Геронтология мә селелері

Геронтология мә селелері
Сатвалдинова Айым Пх­415

Геронтология( грекше geron және logos – ілім) – адамның және жануарлар организмінің қартаю заңдылықтарын зерттейтін ғылым. Егде тартқан және қартайған адамдардың ауруларын клиникалық медицинаның гериатрия (грекше geron және іatreіа – емдеу) деп аталатын бөлімі зерттейді. 20 ғасырдың 30–40жылдары Қазақстанда қариялар мен мүгедектер үйі, геронтологиялық және гериатриялық кабинеттер (Алматы, Қарағанды, т.б.), ауруханаларда гериатриялық бөлімдер ашылды, жүйелі зерттеулер жүргізіле бастады. Қартаюдың психик. ерекшеліктері мен  өзгерістеріне ерте кезден назар аударылса да,  Геронтология ғылыми пән ретінде егде жастағы  адамдардың көбеюі, олардың жұмысқа  қабілеттілігі мен тұрмыс жағдайының, сондай­ақ  іс­әрекетінің сипаты мен құндылықты  бағдарларының өзгеруіне, яғни жеке адамның даму  мәселелеріне, т.б. байланысты пайда болды.

  

Қартаю

Қалыпты

Ерте

 Қалыпты қартаю – адам егде 

тартқан жасқа келсе де,  денсаулығы жақсы, ширақ, өзін­ өзі күтіп,  айналасына назар аударып  белсенділік көрсете алатын  жағдайда болуы. 

Ерте қартаюда кәріліктің  белгілері мезгілінен бұрын  байқалады. Бұған адамның  созылмалы аурумен ауыруы  немесе қоршаған ортаның  жағымсыз әсері себеп  болады. 

Қартаю кезінде адамның жүйке жүйесінде, ішкі секреция бездерінде, иммундық, жүрекқантамырлар жүйелерінде елеулі өзгерістер байқалады. Жүйке жүйесінің өзгерістерінен шартты және шартсыз рефлекст ер әлсірейді, есте сақтау қабілетібұзылады. Қарт адамдарда жыныс, қалқанша, ұйқы бездерінің, гипофиздің, бүйрек үсті бездерінің, айырша бездің гормон өндіру қабілеттілігі төмендейді. Қартаю кезінде жүректің жиырылу күші кемиді, қанайналу көлемі азаяды. Шеткі тіндердегі қан қылтамырларының (капиллярла ры) қабырғалары қалыңдап кетуінен газ алмасу процесі бұзылады. Бұл гипоксия ауруының дамуына әкеледі. Қан тамырларының серпімділігі азайып, оларда атеросклероз дамиды. Адамның жасы ұлғаюына байланысты жүрек пен қан тамырларының жү йкелік және гуморалдық реттеулері өзгереді.

            Қартаюды қазіргі теориялар жас шамасының 

ұлғаюына байланысты белок синтезінің бұзылуы деп  түсіндіреді. Ал мұның өзі нуклеин қышқылдары (ДНҚ)  қызметінің бұзылуына байланысты болады. Кейінгі  жылдары иммунитет жүйесі бұзылған организмде  түзілген антиденелер бөгде заттарды ғана емес қалыпты  клеткаларды да бұзып, жоятыны анықталды. Қартаю  кезінде клеткалардағыэнергетикалық (жылу бөліну)  процестер өзгереді: тотықтырғыш  ферменттердің белсенділігі  кемиді, митохондриялардың саны азаяды.  Қартаюда тұқым қуалаушылық факторы үлкен рөл  атқарады. 

Геронтологияны мәдениеттің құрдасы деп те  айтуға болады. Ерте ғасырлардан бері ғалымдар  қартаю кезінде жастықты артқа қайтару үшін   көптеген амалдар іздеген. Әр ғасырда қартаю  ғылымы жаңа білімдер жинай бастады, әрине ол  әр түрлі бағыттағы мамандармен байланысты,  яғни олар: дәрігер – физиологтар, филологтар  және биологтар, психологтар және социологтар,  демографтар және этнографтар, тарихшылар  және құқықтанушылар. Бірақ бұл ғылымның пайда болуына өз үлестерін  қосқан ғылымдардың қатары бұдан да көп. XX  ғасырда геронтология жаңа, өте жас  ғылымдардың жетістіктеріне байыды: биохимия,  биофизика, психоаналитика, психофизиология  және т.б. Негізінен геронтология – комплекстік  тәртіпаралық зерттеулер негізіндегі ғылым  болып табылады.

Геронтология ғылымының мағынасын түсіну  үші, оның дамуының сатыларын қысқаша болса  да білу қажет. Геронтология ұғымының қай кезеңде пайда  болғаны туралы әртүрлі пікірлер айтылады. Бір  зерттеушілер геронтология ерте заманда пайда  болған ғылым деп айтады, яғни ол ерте  замандағы медицина ғылымының атасы  Гиппократ және Ибн­Сина, философтар  Цицерон және Сенеки аттарымен байланысты  деген. Ал кейбіреулерінің пайымдауы бойынша  геронтология өз бастауын кейінгі  жүзжылдықтың екінші жартысында, қарт  адамдардың саны едәуір өскен шағында пайда  болды дейді. Осы уақытта ең алғаш  геронтологияның ғылыми­зерттеулік  институттары құрылған. Осы айтылған екі пікір  де дұрыс деп айтылады, яғни геронтология –  жас ғылымдардың ішіндегі ең көнесі және көне  ғылымдардың ішіндегі ең жас ғылым болып  саналады.

  Геронтологияның басты міндеттері      Геронтологияның басты міндеті адам  өмірін ұзартумен қатар, қарт адамдардың  еңбекке және қоғамдық қызметтерге  белсене араласуына мүмкіндік беру болып  табылады. Қартаю барысында қартаюға дейін  бұрынырақ басталатын және  функциональдық бейімдеу мүмкіндіктерінің  біртіндеп шектелуіне әкеліп соқтыратын  жас шамалық өзгерістер заңды түрде өтеді.  Қарттылық бұл емдейтін ауру емес, ол әрбір  адамның жеке даму сатысы. Қартаюға  байланысты туындайтын өзгерістер  күнтізбектік жас шамасына байланысыты  болуымен қатар, әлеуметтік факторлерге де  байланысты болады.

                     Гетчинсон­Гильфорд синдромы Кейбір адамдардың қалыптан тыс ерте қартаюы байқалады, мұны прогерий деп атайды.  Бұл сирек кездесетін тұқым қуалайтын синдромдар кездерінде байқалады. Солардың  бірі – Гетчинсон­Гильфорд синдромы – балалардың, аутосомдық­рецессивтік жолмен  ұрпақтан ұрпаққа берілетін ауруы. Бұл аурудың алғашқы көрінісі баланың бір жасар  кезінде байқалып, тез қарқынмен дамып, 10 – 20 жаста  жүрек инфарктысынан өлімге әкеледі. Баланың бойы өсуі баяулайды, шашы ағарып,  түсе бастайды, терісі жұқарып, қатпарланып кетеді. Көз бұршағының бұлыңғырлануы  (катаракта),өкпе эмфиземасы, қан тамырларының атеросклерозы, т.б. дамиды. 

Вернер синдромы
Кәрілікке тән белгілердің 15 – 25  жас арасында дамуы – Вернер  синдромы деп аталады. Ерте  қартаюдың ең негізгі себебі –  қозғалудың азаюы, бұлшық ет  жұмысының жеткіліксіздігі  (гиподинамия). Қартаюға  байланысты организмде зат алмасу  процесі нашарлайды,  сондықтан қуатты  тағамдарға қажеттілік те  төмендейді. 

ВстаВка ав в ст рисур ка  нисунк ка а

    

 Қартаю кезінде психика функцияларындағы (зерде, ес, зейін, т.б.) өзгерістер  бір жақты ғана байқалады. Қарт адамдардың психикасына интеллектуалдық  және эмоционалдық «ішкі әлемге кету», өткізген өмірін бағалау мен ұғынуға  байланысты қайғыру, өміріндегі басты мақсаттары орындалмаса, өкіну, түңілу  сияқты қасиеттер тән болады. Алайда қартаюды тек регрессивтік құбылыс деп  қарамау керек. Қартаю дамудың бір кезеңі. Бұл кезеңде адамның рухани жетілу  деңгейі жоғары болады. Мыс., қанағаттану, парызын өтеген жағдайда өмірге  ризашылық, мейірімділік, т.б. қасиеттермен қатар кемелденген адамдардың  даналыққа жетуі – осы қартаю кезінде орын алатын құбылыс. Қарт адамның  шығарм. белсенділігі жоғары болатындығы жиі байқалады. Қартаюдың психик.  ерекшеліктері мен өзгерістеріне ерте кезден назар аударылса да, Геронтология  ғылыми пән ретінде егде жастағы адамдардың көбеюі, олардың жұмысқа  қабілеттілігі мен тұрмыс жағдайының, сондай­ақ іс­әрекетінің сипаты мен  құндылықты бағдарларының өзгеруіне, яғни жеке адамның даму мәселелеріне,  т.б. байланысты пайда болды. Геронтологияның қазіргі кездегі негізгі  міндеттеріне адамды кәрілікке дайындау, егде жастағы адамдар мен  қарттардың белсенді әрі толық өмір сүруі амалдарын зерттеу, т.б. жатады.

Пайдаланылған әдебиеттер  Қазақ Энциклопедиясы Биекенов К., Садырова М.  Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі.  — Алматы Анисимов В. Н. — Эволюция  концепций в геронтологии


Пән: Биология


Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь