Мінез жайлы т ү сінік

Мінез жайлы т ү сінік

Мінез туралы жалпы ұғым
Әр адам сыртқы дүниенің сансыз тітіркендіргіштеріне өз әлінше түрліше жауап қайтарып отырады. Бұл жауап реакциялары оның сыртқы дүниемен қалайша қатынас жасайтынын көрсетумен қатар, біртіндеп беки келе, сол адамның үйреншікті әдетіне, мінез-құлқының мәнеріне айналады. Сөйтіп әр адамда әр түрлі мінез бітістерінің болуы оның сыртқы ортамен түрліше қарым-қатынасының нәтижесі болып табылады. Адамның сыртқы ортамен байланысуы үшін жасайтын осындай қатынастарының жиынтығы оның мінезін құрайды.

Мінез –әр адамның жеке басына тән өзіндік психологиялық қасиеттер мен ерекшеліктер жиынтығы.Мінез-адамның негізгі өмірлік бет алысын және оның өзіндік әрекетінің айырмашылығын сипаттайтын сапалы өзгешелік.Ол көп қасиеттердің бірлігі,түрлі ерекшеліктердің қосындысы,жеке тұлғаны әр қырынан көрсететін қасиет. Мінез - өте кең мағыналы ұғым . Онда түрлі сапалар тоғысып жатады . Мінездің моральдық жағынан тәрбиелігі , бірқалыптылығы , толықтылығы , күші мен айқындығы , салмақтығы – оның негізгі сапалары болып есептеледі . Адам мінезінің көріністері әрбір жеке жағдайда оның оқиғаларға қатысуынан аңғарылады . Адамның іс - әрекеті сол іске деген қатынасымен қатар ерік - жігеріне , көңіл - күйіне , зеректігіне , ақыл ойына да байланысты болады . Моральдық жағынан тәрбиеленген мінез адамды мінез - құлық тұрғысынан да , оның айналасымен байланысы тұрғысынан да сипаттап отырады . Коллективизм , гуманизм , адамдарға деген қамқорлық , жолдастықты қадір тұту , жұртшылық пікірімен санаса білушілік , өзінің міндетін орындаудағы жауапкершілік пен адалдық - мінездің осы сапасының негізгі компоненттері . Рухани дүниесі бай , қажеттері мен қызығулары , талғамы мен ой - өрісі кең адамдарды толық мінезді адам дейді . Мінез сапаларының бірі - оның бірқалыптылығы . Мұндай адам құйындай ұйтқып тұрмайды , оның қастерлейтіні ылғи да сөз бен істің бірлігі . Ал , мінездің күшіне мақсатқа жету жолында алда тұрған кедергілерді жеңе білуде көрінетін адам ұстамдылығының мөлшері жатады .

Мінездің қалыптасу ерекшеліктері
Жеке адамның мінезінің қалыптасуына, дамуына оның қоршаған ортамен, әсіресе, адамдармен қарым-қатынасы өте үлкен әсер етеді және оның рөлі өте маңызды. Мінез қалыптасуына сензитивті кезең екі-үш жастан тоғыз-он жасқа дейінгі кезең болып табылады, себебі осықалыптасуына, дамуына оның қоршаған ортамен, әсіресе, Жеке адамның мінезінің кезде бала өз құрбы-құрдастарымен, үлкендермен белсенді қатынасқа түседі. Осы кезеңде үлкен әсер етеді және оның рөлі өте маңызды. Мінез адамдармен қарым-қатынасы өте баланың сеніміне кіре отырып, мінез-құлықтың керекті формаларының қалыптасуына сөзбен, әрекеттерімен әсер ете алу қалыптасуына сензитивті кезең екі-үш жастан тоғыз-он жасқа дейінгі кезең болып мүмкіншілігі жоғары. Баланың құрбы-құрдастарымен, үлкендермен белсенді қатынасқа табылады, себебі осы кезде бала өз мектепке дейінгі кезеңінде мінездің келесі қырлары қалыптасады: баланың сеніміне кіре отырып, мінез-құлықтың керекті формаларының түседі. Осы кезеңдеақ көңілділік, көпшілдік, қайырымдылық және оған қарама-қарсы өзімшілдік, мейірімсіздік, байыпсыздық. Ал бастауыш сынып кезінде адамдармен қалыптасуына сөзбен, әрекеттерімен әсер ете алу мүмкіншілігі жоғары. Баланың мектепке қарым-қатынаста көрінетін қырлары қалыстасады. дейінгі кезеңінде мінездің келесі қырлары қалыптасады: ақ көңілділік, көпшілдік, Егер баланың мінезіндегі белгілі бір қырлары отбасында қалыптасып, ол мектеп қайырымдылық және оған қарама-қарсы өзімшілдік, мейірімсіздік, байыпсыздық. Ал кезінде қолдауға ие болса, бұл мінез қыры одан әрі қарай дамып, қалыптасады. бастауыш сынып кезінде адамдармен қарым-қатынаста көрінетін қырлары қалыстасады. Жасөспірімдік шақта белгілі ерікті қырлары, ал жастық шақта ол мектеп кезінде Егер баланың мінезіндегімінездіңбір қырлары отбасында қалыптасып, адамгершілік, жауапкершілік бұл мінез қыры одан әрі қарай дамып, қалыптасады. Жасөспірімдік шақта қолдауға ие болса,ауысады. Мінез адам өмірінің барлық жолдарында қалыптасады және өзгереді. Адам қырлары, ал жастық шақта үлкен орынды еңбек алады. Сондықтанда мінездің ерікті мінезінің қалыптасуында ең адамгершілік, жауапкершілік ауысады. Мінез мінез басқа да тұлғаның қырлары сияқты іс-әрекет кезінде қалыптасады. Адамның адам өмірінің барлық жолдарында қалыптасады және өзгереді. Адам мінезінің мінезінің өзгеріп отыруына әлеуметтік жағдайдың үнемі ықпал басқа да тұлғаның қалыптасуында ең үлкен орынды еңбек алады. Сондықтанда мінезетіп, оның жаңа салаларын қалыптастырып отыратындығы ғылыми тұрғыдан анықталған тарихи қырлары сияқты іс-әрекет кезінде қалыптасады. Адамның мінезінің өзгеріп отыруына әлеуметтік жағдайдың үнемі ықпал етіп, оның жаңа салаларын қалыптастырып шындық және оның объективті фактор екендігі еш дау тудырмайды. отыратындығы ғылыми тұрғыдан анықталған тарихи шындық және оның объективті фактор екендігі еш дау тудырмайды.

Мінездің қалыптасу ерекшеліктері

Мінез типологиясы
1.Адам мінезі онтогенезде пайда болып ,бүкіл өмір бойына тұрақты. 2.Мінезге кіретін жеке адам бітістері кездейсоқ емес,олар мінезді анықтауға көмектеседі және типтерге бөледі. 3.Сол мінез типтері бойынша адам мінезі бірнеше топқа бөлінеді. Э.Кремчер бойынша, дене бітіміне,бет әлпетіне қарай астеникалық тип-арық.,жіңішке адам,соның арқасында ұзын болып көрінеді. Астениктердің дене және бет терісі жұқа. Иықтары кішкентай. Саусақтары ұзын,жіңішке,бұлшық еттері нашар жетілген. Атлетикалық тип-орташа және ұзын бойлы,иықтары кең, басы ұзынша,әрі тығыз ,қаңқа сүйектері мен бұл еттері жақсы жетілген. Пикниктік тип-орта бойлы ,мойны қысқа,семіруге бейім,себебі бұлшық еттері мен қозғалыс аппараттары нашар дамыған. Э.Кремчердің айтуы бойынша осы типтер ауруға шалдығуы мүмкін.

Мінез акцентуациясы А.Е.Личко зерттеуі
Мінез акцентуациясы А.Е.Личко зерттеуі бойынша:жасөспірімдерді бақылауға негізделген нақты бір мінез күшейуін қарастырады,ол сыртқы жағдайларына байланысты. 1)Гипертимді тип-қозғалмалыққа, қарым-қатынасқа бейім жасөспірім.Шуды жақсы көреді,тынымсыз ортада болуды қалайды.Үлкен адамдармен қақтығыстарға жиі түседі.Өздерінің қабілеттеріне тым сенгіш.Елдің алдында өзін көрсеткенді ұнатады,мақтаншақ болып келеді. 2)Циклоидты тип-апатияға бейім,тез қозады,көбіне өзімен-өзі қалғанды ұнатады.Екі-үш апта сайын көтеріңкі көңіл-күйден тұйық қалыпқа ауысады.Барлық нәрсені жүрегіне жақын алады. 3)Лабильді тип-көңіл-күйі ауа-райы секілді тез өзгереді.Қазіргісі мен болашағы өзінің көңіліне ұқсас болады.Кейде сәтсіздіктер мен қиыншылықтар болмаса да көңіл-күйі төмен болады,көп әуреленеді,сондай кездерде оның жақын адамдармен болғаны жөн.Олар өзіне деген қарым-қатынасты ерекше сезінеді. 4) Астено-невротикалық тип-қозғыш,шаршаған,қырсық.Ақыл-ой жұмыстарға тез шаршайды. 5)Сензитивті тип-жоғары сезімталдық тип.Қозғалыс,құмар ойындарын жақсы көрмейді,үлкен компанияларда болуды қаламайды.Тек жақын адамдарына ғана ашық,сөзшең болады.Оларда жастайынан жауапкершілік қасиеті қалыптасып,өзіне және басқа адамдарға үлкен талаптар қояды. 6)Психо-астеникалық тип-интеллектісі тез дамиды,өзін-өзі және басқаларды бағалауды бейім,көп ойланып талқылауды ұнатады,бірақ іс жүзінде емес,сөз жүзінде ғана мықты.

иесі ан дүн үсіне кі ж ды. Іш ылар оны т абыса ндағ тіл т аңайы ақсы м ігез рмен ж е бермейді, р қат енде Ола рады. ық,үлк імін көрсет зіне данды у арқылы ө п-тұй өз сез засыз ы ти ды ма ды қорқыт йды. изодт . Сырттай 7)Ш алар толы п басқ і. Басқалар оғары сана нда өзін ыл а қиялға і. -көп ж ақсы көред қалардан ж рдың алды бөлгенді ип д ла ас іл бермей птоидты т қатты ж Өзін б айды,басқа аларға көң ақсыз типы. е ле ұр асқ ы 8)Эпи өзін-өзі өт желер қояд луды қал нды, б атады. 10)Т ыссыздықт бо ға ші, ере н м ақта тада иын билеу рып,қ ип-үнемі ор қа біреуді м болғанды ұ лақты, жұ ламайды, ды ас ма ы ой дер бағын оидті т Олар б асында ли реді. Той-то ағы жайлы лығы сияқт ер ді. 9)Ист п көрсете ір сү ам ік орт олаш гі бар те өпшіл ойынша өм ы. Өзінің б гі ерекшелі болады. Ад рет .К су б айды ғад бір -негіз себеп тырм , өзен ағысы әріне қызы ан, кей здегі ақ ы тип есе де оған ж сіз з ,б дықт ормд е -жігер ді. Талғаусы қ. 11)Конф ірақ не іст нан тұрған келеді. Мін деп рік е о е ,б ып ығы мы сы көр ушылығы ж ып кетеді иынт нысты бол нез құрылы ақ ж а сат і зығ тер ж іби қы ін досында илы қасиет і, өзара байл с бірлікті м дің жүйесі әс к әрқ ұта зі үш ттер әуелд болу. Ө ң құрылымы ір-біріне т рылған бірт алық қасие іб ик құ ні мінезі екшеліктер иеттерден ысты псих с . ан ер үрлі қа өзара байл деп атайды мінез рт р ай ә егі осынд . Ал, мінезд е факторла н ы атайд мокомплекс о симпт

Мінезді зерттеудегі теориялық және эксперименталды бағыттар
Мінезді зерттеу бұдан бірнеше жылдар бойы басталған болатын. Мінезді зерттеу дамуының ұзақ тарихы бар. Адам мінезінің даралық ерекшелігі жайлы ғылым тарихында тұңғыш рет сипаттап жазған ертедегі грек философы Теофраст. Бірақ ол мінезді адамның адамгершілік сапасына тән қасиет дейді. Лабрюйер де «Теофраст мінездері» деген еңбегінде мінезді адамның әлеуметтік адамгершілік ерекшеліктері жағынан қарастырған. Бірақ бұл темпераментке кері анықтама. Өйткені темперамент – адамда туа пайда болатын генотипі ағза қасиеті. Осы қарасқа орай, мінез адамның туа пайда болатын фенотипті ерекшелігі. ІХ ғасырда француз ғалымы А.Бен мінезді тек психологиялық ерекшелік, дара адамның ақыл-ойы мен сезімінің және ерік ерекшелігінің қасиеті деп санады. Т.Рибо мінезді сезім мен ерік ерекшелігі десе, ал орыс дәрігері және педагогы П.Ф.Лесгафт ерік қасиеті деді. И.Кант мінезді темпераментпен салыстыра отырып, оны адамның жүре пайда болатын қасиеті деді, сондай-ақ ол адамның даралық қасиеттеріндегі туа пайда болатын ерекшеліктері мен жүре пайда болатын бөліп көрсетті. Ал Малапер Фуле т.б мінездің туа пайда болуымен қатар жүре пайда болатын ерекшеліктері бар деді.

Қазақтың мінез бітістері, олардың кейбір ерекшеліктері
Бұл-өте күрделі ,әлде де толық зерттеліп ,шешімін таппай келе жатқан мәселе.Осы жәйтті жете аңғарған Н.Назарбаев былай дейді:”Менің ойымша,қазақтардың қайталанбас этикалық ,психологиялық әлемі жете зерттелмей,зерделенбей жатқан тылсым дүние” Ғасырлар бойы көшіпқонып жүрген халық өзі өмір сүрген ортаның әлеуметтік- экономикалық жағдайларына ,мәдениеті мен тарихына,табиғатына орайлас жас буынға тәлім-тәрбие берудің айрықша талап-тілектерін дүниеге әкелді.Мысалы:халық жас адамның жұртқа танымал моральдықпсихологиялық нормасын “ сегіз қырлы,бір сырлы”делінетін қанатты нақыл сөздермен қисындады.Осынау аталы сөздің мән-мағынасы мыналар еді:көшпелі мал шаруашылығын жете игеру ;еңбексүйгіштік пен қиыншылыққа төзе білу;ел намысын қорғау;жаудан беті қайтпау;ата-тегін жадында ұстау;сөз асылын қастерлеу;тапқырлық пен алғырлық;ат құлағында ойнау;ата салтын бұзбау(жасы үлкенді сыйлау,құдайы қонақтың меселін қайтармау,көрші хақын жемеу)

Мінез туралы алғашқы ғылыми түсініктер ерте заманнан келеді, ол әр адамның өзіндік адамгершілік қасиеттерінің мен ойларының боларын сипаттаған Аристотельдің есімімен байланысты. Оның шәкірті, ежелгі грек философы Теофраст (б.э.д. 372-287) адами ерекшеліктерді жүйелеп, оның 30 қасиетін көрсеткен, мысалы: сайқал, жасапмаз, сөзшең, т.б. Теофраст өзінің «Этические характеры» тракты арқылы ғылымға «мінез» (грек. сһарацтер – қасиет, сапа) терминін енгізген. Кейіннен, француз жазушысы Ж. Лабрюйер (1645-1696) ұзақ уақыт бойында зиялы қауымның қылықтарын бақылай келе, мінездің мыңнан аса типтік қасиеттірін сипаттаған. Психологияның басты мақсаты тұлға мен мінезді зерттеу деп есептеген А.Ф. Лазурский (1874-1917) мінездің мәнін, құрылымын, типтерін және дамуын қарастыратын психология ғылымының бір саласы – мінезнаманы жасады. Темперамент қасиеттеріндегі көптүрлілік даралық ерекшеліктер кешенін тұтастай сипаттай алмайды. Адамдар арасындағы айырмашылықтардың көптүрлілігі соншалық, олар өмірдің барлық қырларынан көрінеді. Адамдар тек сырт бейнесімен ғана емес, күллі психикалық құрылымымен, яғни басқа адамдар мен зеттаға қатысты әрекет-қылық мәнерімен, қарым-қатынасқа түсу тәсілдерімен ерешеленеді. Әр адамның психикасы мен тұлғасына қайталанбастық тән. Бұл адамның даралығын көрсетеді. Мінез – даралықтың негізгі құраушы бөлігі. «Мінез» сөзі өмірде және көркем әдебиетте кеңінен қолданылады. Басқа адамдармен қатынаса отырып әр адам өз мінезі танытады және өзгенікін бағалайды. Күнделікті өмірде қауым мінезді «жақсы», «жаман», «ауыр», «жеңіл» деп сипаттайды. Ара қатынасымыз бұзылған жағдайда, әдетте: «Мінезіміз келіспеді»,- деп жауап береміз. Түрліше мінез иелері ұқсас жағдайларда әр-түрлі ірекет етеді, күйзеледі. Егер біз келесі адамның мінезін жетік білетін болсақ, онда бізге оның әрекеттерін түсіну де оңайға соғады, ендеше, ол адаммен қатынасудың тиімді стильін таңдап, белгілі жағдайлардағы әрекет-қылықтарын болжай аламыз. Мінез ерекшеліктері жайлы білім мамандарды жұмысқа қабылдауда, жауапты қызметке тағайындауда, бірлескен әрекетті орындауды тапсыруға байланысты топтарға біріктіруде маңызды. Сонымен қатар, шиеденістерді шешуде, ұжымда жағымды психолгиялық ахуалды орнатуда, қарымқатынас тиімділігін арттыруда мінез жайлы түсінік аса қажет.

Бүгінгі күні мінез тұлғаның тұтастай көрінісі ретінде, зерттеу пәні адамдар арасындағы даралық ерекшеліктер болыпп табылатын, дифференциалды психологияда қарастырылады. Мінез дегеніміз адамның белгілі жағдаяттарда жасайтын типтік әрекеттерін сипаттайтын тұрақты даралық ерекшеліктердің бірлігі. Темперамент тума факторларға, анатомо-физиологиялық ерекшеліктерге және, ең бастысы, жүйке жүйесінің қасиеттеріне тәуелді болса, мінез адамның заттық әлем және басқа адамдармен қатынасудың көптүрлі жүйесіне араласуына қарай, әлеуметтенуі мен тәрбиесіне байланысты қалыптасады. Адам мінезі оның шынайы өмірмен қатынасуына тәуелді қалыптасатындығы туралы теорияның негізін В.Н. Мясищев пен Б.Г. Ананьев қалаған. Қатынас, алғашында, тек нақты-эмоциональді деңгейде жүреді. Олар адамның күйзелістерін, шынайы өмірді қабылдау ерекшеліктерін, сыртқы әсерлерге жауап қылықтарын анықтайды. Адамдармен жағымды не жағымсыз қарым-қатынас тәжірибесі тұлғаның сәйкесінше ішкі қатынастар жүйесін орнатады. Қайталанбалы эмоциональді оңтайлы және кері әсерлер біртіндеп бекіп, тұрақты тұлғалық қасиетке, мінез сапасына айналатын әлдеқайда ұзақ мерзімді психикалық күйге ұшыратады. К.К. Платонов мінез сапаларының үш басты ерекшелігін анықтаған: олар айқын көрінуі керек, басқа қасиеттерімен тығыз байланыста болуы тиіс және әрекеттің әр түрінде жүйелі көрініп отыруы қажет. «Тұлға сипаты» және «мінез сапалары» ұғымдары, көбінекей синонимдер ретінде қолданыады, алайда оларды айыра білуіміз керек. Психологиялық түсінік ретінде тұлға, өзінің бір ғана құраушы бөлігі болып табылатын, мінезге қарағанда әлдеқайда ауқымды. Тұлғаның өзегі - қажеттіліктімотивациялық аймақ. Жетекші мотивтер, құндылықтар және мақсаттар тұлға бағыттылығын анықтайды. Тұлға сипатының құрамына оның бағыттылығын анықтайтын қасиеттері енеді. Өзінің басты құндылықтарына қол жеткізу үшін адам түрліше мінез сапаларын таныта не оларды өзгерте алады. Сондықтан, тұлға мінезге қарағанда әлдеқайда жоғары инстанция.

Адамның үйреншікті әдеті болып қалыптасқан мінез бітістерінің кейде оның сыртқы ортамен жасайтын негізгі қатынастарына сәйкес келмейтін кездері де болады. Мәселен; біреудің қатал, не тымыр болуының кезінде адамды менсінбеу, тәкәппарсыну сияқты мінез қатынастарының тұрақты жүйесі жатпай, оның темпераментінің жүйке жүйесінің тума қасиеттеріне байланысты қалыптасып кеткен әдеттерінің жатуы ықтимал. Мінез – адамның негізгі өмірлік бет алысын және оның өзіндік әрекетінің айырмашылығын сипаттайтын сапалы өзгешілік. Ол — көп қасиеттің бірлігі, түрлі өзгешіліктердің қосындысы, сонымен қатар, адамды әр қырынан көрсететін қасиет. Мінез бітістері көп. Олардың бәрі де жеке адамның қасиеттері болып табылғанмен кез келгені мінездің бітістері болып саналмайды.

Мінезді даралық өзгешеліктің өзегі, адамның негізгі тіршілік бағытының өрнегі деуге болады. Мінезде адамның сыртқы ортамен қарым – қатынасының тарихы бейнеленеді. Мінез — кең мағыналы ұғым. Онда түрлі сапалар тоғысып жатады. Мінездің моральдық жағынан тәрбиелілігі, бірқлыптылығы, толықтылығы, күші мен айқындығы, салмақтылығы оның негізгі сапалары болып есептелінеді. Моральдық жағынан тәрбиеленген мінез адамды мінез-құлық тұрғысынан да, оның айналасымен байланысы тұрғысынан да сипаттап отырады. Инабаттылық, гуманизм, адамдарға қамқорлық, жолдастықты қадір тұту, жұртшылық пікірімен санаса білушілік, өзі міндетін орындаудағы жауапкершілік пен адалдық — мінездің осы сапасының негізгі компоненттері. Рухани дүниесі бай қажеттері мен қызығулары, талғамы мен ой-өрісі кең адамдарды толық мінезді адам дейді. "Адамның басына қонған бақыттың тұрақты болуы жақсы мінез-құлыққа байланысты" (Әл-Фараби). Мінез сапаларының бірі -- оның бірқалыптылығы. Мұндай адам құйындай ұйтқып тұрмайды, оның қастерлейтіні ылғи да сөз бен істің бірлігі. Кімнің мінезі толық болса, соның мінезі бірқалыпты да келеді. Бұл екеуі мінездің егіз қозыдай, бірінен екіншісі ешқашан ажырамайтын бітістері. Мінездің тұрақтылығы адамның саяси моральдық ұғымынан, түсініктерінен туындайды. Бұл қасиеттер адамның өмір сүруінің мән-мағынасын, әрекетінің мазмұнын белгілейтін мінездің сапасы.

Бірқалыпты, тұрақты мінезі бар адам басқалардың жетегінде кетпейді, оның өзінің белгілі көзқарасы, принципі, өзіндік мінез-құлқы болады, ол қауіп-қатерден бой тасаламайды, керек жерінде батылдық көрсете біледі. Инициатива мен белсенділік, достық пен жолдастық, адалдық пен шыншылдық осындай мінезді адамға тән қасиеттер. Ал мінездің күшіне мақсатқа жету жолында алда тұрған кедергілерді жеңе білуде көрінетін адам ұстамдылығының мөлшері жатады. Соңғы сапа болмаса да мінез өз мәнінде болмайды. "Бойда қайрат, ойда көз, болмаган соң айтпа саз"деп Абай тегіннен тегін айтпаған. Жақсы мінезге тән сапалардың біріне оның байсалдылығы жатады. Мінез адамның дүниеге көзқарасы мен сеніміне байланысып жатса ғана жоғарыда аталған сапалар қоры молаяды. Тек осындай мінезі бар адам ғана алдына айқын мақсат қоя алады. Соңғысы берік сенімнен туады. Мұнсыз тиянақты әрекет ету қиын. Қабілетсіз адам болмайтыны сияқты, мінезсіз де адам болмайды. Жаман болсын, жақсы болсын, әйтеуір, адамда бір мінез бітісі болады. Бірақ жоғарыда айтқандай түрлі сапалары қиысып келетін үлкен мінезді адамдар жиі кездесе бермейді. Біреуде ол жағы, біреуде бұл жағы жетпей жатады. Адам, сондай-ақ, түрлі жағдайда түрліше қылық көрсетуі де мүмкін. Осыған қарап оның мінезі тұрақсыз екен деп бағалай салуға болмайды. Өйткені ол әншейінде батыл, жігерлі болмағанымен, бірде осындай қасиеттерімен көзге түсуі мүмкін. Мінез үшін тұрақты қасиеттердің мәні өте зор. Мәселен, барлық жерде де адам тәртіп сақтай алатын болса, тек сонда ғана тәртіптілікті сол кісінің мінез бітісі деп санауға болады.

Мінез адамның басқа психикалық қасиеттерімен, атап айтқанда, қабілет, темпераментімен тығыз байланысты. Адамда қабілеттіліктің дамуы кейбір тиісті мінез бітістерінің болуын қажет етеді. Мәселен, табандылық, уақытша сәтсіздікке мойымау, еңбек сүйгіштік, энтузиазм сияқты мінез бітістерінің қабілеттер үшін ерекше маңызды екендігі түсінікті. Ал темперамент болса, мінез бітістеріне өзіндік бояу, реңк береді. Жақсы мінездің ықпалымен темпераменттердің де кейбір нашар жақтары өзгеріп отырады. Мінезді қалыптастыруға ерік-жігердің қосар үлесі зор. Еркі күшті адамның мінезі де берік. Жігерсіз адамның мінезі де бос, сылбыр келеді. И. П. Павлов адамның мінез бітістерін жоғары жүйке қызметінің тума типтері мен өмір сүру барысында қалыптасатын уақытша жүйке байланыстарының өзіндік "құйындысы" деп түсіндірді. Бұл жөнінде ол былай деп жазды: "...адамның мінез-құлқының бейнесі жүйке жүйесінің туа біткен қасиеттеріне ғана байланысты болып қоймайды, сонымен бірге, организмнің жеке өмір сүру барысында болатын ықпалдарға да байланысты, демек, кең мағынасында айтқанда, үнемі тәрбиелеу немесе үйрету жұмыстарына да байланысты болады". Адам мінезінің қалыптасуы қоғамдық болмыспен, әлеуметтік ортамен (мектеп, балалар мекемелері, оқу, өндіріс ұжымы, қоғамдық ұйымдар т. б.) тығыз байланысты. Осы айтылғандар мінездің дамуы үшін шешуші роль атқарады. Мінез өзгермейтін тума қасиет емес, ол өмірде қалыптасады. Мәселен, ешбір бала туысынан "еңбек сүйгіш не жалқау, тәртіпті, не ұстамсыз болып тумайды. Оның мінезі, ұзақ жылғы өмір сүру барысында өмірдің сан алуан ағымына қарай тәрбие процесінің ықпалымен қалыптасып отырады. Адамның сыртқы ортамен жасайтын қарым-қатынасы белсенді қарым-қатынас. "...Сөз жүзінде емес, мінез-құлықты іс жүзінде жүзеге асыруға болады" (Әл-Фараби). Сондықтан да оны қоршаған ортасына ғана төселмей, өзі де шама-шарқынша сол ортасына тиісті өзгерістер енгізеді. Адамның нақтылы іс-әрекеті де мінез бітістерінің қалыптасуында шешуші рөль атқарып отырады.

Мінез бітістері

Мінез бітістері

Адамдардың өмір жолы мен әрекетінің сипаты түрліше болатындықтан, Адамдардың өмір жолы мен әрекетінің сипаты түрліше болатындықтан, оның мінез бітістерінде басқа біреуде қайталанбайтын жеке ерекшелік оның мінез бітістерінде басқа біреуде қайталанбайтын жеке ерекшелік көптеп кездесіп отырады. Сонымен қоса, адамдарда өзі өмір сүріп отырған көптеп кездесіп отырады. Сонымен қоса, адамдарда өзі өмір сүріп отырған қоғамның ерекшеліктеріне байланысты қалыптасқан, көпшілікке ортақ қоғамның ерекшеліктеріне байланысты қалыптасқан, көпшілікке ортақ мінездері де болады. Сондықтан бір адамның мінезі жөнінде сөз болғанда мінездері де болады. Сондықтан бір адамның мінезі жөнінде сөз болғанда мінездің дара және типтік бітістерін қоса еске алып отыру қажет. Типтік мінездің дара және типтік бітістерін қоса еске алып отыру қажет. мінездер — белгілі тарихи-қоғамдық жағдайлардың нәтижесі. Типтік Типтік мінездер — белгілі тарихи-қоғамдық жағдайлардың нәтижесі. мінезден әр адамның ұлттық, кәсіптік және жас ерекшелігіне сәйкес Типтік мінезден әр адамның ұлттық, кәсіптік және жас ерекшелігіне өзгешеліктері де тиісінше орын алып отырады. Меселен, қарама-қарсы тап сәйкес өзгешеліктері де тиісінше орын алып отырады. Меселен, қарамақайшылықтары бар қоғамда (құлдық, феодалдық, капиталистік) мінездің қарсы тап көзге түседі. Осындай қоғамда әрбір тап таптық өзгешелігі ерекшеқайшылықтары бар қоғамда (құлдық, феодалдық, капиталистік) мінездің таптық өзгешелігі ерекше көзге түседі. өкілдерінің таптық мүдделері де дүниетанымдары да бөлек болады. Мәселен, Осындай қоғамда әрбір қожасы болып таптық мүдделері де дүниетанымдары да зауыт фабрикалардыңтап өкілдерініңтабылатын капиталистер бөлек болады. Мәселен, зауыт фабрикалардың қожасы болып жұмысшылардың еңбегі арқылы баюға тырысса, жұмысшылар өздерінің табылатын капиталистер жақсартуды көздейді. Осы айтылғандар тұрмыс жағдайы мен құқтарынжұмысшылардың еңбегі арқылы баюға тырысса, жұмысшылар өздерінің тұрмыс жағдайы мен құқтарын жақсартуды адамдардың мінез бітістеріне, психологиясына ықпалын тигізбей қоймайды. көздейді. Осы айтылғандар адамдардың мінез бітістеріне, "Егер адамның мінез-құлқын жағдайлар тудыратын болса, онда солпсихологиясына ықпалын тигізбей қоймайды. жағдайларды адамға тиімді етіп құру қерек"— деп жазды Маркс пен Энгельс. "Егер адамның мінез-құлқын жағдайлар тудыратын болса, онда сол жағдайларды адамға тиімді етіп құру қерек"— деп жазды Маркс пен Энгельс.

Адамның сансыз мінез бітістерінің кейбірін белгілі топтарға жинақтауға болады. Олар мына төмендегідей:
Адамның ұстаған бағытынан, яғни бүкіл психикалық тұрпатынан байқалатын мінез бітістері әр түрлі жағдайда көрініп отырады. Мұның біріншісіне адамның басқалармен қатынасын білдіретін мінез бітістері кіреді. Бұларға: гуманизм, қайырымдылық, үйірсектік, адалдық және осыларға қарама-қарсы жекешілдік, қатігездік, тұйықтық, зымияндық т. б. бітістер жатады. Осы топқа сондай-ақ адамның өз ісіне, еңбегіне қатынасын білдіретін мінез бітістері де жатады. Бұларға еңбек сүйгіштік, құнттылық, иницитивалық, салақтық, тиянақсыздық, кертартпалық т. б. бітістер кіреді. Адамның өзіне-өзі қатынасын білдіретін мінез сипаттары да осы топтың негізгі бір жағы. Бұларға кішіпейілділік, қарапайымдылық, өзін-өзі сынай алу, талап қоя білушілік және бұларға қарама-қарсы әр көкіректік, мақтаншақтық, жасқаншақтық т. б. жатады. Мінез бітістерінің келесі тобын адамның өзін-өзі меңгере алу қабілетіне орай қалыптасқан өзгешеліктері құрайды. Бұл топты мінездің еріктік сапалары немесе мінездің жотасы деп атайды. Бұларды да адамның жалпы ұстаған бақыты мен дүниетанымына, жоғарыда көрсетілген мінез бітістерінің мазмұнынан тыс қарауға болмайды. Сондықтан да сотқар адамның жөнсіз батылдығы мен мемлекет мүлкін тонаушы ұрының жылпос "пысықтығын" мінездің еріктік сапаларына кіреді деп ойлау шындыққа сай келмейді. Мінездің еріктік сапаларының өзі күшті және әлсіз, яғни нашар мінез болып екіге бөлінеді. Күшті мінезге -мақсатқа талпынғыштық, дербестілік, тоқтамға келгіштік, батылдық, шыдамдылық, тәртіптілік, жинақылық, ерлік т.б. жатса, әлсіз мінезге негативизм иланғыштық, қыңырлық, ұстамсыздық, жүрексіздік, т.б. кіреді. Мінез ауыр, жеңілтек, мінезсіз, сотқар, тентек, бейбастақ, итмінез т.б. түрлерге бөлінеді.

Мектептің негізін салушы Джон Уотсон бақылау және эксперимент арқылы мінез-құлық заңдылықтарын ашу мақсатын қойды. Адамның мінез-құлқы толығымен сыртқы ортамен басқарылады деген постулат қойылды. Адамның неге талпынатынын және неден қашқақтайтынын - осы сыртқы орта белгілейді. Адам мінезқұлқының құрылымы белгілі мөлшерде сыртқы орта құрылымының көшірмесі болып табылады. Қазіргі бихевиоризм өкілі Беррис Скинердің ойынша, адам мінез-құлқы генетикалық қаныққандық, физикалық орта және әлеуметтік ортамен байланысты. Адамның ішкі жағдайы терістелмейді және мінез-құлықты талдау үшін қажет екендігі ескеріледі.

Беррис Скинердің тұжырымдамасы: «Адам қоршаған басқарылады, бірақ.... орта толығымен адаммен қалыптасады», яғни, мінез-құлық өзінің нәтижесімен қалыптасады және тұрақталады. Егер әрекет нәтижесі адам үшін маңызды болса, ол адамның мінез-құлқын басқарады. Әрекет нәтижесінің келесі мінез-құлқына әсер етуі, «нығайту» деп аталады. Адамға әлеуметтік орта әсер етсе, әлеуметтік ортаны өзгерте отырып, адамға әсер етуге болады. Қоршаған ортада адамға әсер ететін оң бағыттау көп болуы қажет.

Жақсы мінез – ешкімге қиыншылық тудырмау және басына келген қиыншылықтарына төзе алу деген сөз. Жақсы мінезді адам баршылықта да жоқшылықта да риза қыла алатын адам. Жақсы мінездің ең төмен дәрежесі қиыншылықтарын білдіртпеу, жасаған игіліктерінен еш қарсылық күтпеу, барлық адамдар алдында мейірімді болу дегенді білдіреді. Жақсы мінез – халалды іздеу мен харамнан қашу, басқа адамдарға жақсы әрекетте болғандай, жеке отбасында да игі болып қажеттіліктерін қамтамасыз ету болып табылады. Жақсы мінезге жаратқан Аллаһты мен онын жаратқандарын қош көріп, олардан келген қиындықтарға сабыр етуді айтамыз Жақсы мінезділік – Аллаһу Та’аладан разы болу деген сөз. (Жақсылықпен жаманшылықты тек Аллаһтан деп білу, берген нығметтеріне шүкіршілік етіп, қиыншылық түскенде сабыр ету – Аллаһтан разы болу дегенді білдіреді). Бір мұсылманға қабағын шыту – харам болады. Жылы жүзді болмау да мүміннің сипатына жатпайды. Сондықтан да барлығына жылы жүзді болу керек. Хадис шәрифте: «Аллаһпен қиямет күніне иман келтірген адам, келген қонағы мен көршісіне қонақжайлылық танытсын және қайырлы сөз сөйлесін немесе үндемесін» - деп бұйырылған. (Бұхари) Басқаның жаман мінезіне шағымданған адам өзінің жаман мінезді екенін білдіреді. Ал біреудің жаман қылықтарын әңгімелеуіміз, бұл өзіміздің жаман екндігіміздің белгісі. Көркем мінез деп қиындықтарға төзе білуді айтамыз. Көркем мінездің белгілері мыналар: Ынсапты болу, досының қатесін көрмеу, жақсы көз қараста болу, ол жайында жаман ойда болмау, айналасынан келетін қиындықтарға төзе білу, олардан шағымданушы болмау, әрқашан өзінің кемшіліктерін жоюға тырысу, өзін-өзі айыптау, жылы жүзді болып барлығымен жақсы қарым – қатынаста болу. Жақсы мінезді адам: аз сөйлеседі, ешкімді ғайбат етпейді, Аллаһ үшін жақсы көріп, Аллаһ үшін дұшпандық етеді, аманатқа қиянат жасамайды, көршісімен айналасындағыларға қамқор болады.

Қорытынды
Қорыта айта кететін болсақ,мінез адам өмірінің барлық жолдарында қалыптасады және өзгереді.Адамның мінезінің өзгеріп отыруына әлеуметтік жағдайдың үнемі ықпал етіп, оның жаңа сапаларын қалыптастырып отыратындығы ғылыми түрде анықталған тарихи шындық және объективті фактор екендігі еш дау тудырмайды. Жақсы мінез - жеке тұлғаның байлығы , мақтанышы және қасиеттілігі !


Пән: Психология


Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь