Сайтқа презентация қосу

Құ стардың тіршілігіндегі маусымдық құ былыстар

Қ АЗАҚ СТАН РКСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘ НЕ Ғ ЫЛЫМ МИНИСТІРЛІГІ Семей қ аласының Шә кә рім атыдағ ы мемелекеттік университеті

Тақ ырыбы:Құ стардың тіршілігіндегі маусымдық құ былыстар. Жабайы аң дарды есептеу ә дістері Орындағ ан:Жайсаң баева С.Ж. Тексерген:Мадыбекова А.С.

БӨ Ж

Семей 2015

індегі ршіліг ың т і с т ар ұстард Қ ұбылы ды қ қ аусым м

Құстар тіршілігіндегі кезеңдік құбылыстар ішінде алдымен жылдық тіршілік циклге, тәуліктік және мерзімдік ырғақтарға тоқталсақ. Құстардың жылдық тіршілік циклі. Климаттың маусымдық өзгерісі құстар тіршілігінде белгілі кезеңдік құбылыстарды тудырады. Құстардың әр түрінің тіршілігі жыл бойы бірнеше ауыспалы кезеңдерден тұрады. Оған олардың көбеюі, түлеуі, қоныс аударуы, көшуі, қыстауы, басқалар жатып, олар құстардың айқынды физиологиялық күйін сипаттайды

Құстардың қысқы тіршілігі. Олардың қыстауға
қалған түрлер құрамы орман аумағында нашар, себебі құстардың барлығы оңтүстік ендікке ұшып кетеді. Оның ішіндегі су, батпақты қоныстанатын құстар толық кетеді. Жусан арасында қыстауға сушылқара, қоңырүйрек, өте сирек үлкен бейнеарық үйрек қалады. Бұл құстардың көбі орман құстары. Оларға құр, тоқылдақ, шекілдек, шымшық, қызыл бауыр шымшық, сарышымшық, жорғаторғай, шиқылдақ торғай, әрі жапалақтардың бірнеше түрлері және жыртқыш қырғи жатады. Шетен жемісі жақсы піскен жылы орманда қыс бойы саурауық қалады. Қыста көптеген құстар топталып, көшіп қонып тіршілік етеді.

Түрлі экологиялық топтағы құстардың ұшып келу және кету кезектілігі. Бұл кезеңдер тұрақты жыл сайын жүргенімен. олардың өз мерзімі болады. Бірақ олар бір айға созылуы мүмкін. Алдымен кәрі еркектер ұшып келеді. Кейін аналықтармен жас құстар қайтады. Түрлі құстардың орманға ұшып келуінің өз мезгілінің бір ізділігі байқалады. 18.03. бірінші болып ұзақ, одан кейін қара торғайлар, дала, орман бозторғайы, наурыз соңында), 1-10.04-шұбар шымшық, ақ қаратамақ торғай, наурызек, шабындық жадырақ торғайы, қызғыш, күйкентай, кейбір жыртқыштар. 10-20.04-өзен үйректері, шалшықшы, шағала, тырна, орман құстарынансаурауық, көгершіндер. Сәуірдің соңы-мамыр айының басында-аққулар, қаздар, басқалар келеді. Орман аумағына құстардың жалпы келу кезеңі 2 айдан артық мезгілге созылады.

Құсойнақ (токование). Құстардың көктемде тәртібі өзгереді, олардың мінез-құлқында шұғыл өзгерістер байқалады. Қыстаған, ұшып келген құстар топтары ыдырайды, ұя салатын жерлерді мекендейді, территорияда тең бөліну байқалады, аталықтардың қарқынды құсойнағы басталады. Құсойнақ дауыс беру, әуе ойны, құсойын ұшуында, түрлі тұру кейпінде, ерекше қимылында көрінеді. Құстардың ойын түрлері өте түрліше болады. Оның биологиялық маңызы басқа жыныс түрі дарағының назарын аудару, олардың жыныстық қозуына түрткі салу

Кейбір құ стар (құ р, мең іреу құ р, кү жіркей) топтанып, ү йірленіп Құ сойнақ жасаса, енді біреулері (қ ырғ ауыл, ұ лар, кекілік, қ ызғ ыш) жеке-жеке Құ сойнақ салады. Құ сойнақ кезінде ә р тү р ө зіне ғ ана тә н ерекше қ имылдар жасайды. Мысалы, тырналар кә дімгідей би билесе, құ рлар, мең іреу құ рлардың қ ораздары алаңғ а жиналып, құ рылдағ ан дыбыстар шығ арып, бір-біріне шабуыл жасайды, қ ырғ ауылдың қ оразы ыңғ айлы ашық жерге шығ ып, қ анаттарын жиі сабалап, дыбыс шығ арады. Кө кектердің кө кектеп ү н шығ аруы, тоқ ылдақ тардың “дабыл қ ағ уы”, кептерлердің кү ркілдеуі, кө птеген торғ ай тә різді құ стардың сайрауы да Құ сойнақ тың бір кө рінісі болып табылады. Жыртқ ыш құ стардың шә улісі мен ұ ябасары аспанда ө те биікке кө теріліп, тө мен қ арай құ лдырайды, шаңқ ылдап дыбыс шығ арып, бірін-бірі қ уады. Су құ стары, ә сіресе, ү йректердің кежегі мекиендеріне шағ ылысар алдында жай жү згенде кө рінбейтін ә демі тү рлі тү сті қ ауырсындарын (“айналарын”) кө рсетеді. Моногамды (бір қ ораздың бір ғ ана мекиенмен шағ ылысуы) құ стардың қ оразы мекиенінің ғ ана жанында Құ сойнақ құ рады.

Балапан жабыны алмасуы. Ұ рық тық мамық (балапан жұ мыртқ аны жарып шыққ анда), кейбіреуінде ұ зын, ә рі басқ а тү ске боялғ ан балапан мамығ ы (кү ндізгі жыртқ ыштар, гагаралар, дауылпаз) немесе ерекше ұ рпақ танудағ ы мамық қ ауырсындану, жастық (ұ ядағ ы) қ ауырсын жә не маусымдық тү леу. Маусымдық тү леу. Тү леудің негізгі механизмі гормон ә серінен басталады. Оның алдында қ анғ а қ алқ анша без гормондары қ арқ ынды тү се бастайды. Ол ә детте гипофизбен жыныс бездерінің белсенділігі басылғ аннан кейін жү реді. Құ стардың тү леуі жә не кө беюі бір-бірімен байланысты, ә детте бір-бірінсіз жү ретін құ былыс. Тү лей бастағ ан құ с, қ осымша жұ мыртқ а салуғ а қ абылетсіз болады. Піштіргенде тү леу кезең і бұ зылады. Кейбір құ старда тү леу мен кө бею мерзімі жартылай бірге келеді. Орман аумағ ындағ ы құ стардың негізгі тү леуі 07, 08, 09 айлардың соң ына келеді. Жыл бойында кө птеген құ стар бір (кү згі), кейде 2 (ү йректер, торғ ай тә різділер, басқ а), тіпті 3 рет (ақ шілдер) тү лейді

Маусымдық , немесе кезең дік қ оныс аударуы. Кезең дік қ оныс аудару деп, ұ я салғ ан жерден қ ыстақ орнына жә не кері қ айтудағ ы құ стардың кө ктемде жә не кү зде ү немі қ оныс аударуын атайды. Құ стар мекенінде кү рт қ орек жетімсіздігі жә не қ олайсыз ауа-райы болса, онда кезең сіз қ оныс аудару жү реді.

әдістері ы есептеу ы аңдард Жабай

Адамдардың шаруашылыққа пайдаланатын жер-суына: жер, орман, су т.б. жер бөліктері жатады да, онда мақұлықаттар мекендейді. Оларды аң аулауда, аң аулау шаруашылығын жүргізуде қолданады. Ондағы еркін жүрген жабайы аңдар мен құстар, кімнің аумағына жатпасын, аңшылық қорын құрады да, мемлекеттік меншік болып келеді. Пайдаланатын жер-су, шаруашылық жүргізу бағыттары табиғатқа, экономика жағдайларына байланысты болып, бірнеше түрге бөлінеді: мемлекеттік, кооперативтік, қоғамдық ұйымдарға, ғылыми мекемелердің пайдалануына бекітілген жер-су; аң аулау ережелерімен барлық тұрғындарға аң аулауына рұқсат етілген жалпы пайдаланылатын жер-су; аң аулауға жабық пайдаланылатын жер-су (қорық, қорықша, қала, өндіріс орталықтарының айналасындағы жасыл аймақтар). Шаруашылықтар өндіріс типтері: балық аулайтын, аң аулайтын, теңіз аң ату кәсіпшілігі, аралас (балық – аң аулайтын, балық – аң ату кәсіпшілігі) деп бөлінеді.

Орманның аңшылыққа пайдаланылатын жер-суын түгендеу негізіне орман өсіруді жоспарлау материалдары: 1) таксация мәліметтері (орманды есепке алып, материалдық тұрғыдан бағалау; ағашқорын немесе пішен түсімінің шамасын анықтау) алынады; одан жоспарлаушы орманның әр жерінде азықтың, қорғаныш құралдары мәліметін толық ала алады, 2) ағаш егу жоспары жатады. Пайдаланылуға бөлінетін жер-судың ең аз аумағы орман өсіруді жоспарлауда белгіленген разрядындағы таксация бөлігінің ең аз аумағынан 3 есе көп болуы мүмкін. Сондықтан пайдаланылуға бөлінетін жер-судың ең аз аумағы орман өсіруді жоспарлаудың I разряды бойынша орманды учаскесі 3 га, ал кеспе ағаш, күйік және құла дала үшін 1,5 га. Осы көрсеткіштер II разрядта 9 га, III – 30 га, IV – 80 га және V - 160 га болу керек. Пайдаланатын жер-судың типологиясы орман өсіруді жоспарлау жұмысы практикасында кең қолданылады. Аң аулау құрылысының негіздері, аң аулауға пайдаланатын жер-суды жіктеу. Аңшылыққа пайдаланатын жер-судың жеке типіне әдетте В.Н. Сукачев жіктеуі бойынша орман типінің тобы алынады.

ҚР жабайы жануарлардың мекендеуі (орнығуы), жіктелуі, есептеу әдістері. Барлық жануарлар түрлерінің санына орай, мына: көптеген, әдеттегі, өте аз, сирек кездесетін, бірен-саран дәрежелерге бөлінеді. Жабайы жануарлардың мекендеу (орнығу) тығыздығы белгілі бір аумақта немесе көлемге өлшем бірлігі бойынша шаққанда орнығатын әр түрінің дарақ (жануарлар) санымен анықталады. Түрдің биологиялық ерекшеліктеріне байланысты тығыздық бірлігіне 1 га, 100 га, 1000га, 10000га немесе 1 кв.км. алады. Есептеу әдістеріне: далалық, өңделетін, құрастырылғандар жатады. Далалық-табылған есеп бойынша: көзбен шолып байқау (жерде, авиаесеп), іздегі іс-әрекеті бойынша (қардағы іздер, сыртқа шыққан нәжістер, паналайтын жер, басқа белгілер) және көбінесе естуіне, ит көмегімен, олжа бойынша жүргізеді. Есептеу белгілері: есепке алынған территория бойынша, есептеу зерзаты-объект бойынша, көлік техникасын пайдалану, есепті өткізу сипаты бойынша (тікелей, сауал-сұрақ, көз мөлшерімен, сарапшылар), таңдап есептеу мәліметінің тәсілі, жануарлардың табылуы тәсілі. Нәтиже сипаты бойынша: салыстырмалы есеп, абсолютті есептер (жаппай, іріктеп-таспа тексеру, сыналатын алаңда) жүргізіледі.

Маусымдық бойынша: қысқы есептеу (маршрут, сыналатын алаңда, үстеп қоректендіру алаңда), жазғытұрғы (тұяқтыларды сыртқа шыққан нәжістерінің саны бойынша, су айналасындағы аңдар есебі, қарағайлы орман құсын қоразданудағы есебі, жыныстық айқайы мен әнін есептеу, суда жүзетін құстарды есептеу), жазғы-күздік (балапандары бойынша, пайдаланатын жер-судағы ұялары бойынша, бұғы, бұлан, үзбара өкіру есебі бойынша, кәсіпшілік алды есептеуі), құстардың қайтуындағы күзгі есеп. ҚР жабайы жануарларды аулаукәсіптік маңызы. ҚР ауланатын аңдар мен құстар түрлері әртүрлі (түрлері-22, тұяқтылар-7, құстар түрлері 70 жуық). Үлпекжүнді аңдар (бұлғын, тиін, кәмшат, ақкіс, еноттәрізді ит, ақ қоян, сасық күзен, түлкі, аю, қара күзен, ондатр, құну, сілеусін, қасқыр, қара түлкі, басқа түрлер). Тұяқты аңдар (бұлан, үзбара, доңыз, елік, сібір бұғысы, құдыр, қошқар). Ауланатын құстар: қарағайлы орман құстары (шіл, ақ және тундра шілі, тас құры, құр, түркептер, жылқышывальдшнеп), дала немесе шалғынды (қырғауыл, бөдене), батпақты (тауқұдырет), суда жүзетін құстар (қаз, үйрек, бейнеарық үйрек, бізқұйрық үйрек, қаралаүйрек, қасқалдақ және басқалар).

Түрлері 2001 Ақтиін -Белка 15000 Қасқыр-Волк 7300 Кәмшәт-Выдра 140 Ақкіс-Горностай 3000 Қоян-Зайцы 24000 Қарсақ-Корсак 12000 Сарыкүзен-Колонок 2000 Түлкі-Лисица 12000 Су күзені-Норка 1400 Құну-Росомаха 60 Сілеусін-Рысь 300 СарғышкүзенСолонгой 4000 Бұлғын-Соболь 3600 Сасық күзен – Степной6400 хорек Бұлан-Лось 1250 Марал 2300 Қабан-Кабан 900 Құдыр-Кабарга 360 Елік-Косуля 8200 Сібіртаутекесі-Сибирск ий820 горный козел Аю-Медведь 1200

Жылдық сандары (данасы) 2002 2003 2004 2005 9550 4406 18350 36100 4500 3800 3010 3010 140 140 80 390 2400 2561 3000 2360 17000 15575 38900 34890 7500 7430 4550 2910 1300 1198 3200 3650 8600 6400 14570 9580 1100 887 2855 5580 60 50 60 133 200 180 660 380 3000 2829 9500 8110 2728 1864 3750 4960 5000 4472 7900 4260 1080 1930 650 260 7190 450 1000 933 1416 619 180 5366 80 760 1012 2464 1364 320 8569 1610 1320 2531 1716 300 475 6060 988 1068

2006 34701 2500 255 2781 43496 5628 998 14837 5580 154 391 7872 3371 14737 1484 2391 1005 660 10862 810 1124

Пайдаланылғ ан ә дебиеттер тізімі:
1.Омыртқалылар зоологиясы. 1 бөлім :оқулық /К.Б.Олжабеков,Б.Е.Есжанов.-Алматы:Эверо,2011.-400б. 2.Наумов Н.П. Омыртқалылар зоологиясы. – Алматы.: “Мектеп”, 1970ж. 3.Наумов Н.П., Карташев Н.Н. Зоология позвоночных. I, и II тома. – М.: Высшая школа, 1979г. 4.Константинов В.М. и др. Зоология позвоночных. -5е изд.-М.: «Академия» , 2007ж. 5.Жұмалиев, М.Қ. Жануарлар әлемінің биоалуантүрлілігі. 4-бөл. Сүтқоректілер.- Алматы, 2007ж.


Пән: Биология


Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь