Кит тәрізділер отряды, негізгі өкілдері. Ішкі, сыртқы құрлысы

Қазақстан Республикасы Ғылым және Білім министірлігі Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік университеті

БӨ Ж
Тақырыбы: Кит тәрізділер отряды, негізгі өкілдері. Ішкі, сыртқы құрлысы. Орындаған:Берікбол.Н.Н Тексерген:Мадыбекова.А.С

Мазмұны 1. Систематикасы. 2. Құрылыс ерекшелігі. 3. Таралуы. 4. Көбеюі мен дамуы. 5. Халық шаруашылығындағы маңыздылығы. 6. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

Систематикасы

Киттә різділер ( лат. Cetacea) – суда тіршілік ететін сү тқ оректілер отряды. Ғ алымдар киттерді ң ар ғ ы тегі қ ұ рлы қ та тіршілік еткен ежелгі т ұ я қ тылар не қ арапайым жыртқ ыштар (креодонттар), тіпті, бор кезе ң іні ң ж ә ндік қ оректілері де болуы мү мкін деген болжам айтады. Бұ лардың қ азба қ алды қ тары тө менгі эоцен дә уірінен са қ тал ғ ан. Қ аза қ станда Маңғ ыстау тү бегінен тө менгі сармат қ абатынан табыл ғ ан. Қ азіргі кезде киттерді ң 2 отряд тарма ғ ына ( тіст киттер жә не мұ ртты киттер) жататын 38 туысы, 80-нен астам тү рі м ұ хиттарда, те ң іздерде, кейбір тү рлері (дельфиндер) ө зендерде таралғ ан

. Қ азіргі кезде киттерді ң 2 отряд тармағ ына бө лінеді.

тісті киттер
мұ ртты киттер

Дельфиндер мен кашалоттарды ң тү рі бұ рынғ ы КСРО те ң іздерінде мекендейді. Дене т ұ р қ ы 6 м, салмағ ы 1,5т.Басыны ң алды ңғ ы жағ ында сойдиып ұ зынды ғ ы 3 м бұ рандалы сың ар сойда қ тісі шығ ып тұ рады. [1]Денесіні ң ұ зындығ ы 1,1 – 33 м-ге дейін, салмағ ы 30 кг-нан 150 т- ғ а дейін жетеді. Дене пішіні ж ұ мыр қ ос қ алақ ты терілі, құ йры қ жү збеқ анаты кө лбеу ба ғ ытта орналасқ ан. Кө пшілік т ү ріні ң басы

Алдыңғы аяқтары ескекке айналған. Артқы аяқтары жойылған, тек жамбас сүйектерінің (кей түрінде ортан жіліктің) қалдықтары сақталған. Киттердің терісі түксіз жалаңаш, тері астында май қабаты жақсы жетілген (қалыңдығы 18 – 50 см). Бұл дене температурасын реттеуге қатысады. Терісінде май, тері бездері болмайды, сүт бездері жақсы жетілген. Тыныс алу мүшесі – танау тесігі (1 не 2) төбесіне қарай орналасқан. Ол тек тыныс алушығару кезінде ғана ашылады

Киттердің қ анының құ рамындагемоглобиннің, бұ лшық еттерінде ерекше ақ уызды зат – миоглобиннің болуы су астында 30 – 40 мин (кейде одан да ұ зақ ) тыныс алмай тіршілік етуіне септігін тигізеді. Барлық киттердің ауыз қ уысы ө те ү лкен. Бұ лар тісі ең кө п жануарларғ а жатады, мысалы, тісті киттің тісінің саны 272 болса, Амазонка дельфинінің бір ғ ана ү стің гі сойдақ тісі алғ а қ арай 3 м-дей созылыңқ ы болады. Киттердің миы кү рделі құ рылысты ә рі жақ сы дамығ ан.

Олардың сезу мү шесінің қ ызметін қ ылшық ты мұ ртшалары атқ арады. Кө зі су астында, су ү стінде де жақ сы кө реді. Киттердің есту мү шесі жақ сы дамығ ан, құ лақ қ алқ аны болмайды. Қ орегін тұ тастай жұ тады. Сілекей бездері болмайды. Қ арны кү рделі құ рылымды (3 – 14 бө лімнен тұ рады).

Кө беюі

Киттердің кө пшілігі – моногамды. Олар 2 – 6 жаста жыныстық жағ ынан жетіледі. Екі жылда бір рет балалайды. Буаздық мерзімі 10 – 12 ай. Аналығ ының жыныс саң ылауының екі бү йірінде 2 емшегі болады. Арнайы бұ лшық еттердің жиырылып-жазылуынан сү т баласының аузына шашырайды. Киттер баласын 4 айдан (майда дельфиндер) 1 жылғ а дейін (кашалоттар) емізеді. Киттің сү ті ө те құ нарлы: сиыр сү тімен салыстырғ анда май 10 есе, белок 3 есе кө п. Баласы тә улігіне 450 л-ге дейін сү т емеді, 4 см-ден астам ө сіп, 90 кг-дай салмақ қ осады. Табиғ атта 30 – 50 жылдай тіршілік етеді. Кө пшілік тү рі топталып, ү йірленіп жү реді, тең із жануарларымен қ оректенеді.

Киттердің саны жылданжылға азаюда, әсіресе, ірі киттердің біраз популяциясының жойылып кету қаупі бар. Сондықтан кит аулау кәсібін реттеу мақсатында Халықаралық комиссия (оған дүние жүзінің 20 мемлекеті мүше) ұйымдастырылған (1946). Киттердің санын сақтау үшін қорғауға алынып, олардың 18 түрі мен 1 түр тармағы Халықаралық табиғат қорғау одағының«Қ ызыл кітабына

Тісті кит

Тісті киттер (лат. Odontoceti) –киттә різділердің отряд тармағ ы. Тісті киттер барлық мұ хиттар мен ашық тең іздерде тарағ ан. Кейбір тү рлері ө зендерді де (Ганг, Амазонка, т.б.) мекендейді. Дене тұ рқ ы 1,2 – 21 м, салма ғ ы 30 кг-нан 8 т-ғ а дейін. Аталық тары аналық тарына қ арағ анда ірі. Мұ ртты киттерден ерекшелігі – бассү йегі ассиметриялы (астыңғ ы жағ ы ми сауытынан қ ысқ а жә не алдынан қ озғ алмай бекіген). Жағ ында 240-қ а жуық біртекті (гомодонтты), бірқ ырлы (монофиадонтты) тістер орналасқ ан. Тілі ө те қ озғ алмалы, ол қ орегін жұ тқ ыншаққ а қ арай итереді. Таң дайы жоқ . Безді қ арыны кө п камералы, кө пшілігінде соқ ыр ішегі болмайды. Танау тесігі біреу, ол тө бесіне қ арай ашылады. Танау тесігінің айналасында ерекше жұ п ауа қ апшық тары орналасқ ан, олар кит сүң гігенде тыныс жолын жауып қ алады. Тісті киттердің есту қ абілеті ө те жоғ ары. Белгі беру ү шін кү рделі дыбыстарды пайдаланады, яғ ни эхолакация аппараты жақ сы дамығ ан. Негізгі қ орегі – балық тар, басаяқ ты моллюскалар, шаянтә різділер. Қ орегін іздеп 300 м терең дікке дейін сүң ги алады, жақ сы жү зеді. Тісті киттердің 10 тұқ ымдасы (дельфин, нарвалдар, ө зен

Кашалот

Тісті киттердің ішіндегі ең ірісі –кашалот (Physeter macrocephalus). Аталықтарының ұзындығы 21 м-ден артық, аналықтарының ұзындығы 13 м. Бастары үлкен (денесінің 1/3 бөлігіне тең). Жіңішке келген төменгі жағында 36 – 60 тісі (тісінің ұзындығы 20 см, салмағы 1 – 3 кг) болады. Жоғарғы жағында тісі болмайды. Тістері сұр-қою қоңыр түсті. Полигамды, жыныстық жағынан 5 – 6 жасында жетіледі. Кашалоттар барлық мұхиттарда (тек Солт. Мұзды мұхитта кездеспейді) тіршілік етеді. Жүктілік мерзімі 16 – 17 ай, аналығының ұзындығы 4 мдей, салмағы 1 т болатын жалғыз бала тауып, оны 18 айдай емізеді. Балалары тез өседі, 4 – 6 жылда ересек кашалотқа айналады. Табиғи жағдайда 50 жылдай өмір сүреді. Кашалоттардың саны жылдан жылға азаюда, сондықтан оларды кәсіптік жолмен аулауға тыйым салынған. Тісті киттердің 4 түрі Халықар. табиғат қорғау одағының “Қызыл кітабына” енгізілген.[1

Дельвин

Дельфин – сү тқ оректілер класының кит тә різділер отрядына жататын тісті киттер тобының бір тұқ ымдасы. Дельфиндер тропиктік жә не қ оң ыржай белдеулердің тең іздерінде таралғ ан. Кейбір тү рі полюстік белдеу тең іздерінде де кездеседі. Кө біне топ құ рып тіршілік етеді. Дельфиндердің жиырма туысының елудей тү рі бар. Бұ лардың дене пішіні жұ мыр, ұ зындығ ы бір – он метр. Кө пшілік тү рлерінің басы жұ мыр жә не тұ мсығ ы алғ а қ арай шығ ыңқ ы келеді. Кей тү рлерінің арқ асында орақ тә різді арқ а қ анаты бар. Жалпақ құ йрық қ анаты денесімен горизонталь бағ ытта орналасқ ан. Алдыңғ ы аяғ ының сү йектері қ ысқ арып, саусақ сү йектері тұ тасып ескекке айналғ ан. Артқ ы аяғ ы мү лдем жойылғ ан. Дельфиндер ескек аяқ тарымен суда ө те жең іл ә рі жылдам (сағ атына елу километрге дейін) жү зеді. Жалғ ыз танау тесігі тө бесінен ашылады, сол арқ ылы дельфиндер оқ тын-оқ тын су бетіне кө теріліп, ауамен

Терісінде тү ктері болмайды, терісі ө те серпімді келеді. Тері астындағ ы май қ абаты жақ сы дамығ ан. Дельфиннің қ анының құ рамында гемоглобиннің , бұ лшық еттеріндегі ерекше белокты зат – миоглобиннің кө п болуы денесіндегі газ алмасуғ а қ олайлы жағ дай жасап, су астында ұ зақ уақ ыт тыныс алмай тіршілік етуіне септігін тигізеді. Олардың жү йке жү йесі ө те жақ сы дамығ ан. Миы ү лкен, алдыңғ ы ми сың арларының сырты кө птеген сайшалар мен иірімдерге бө лінген. Дельфиндерде ә р тү рлі дыбыс толқ ындарын шығ аратын жә не қ абылдайтын ө те кү рделі есту жү йесі (эхолокация) жақ сы дамығ ан. Олар ө здерінен ө те нә зік ультрадыбыс толқ ындарын шығ арып, оның кері қ айтқ ан жаңғ ырығ ын

Дельфиндер екі жылда бір-ақ рет ұрпақ береді. Ірі түрлері елу, ұсақтары отыз жылға жуық тіршілік етеді. Қолға тез үйренеді, адам үйреткен жаттығуларды шебер қайталайды. Дельфин туралы жазылған аңыздар, деректер (адамды судан құтқарған, кемелермен қатар жүзіп серуендеген, т.б.) көп. Ертедегі грек, италия теңгелерінде дельфиннің бейнесі соғылған. Аспандағы жұлдыздардың бірі дельфин аталады. Мұның бәрі дельфин мен адам арасындағы жақын қарым-қатынасты аңғартады.

Ө зен дельфиндері – жеке бір тұқымдас, оның бес – алты түрі бар. Олар Амазона, Ориноко, Ганг өзендері мен Қытайдағы Дунтинху көлінде кездеседі. Қазір дельфиндерді мұхитариумдарда, дельфинариумдарда қолдан өсіріп, түрлі ғылыми-зерттеу жұмыстары жүргізілуде. Дельфиннің кейбір түрінің Жапонияда, АҚШта, Соломон аралында кәсіптік маңызы бар. Олардың табиғатта санының азаюына байланысты 1966 жылдан аулауға тыйым салынған. Мысалы, Калифорния теңіз доңызы деген түрі Халықаралық табиғат қорғау одағының «Қызыл кітабына» енгізілге

Мұ ртты киттер

Мұ ртты (тіссіз) киттер (лат. Mysticeti) — кит тә різділер отрядының айрық ша бір отряд тармағ ы. Тісі болмайды, тұ мсығ ының ү стің гі жағ ында ұ зындығ ы 50-ден 450 сантиметрге дейін, саны 360-тан 800-ге дейін болатын «кит мұ рты» деп аталатын мү йізденіп кеткен тақ ташық тары болады; тіссіз киттің ең ірілерінің ұ зындығ ы—33 м, салмағ ы—160 тоннағ а дейін барады. Еті мен майы жеуге, тоң майы техникада қ олдануғ а жарайды. Мұ ның 15 тү рі бар, олар: гренланд киті, оң тү стік кит, ергежейлі кит, сұ р кит, бү кір кит, кө к кит,финвал, сейвал, кіші жолақ, Брайд киті.

Кит мұ рты.
Кит мұ рты - мұ ртты
киттердің жоғ арғ ы жақ тарындағ ы мү йізді тақ тайшалар. Олар ауыз айналасының шетінде тығ ыз орналасқ ан. 130-дан, (сұ р кит) 400-ге дейін, (жолақ кит) болады. Тақ тайшалар ү ш бұ рышты, олардың ең ү лкен жағ ы ауыз қ уысына қ арағ ан, ал кішкене жағ ы қ ызыл иекке бекіген. Ауыз қ уысына қ арағ ан тактайшалардың шеті жің ішке, ұ зын тү тікшелерге бө лшектенген. Олар ө зара ө ріліп щетка құ райды. Кит олардың арасынан суды сү зіп, ауызғ а

Пайдаланылғ ан ә дебиеттер тізімі:
1.Омыртқалылар зоологиясы. 1 бөлім :оқулық /К.Б.Олжабеков,Б.Е.Есжанов.-Алматы:Эверо,2011.-400б. 2.Наумов Н.П. Омыртқалылар зоологиясы. – Алматы.: “Мектеп”, 1970ж. 3.Наумов Н.П., Карташев Н.Н. Зоология позвоночных. I, и II тома. – М.: Высшая школа, 1979г. 4.Константинов В.М. и др. Зоология позвоночных. -5е изд.-М.: «Академия» , 2007ж. 5.Жұмалиев, М.Қ. Жануарлар әлемінің биоалуантүрлілігі. 4-бөл. Сүтқоректілер.- Алматы, 2007ж.


Пән: Биология


Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь