Сайтқа презентация қосу

Жалаңаш тұқымды өсімдіктер

Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым Министрлігі Семей қаласының Шәкәрім атындағы Мемлекеттік университеті

БӨЖ
Тақырыбы: Жалаңаш тұқымды өсімдіктер. Орындаған: Иманақышева Жадыра Тексерген: Мадыбекова А.С.
Семей қаласы 2015 жыл

Жалаңаш тұқымды өсімдіктер

Кіріспе
Тұқымды өсімдіктерге (Spermatophyta) жалаңаш тұқымдылар, жабық тұқымдылар, сонымен қатар, жойылып кеткен тұқымды папоротниктер жатады. Тұқымды өсімдіктердің жоғары сатыдағы споралы өсімдіктерден айырмашылығы жынысты жолмен көбею процессі судың болуымен байланысты емес. Мұндай ерекшеліктері тұқымды өсімдіктердің жер шарына кең таралуына және өсімдіктер әлемінде басым болуларына мүмкіндік берді. Тұқымды өсімдіктер споралар арқылы емес, тұқымдары арқылы көбейетін болғандықтан олардың дамуы жылдам. Спора - аналық өсімдіктен бөлініп шығып, қолайлы жағдайға түскенде ұсақ, көбіне микроскопиялық гаметофит (жынысты ұрпақ) өсіп шығатын бір клетка. Тұқым – көп клеткалы түзіліс және онда өсімдіктің барлық мүшелерінің бастамасы болады, олар ірі спорофит – жаңа өсімдікке дамиды. Тұқымда жаңа организмнің ұрығы ғана емес, сонымен қатар, тіршілігінің алғашқы кезеңінде дамуға қажетті қоректік заттардың қоры да болады. Тұқымның пайда болуы, бір жағынан болашақта гаметофиттің редукцияға ұшырауына соқтырады, одан тек жеке клеткалар ғана қалады, олар спорофитте терең «жасырылынған»; екіншіден – спорофиттің едәуір жетілуін туғызады. Тұқымды өсімдіктердің ұрықтану процессі енді қоршаған ортада судың болуымен байланысты емес және аталық гаметалар аналық гаметаларға тозаң түтіктің өсуі арқылы жеткізіледі.

Жалпы сипаттама
Жалаңаш тұқымды өсімдіктер (Gymnospermae) - өте ертедегі жəне қазіргі кезде де басым, жер шарында 120 млн. жылдан артық үстемділік еткен тұқымды өсімдіктердің тобы. Олардың пайда болуы палеозой мен мезозойдың соңына қатысты жəне таудың түзілуі, материктің көтерілуі жəне атмосферадағы температура мен ылғалдылық ауытқуына да байланысты. 7 Жалаңаш тұқымды өсімдіктер дамудың жоғары деңгейіне мезозой дəуірінде жойылып кеткен тұқымды папоротниктердің орнына келу арқылы жетті. Жалаңаш тұқымды өсімдіктер архегониальды өсімдіктердің «тəжі» ретінде өсімдіктер əлемінің эволюциясында жаңа кезең ашты. Сонымен қатар, оларда ұрық пен эндоспермнен тұратын тұқым болады, эндосперм мегаспорадан жұмыртқа клеткасының ұрықтануынан бұрын қалыптасады (жабық тұқымды өсімдіктерде – ұрықтанғаннан кейін). Тұқым тұқымбастамасынан түзіледі. Тұқымбастамалары мегаспорофильдердің үстіңгі жағында ашық орналасқан, сондықтан да «жалаңаш тұқымды» өсімдіктер деп аталған. Жалаңаш тұқымды өсімдіктердің ғылыми аталуы гректің екі сөзінен тұрады: gymnos – «жалаңаш» жəне spermas – тұқым.

Тіршілік формалары
Басым көпшілігі ағаш, сирек бұталар, кейде лианалар.

Шығу тегі
Тұқым ең алғаш папоротниктердің ерекше топтарында пайда болған. Бұл папоротниктер тек қазба қалдықтары арқылы ғана белгілі. Олар бастамасын əртүрлі споралы папоротниктерден алған ерекше рет тұқымды папоротниктерге (Pteridospermae) бөлінген. Жалаңаш тұқымды өсімдіктер көптеген зерттеушілердің пікірі бойынша шығу тегі жағынан бірдей өсімдіктер тобын құрмайды. Олардың эволюциясы екі бағытта – мегафиллия жəне микрофиллия жүрді деген тұжырым бар.

Мегафиллді өсімдіктер тобы өте ертедегі Жалаңаш тұқымдыларды біріктіреді – Саговниктер (Cycadopsida), Тұқымды папоротниктер (Pteridospermae), Беннеттиттер (Bennettitopsida) жəне сыртқы пішіні папортниктердің вайяларына (жапырақтарына) ұқсас қауырсын тиімді ірі жапырақтарымен ерекшеленеді. Өсімдіктердің бұл тобының арғы тегі папоротник тəрізділер болуы мүмкін. Микрофиллді өсімдіктер тобы ұсақ жапырақтарының болуымен сипатталады. Ол Кордаиттерді (Cordaitidae), Гинкголарды (Ginkgopsida) жəне Қылқандыларды (Pinopsida) біріктіреді. Бұл топтың арғы тегі болып ертеде жойылып кеткен жалаңаш тұқымды өсімдіктер өкілдері саналады

Образец текста
– Второй уровень
Третий уровень
– Четвертый уровень » Пятый уровень

Жіктелуі
Жалаңаш тұқымды өсімдіктер бөлімі түрлік формаларының əртүрлілігімен ерекшеленеді, соған байланысты олардың жіктелуі туралы əртүрлі көзқарастар бар. Бір зерттеушілер Жалаңаш тұқымдылар бөлімін 3 класс жəне 7 қатарға, басқалары 3 класс жəне 9 қатарға бөледі. Көптеген систематиктер жалаңаш тұқымды өсімдіктерді 6 классқа бөледі: 1) Тұқымды папоротниктер – Pteridospermae 2) Саговниктер – Cycadopsida 3) Беннетиттер – Bennettitopsida 4) Гинкголар – Ginkgopsida 5) Қылқандылар – Pinopsida 6) Гнетумдар – Gnetopsida немесе қабыршақ тұқымдылар Clamydospermatopsida. Бірінші екі класстардың өкілдері (Тұқымды папоротниктер жəне Беннетиттер) түгел жойылған.

Образец текста
– Второй уровень
Третий уровень
– Четвертый уровень » Пятый уровень

Тұқымды папоротниктер немесе Птеридоспермдер (Pteridospermae) классы.
Олар тік өсетін ағаш жəне лианалар түрінде болған. Папоротник вайилеріне ұқсас қауырсын ілімді ірі жапырақтары жəне қосалқы тамырлары болған. Ассимиляциялаушы жапырақтардан бас қа, оларда споралар түзілетін – микроспорофиллдер мен мегаспорофиллдер болған. Микроспоро- филлдерде микропорангийлер тобы орналасқан; мегаспорофиллдерде нуцеллустан жəне интегументтен (жабын) тұратын мегаспорангии – т ұқым бүршік (тұқым бастамасы) орналасқан. Тұқымбүршікте тек бір ғана мегаспора сақталады, одан бастап қы эндоспермнен жəне оған енген жұмыртқа клеткаларымен екі архегонийлерден тұратын өскінше (аналы қ 9 гаметофит) жетілген. Аталық жыныс гаметалары – сперматозоидтар. Ұрықтану жəне ұры қты ң т үзілуі өсімдікті ң үстінде өткен. Олар ұрықтарымен көбейген. Тұқымды папоротниктер папоротниктердің тұқымды өсімдіктерге өтпелі тобы.

Образец текста
– Второй уровень
Третий уровень
– Четвертый уровень » Пятый уровень

Саговниктер. (Cycadopsida) классы.
Саговниктер – Жалаңаш тұқымды өсімдіктердің өте ертедегі ж əне қарапайым тобы. Олар 120- ға жуы қ т үрлері бар тропикалы қ ж əне субтропикалы қ өсімдіктерді ң кіші тобын құрайды. Екі үйлі өсімдіктерге жатады. Жалаңаш тұқымды өсімдіктердің ішінде т үрлеріні ң əрт үрлілігі жа ғынан Саговниктер Қыл қандылардан кейін екінші орынды алады. Сыртқы көрінісі жағынан олар көбіне пальма ға ұқсас, оларды кейде а ғаш тəрізді папоротник деп атайды. Осы а ғаш т əрізді, сирек аласа бойлы, өсімдікті ң биіктігі 25 м жəне жуандығы 1 м жетеді. Тік сабақтарында ірі қауырсын, көбіне тікенді жапыра қтары шо қталып орналас қан. Қосал қы тамырлары жа қсы дамы ған. Т ұқымды папоротниктерден ерекшелігі Саговниктерде кіндік тамырлар болады. Б үрлері өсімдіктерді ң ортасында «пальмат əріздес» жапыра қтардан т ұратын ұяларда т үзіледі, оларды ң ұзындығы 2 см-ден 1 м-ге, салмағы кейде 42 кг дейін жетеді. Саговниктерді ң к өпшілігі тропиктерде өседі, кейде Ұлыбританияда Cycas revolute т үрі оранжереяларда өсіріледі. Саговниктердің өкілдерінен сулы ортада көбейетін өсімдіктерге т əн сперматозоидтар – қоз ғал ғыш аталы қ гаметалар табыл ған. Сперматозоид- тарды ң табылуы жынысты қ процесстердің сулы орта жағдайынан қаншалықты баяу алша қта ғанын ж əне эволюцияда папоротник т əрізділер мен жала ңаш т ұқымдыларды ң к өбеюлерінде аса айырмашылықтардың байқалмағанын дəлелдейді. Саговниктерді ң отаны – тропикалы қ ж əне субтропикалы қ елдерде оларды ң кейбір т үрлері та ғам к өзі болып саналады. Діңдердің өзегі мен қабығындағы крахмал крахмалды азы қ – Саго дайындауға пайдаланылады.

Беннетиттер классы (Bennettitopsida).
Бұл класстағы өсімдіктер туралы мəліметтер тек өсімдіктер қалдықтарыны ң қазбаларына ғана с үйенген. Б ұл класс өкілдері жо ғар ғы борда өзіні ң жақсы дамуына жетіп, мезозойдың ортасында жойылған. Сыртқы к өрінісі ж əне вегетативтік м үшелеріні ң сипаттамасы жа ғынан саговнитктерді еске түсіреді, бұл олар- дың тұқымды папоротниктен шыққандығын дəлелдейді. 10 Б ұл класс қа жататын өсімдіктер кейбір ботаниктерді ң (С.В.Мейен) пікірі бойынша гүлді өсімдіктердің арғы ата тегі болып саналады, сонды қтан да, олар ға к өп к өңіл б өлінді. Беннетиттерде к өбіне құрылысы жа ғынан гүлді өсімдіктердің гүліне ұқсас қос жынысты бүрлер болды. Бүрлердің шетінде көптеген микроспорангийлері бар микроспора- филлдер орналасқан, ал бүрдің орталық бөлігінде мегаспорофиллдердің қалдықтары орналас қан, оларды ң əр қайсысында бірден т ұқымбастамасы бар. Спорофиллдер арнайы жабындық жапырақтармен қоршалған, олар гүлді өсімдіктерді ң гүлсеріктеріне ұқсас. Тозаңдану процесстері желді ң ж əне бунақденелілердің көмегімен жүрген болу керек. Беннетиттердің тұқымында ұрық тұқымды түгел толтыр ған. Тұқымдарында қоректік заттарды ң қоры жиналған жақсы дамыған екі тұқымжарнағы болады.

Гнетумдар классы (Gnetopsida).
Бұл классқа бір-бірінен бөлінген үш қатар жатады: Гнетумдар (Gnetales), Қылшалар (Ephedrales) жəне Вельвичиялар (Welwitchales). Бұл қатардағылардың ортақ белгілері: жапырақтарының супротивті орналасуы; дара жынысты бүрлердің дихазиальды бұтақтануы, бұл басқа қазіргі кездегі Жалаңаш тұқымды өсімдіктерге тəн емес; гүлді өсімдіктердің гүлсеріктеріне ұқсас бүрді қоршаған жабынның болуы; екі тұқымжарнақты ұрық; ұзарған интегументтен пайда болған ұзын микрополярлы түтік; соңғы ксилемада түтіктердің болуы жəне шəйір жолдарының болмауы.

Қылқандылар классы (Pinopsida)
Олар екі класс тармағына бөлінеді: Кордаиттар (Cordaitidae) жəне Қылқандылар (Pinidae). Кордаиттар класс тармағы (Cordaitidae) Кордаиттылар (Cordaitales) деп аталатын қатардан жəне бір тұқымдастан тұрады. Бұл ертеде жойылып кеткен өсімдік. Кордаиттар (Cordaitidae) батпа қты орман етегіні ң негізгі б өлігін құрайды. Олардың қаптап өскен қопалары Қазіргі Қылқанды ормандарға ұқсас болды. Ағаштардың биіктігі 30 м, ал ді ңіні ң жуанда ғы – 1 м. Таспа жапыра қтарыны ң ұзынды ғы 1 м, жалпақтығы 20 см-ге дейін; бүрлері дара 12 жынысты болды. Кордаиттар т ұқымды папоротниктерден шы ққан ж əне оларды ң ежелгі т үрлері Қыл қандыларды ң бастамасын берген деп саналады. Қылқандылар класс тармағы (Pinidae). Бұл бір шама сақталған ж əне Жалаңашт ұқымды өсімдіктерді ң ішіндегі е ң к өп топ. Қылқандылар басқа да Жалаңаштұқымды өсімдіктер сияқты таскөмір кезеңінің аяғында пайда болып, мезозойда өсіп- өнуді ң жо ғары сатысына жетті. Қыл қанды өсімдіктер өзінің маңызы жағынан гүлді өсімдіктерден кейін екінші орын алады. Қыл қанды ормандарда а ғаштар мен бас қа да к өптеген негізгі өсімдік өнімдеріні ң к өзі болып саналатын органикалық заттардың жоғары массасы жиналған.

Жапырағы.
Мəңгі жасыл өсімдіктердің жапырақтарының тіршілік ұзақтығы 1,5-5 ж əне 15 жыл ға дейін. Жала ңаш т ұқымды өсімдіктерді ң «М əңгі жасылды ғы» ескі жапыра қтары біртіндеп жас жапырақтармен алмастырып отыратындығымен түсіндіріледі, яғни, жапыра қтарыны ң б əрі бір мезгілде т үспейді. К əдімгі қара ғайды ң жапыра қтары (қылқандары) 2-3 жыл, Кавказ самырсынының жапырақтары – 2-5 жыл, Тиссанікі – 6-10 жыл тіршілік етеді. Жапыра қтары ( қыл қандары) негізінен б үтін жиекті, ине тəрізді, сирек қабыршақ тəрізді. Көпшілік қылқанжапырақтыларда жапырақты ң екі т үрі болады: жасыл фотосинтездеуші ж əне қо ңыр қабырша қ т əрізді. Қыл қандары негізінен қондырмалы, кейде қысқа сағақты. Жіңішке жапырақтарында тарамдалмаған бір ғана ж үйкесі болады. Жалпа қ жапыра қтары бірнеше параллель, ал негізінде дихотомиялы тарамдалған жүйкелермен қамтамасыз етілген. Жапырақтарының ұзындығы əрт үрлі. Батпа қ қарағайыны ң ине т əрізді жапыра қтарыны ң ұзынды ғы 45 смге дейін жетеді жəне қылқандылардың ішіндегі жапырақтары ең ұзыны болып саналады. Бірнеше жапырақ т үсіретін ж əне «бұта қт үсіретін» туыстарынан (Бал қара ғай – Larix, Таксодиум-Taxodium, Метасеквоя - Metaseguoja) басқа. Қылқан жапырақты өсімдіктерді ң жапырақтары м əңгі жасыл, ты ғыз, біршама қат қыл ж əне қабы қты; жапырақтары спиральді, сирек қарама-қарсы жəне топтасып орналас қан. Жапырақтарыны ң қарама-қарсы ж əне шоқталып орналасуы Кипарис өкілдеріне т əн, біра қ барлық қылқан жапырақты өсімдіктердің алғашқы жапырақтары ылғи кезектесіп орналасады.

Жапырақтарының анатомиялық құрылысы.
Кəдімгі қарағайды (Pinus sylvestris) мысал ретінде алып, жапырақтың (қылқанның) анатомиялық құрылысын қарастырамыз. Қарағайды ң қылқаны барлы қ қоңыржай аймақтарды ң мəңгі жасыл өсімдіктері сия қты қыс мезгілінде ылғалды үнемдеп ж ұмсауға жақсы бейімделген. Жапырақтарының ине тəрізді пішіні оның буландыру бетін азайтады. Қылқандардың анатомиялық құрылысы ерекше. Бастапқы жабындық ұлпа-эпидермис ұсақ қуыстары бар ж ұқа қабы қшалы жасушалардан тұрады, оны ң сыртында қалың кутикула жетіледі. Устьицесі (леп тесігі) терең орналасқан. Эпидермистің астында қабырғасы қалыңдаған жəне сүректенген жасушалары бар гиподерма қабаты орналасқан. Қылқанның мезофиллі қатпарлы паренхима деп аталатын біртекті ассимициялық ұлпалардан тұрады. Оны ң жасушаларыны ң қабы қшалары қатпарлар т үзіп, жасуша қуысына еніп жатады. Қылқанның жасушаларында цитоплазма құрамындағы хлоропластарымен жасуша қабықшасын бойлай шетке ы ғысып орналасады. Қатпарлы паренхима жасушаларыны ң мұндай құрылысы мезофиллдің фотосинтездеуші бетін əлде қайда ұлғайтады. Қылқанның ортасында трансфузиялық паренхимамен қоршалған екі өткізгіш шоқтар орналасқан. Трансфузиялық паренхиманың жасушалары су мен органикалық заттардың ерітіндісін өткізеді, сонымен қатар, өткізгіш шо қтар мен мезофиллдің арасында байланыс жасайды. Өткізгіш шоқтардың кейбір жерлеріне қалың қабықшалы склеренхима жасушалары жанасады. Қылқанның орталық бөлігі қабықшалары қалың жəне с үректелген эндодерма жасушаларының шеңберімен б өлінген. Мезофилде шəйір жолдары өтеді, олар склеренхимамен қоршалған ж əне жасуша қуысына шəйір бөлетін эпителий жасушалары болады. 3-сурет. Қылқанның анатомиялық құрылысы. 1 – эпидерма; 2 – қатпарлы паренхима; 3 – шəйір жолдары; 4 – устьице (леп тесік); 5 – эндодерма; 6 – паренхима жасушасы ж əне жиегі көмкерілген поралар; 7 - өткізгіш шоқтағы флоэма; 8 – склеренхима; 9 – гиподерма.

Қарағайлар қатары
Қарағайлар қатары – Pinales. Бұл қатар Қара ғайлар т ұқымдасынан т ұрады – Pinaceae, туыстарына мыналар жатады: Қарағай – Pinus, Шырша – Piceae, Май қара ғай (самырсын) – Abies, Бал қара ғай – Larix, Кедр – Cedrus. Қарағайлар тұқымдасына жататын көптеген өкілдеріні ң тамыр ж үйесі өте жа қсы жетілген, тамырларында микориза түзіледі. Саңырауқұлақтардың гифалары тамыр айма қтарыны ң т үкшелеріне өте ты ғыз шырмалып, тамырдың өсуін тежеп, ал кейде олардың өсуін то қтатады. Қара ғайлар өкілдері аса ірі а ғаштар (1 кесте). Мысалы; Батыс бал қарағайыны ң – Larix decidua бойыны ң биіктігі 80 м дейін, диаметрі 1,5 м жетеді. Қара ғайлар өкілдерінің сүректері түстеріне, фактурасына, сондай-а қ физикалы қ қасиеттеріне қарай əр т үрлі болып келеді. Ежелден ағашы негізгі құрылыс материалы болып санал ған, т ұр ғын үйлер салын ған ж əне де бізге а ңыз болып жеткен Давид пен Саломонның сарайлары осы Ливан кедрнан со ғыл ғаны ай қын

Жалаңаш тұқымды өсімдіктердің маңызы
Қылқанжапырақты өсімдіктер жер шарының əр түрлі континентінде таби ғи ланшафты – ну ормандар т үзеді, онда к əсіпшілікке керекті а ңдар, құстар, пайдалы бунақденелілер мекен етеді. Қазақстанны ң қылқанжапыра қты ормандарыны ң айма ғын шипалы қ қасиеті бар белгілі қара ғайлар құрайды. К өптеген қыл қанжапыра қтылар құнды сүректі өсімдіктер, сүрегінен құрылыс бұйымдарын, жи һаз, қа ғаз жасауға пайдаланады ж əне т.б. Олардан целлюлоза, жібек, əрт үрлі бальзамдар, камфора, спирт, сірке қышқылы, иілік заттар; шəйірлерден скипидар, канифоль ж əне т.б. заттар алынады. Медицина өнеркəсібінде қылқанжапырақтыларды ң шикізатынан витаминдерден бас қа, пинобин препараты (спазмолитическое средство) алынады. Қыл қанжапыра қты өсімдіктердің көптеген түрлерін халық медицинасында нерв ж үйесін, өкпе ауруын (туберкулез) ж əне т.б. ауруларды емдеуге пайдаланады. Қара ғайды ң, май қара ғайды ң жəне аршаның қылқан жапырақтары мен жас өркендері қыс мезгілінде б ұғы ға, қара ғайды ң жас б үрлері ( ұры қтан ғанда дейін) са ңырау құр ға, Сібір кедріні ң т ұқымы – а қ тиіндерге, бұлғындарға, шұбар тышқандарға негізгі азы қ болып саналады. Құрлар аршаны ң б үр жемістерімен қоректенеді. Сібір қара ғайыны ң т ұқымы та ғамды қ, олардың майын медицинада қолданылады. Қылқанжапырақты өсімдіктер тамаша с əндік өсімдіктер. Сонды қтанда, қыл қанжапыра қты өсімдіктерді ң р өлі өте құнды. Бұған дəлел, бағалы тас янтарь – бұл ежелгі қылқандылардың тастай қатып қал ған шайыры болып саналады.

Образец текста
– Второй уровень
Третий уровень
– Четвертый уровень » Пятый уровень

Қылқан жапырақты ағаштардың Қазақстандағы ең көп түрі - Алтайда. Мұнда шырша, май қарағай, қарағай, балқарағай, сібір самырсыны өседі.

Ұсынылатын əдебиеттер:
1. Андреева И.И., Родман Л.С. Ботаника, М.: «Колос», 2003. 2. Хржановский В.Г. Курс общей ботаники – М., Высшая школа, 1992. Т.1, 2. 3. Радионова А.С., Барчукова В.М. Ботаника – Л., Агропромиздат, 1990. 4. Яковлев Г.П., Челобитько В.А. Ботаника, 1990. 5. Радионова А.С. Лесная ботаника – Лесная промышленность, 1980. 6. Рейвн П., Эверт., Айкхорн С. Современная ботаника, 1-2 том. (Перевод с английского языка). М., Мир, 1990. 7. Жизнь растений – Т. 1-6. М., Просвещение, 1982. 8. Быков Б.А. Очерки истории растительного мира Казахстана и Средней Азии. Алматы. «Наука», 1979.

да е ва н ы ыш й а ақ ра Д ан ы
м И ад Ж

: н ға


Пән: Биология


Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь