атырлар жырының дү ниетанымд жә не тә рбиелік мә ні

атырлар жырының дү ниетанымд жә не тә рбиелік мә ні
Орындаған: Қамзанова Ж.Т-441

Қазақтың халық педагогикасындағы аса бай мұра – батырлық жырлар. Ол жырларды жыраулар шығарған, оларды жыраулар мен жыршылар домбыраға қосып, өз әуендерімен айтады. Батырлық жырларда ел қорғау, басқыншыларға қарсы күресу кезінде көрсеткен батырлардың ерліктері жырланады, батырлардың отбасына, еліне, Отанына деген сүйіспеншілігі - шынайы патриоттығы дәріптеледі, көбінесе бірегей ұлға зар болған қарт ата-аналардың арман-тілегі орындалады (Алпамыс, Қобыланды т.б.). Батырлық жырлардағы оқиға жүйесі сенімді, нанымды, қызықты құрылады да, онда, көбінесе тарихи деректер мен қиял-ғажайып оқиға суреттері аралас баяндалады, ісқимыл, ерлік жүйелі дамып, кейіпкерлердің бейнелері мен мінез-құлықтары әсерлі суреттелінеді.

Батырлық жырлар эмоциялық әсермен тыңдаушының ынтасын арттырып, көріктілігімен көкейге көнеді; ол шаттандырады, ондағы трагедиялық және қуанышты жайларды тыңдаушы өміріне, тебірене сезініп, ыстық жаспен, ынталы ықыласпен қабылдайды. Сондықтан ақын болмаса да, асыл жырларды жаттап алушылар көп болған. Жаттампаздық құрғақ жаттау емес, жадына жақсыны сақтап,өнегелі өмірге пайдалана білуді халық әрқашан да мақсат еткен. Ел Ер Тарғындай ер болуды, Қобыландыдай батыр болуды, Қамбардай қамқоршы болуды ұрпақтарына үлгі еткен.

Эпостық шығармаларда атқа шабу, мергеншілік, найзагерлік, қылыш шабу шеберлігі дәріптеліп жырланады. Халықтық шығармаларда бұл өнерлер оңайлықпен келмейтіндігі суреттеледі. Батыр мерген болу үшін әуелі мергеншілікке үйреніп, мергеншілік мектебінен өтеді де үлкен айқаста сынаққа түседі. Мысалы, Қобыланды батыр алты жасынан бастап ат жалын тартып мініп, мергеншілікті үйреніп, аң аулайды. Өзі алты жасында Кәмшат бөркі басында... Қобыландыны барған соң, Естеміс ерің баулыды, Күнде киік аулайды, Кездессе жауын жаулайды,деп халық батырдың алты жасынан-ақ ат шабуға, мергеншілікке үйрене бастағанын басқаға үлгі етеді. “Жақсы жігіт он бесінде баспын дейді, жаман жігіт отызында жаспын дейді” деген мақалды шығарған халық, әсірелеп Қобыландыны алты жасынан-ақ алып етіп көрсетеді.

“Қобыланды батыр” Е.Сорокин

Батырлық жырлардан тыңдаушы (не оқушы) сөз, әдеп, ақыл, нақыл үйренеді, ерік, қайрат, ес сияқты түсінік қабілеттерін ұшқырлайды, шығармалардағы салыстырмалы құбылыстарды талғай екшеп, дүниеге көзқарасын қалыптастырады. Мысалы, Қобыланды батыр жырындағы Қараман даңғой, дүниеқор, соғысқұмар, ол осы қылықтарынан соққы жеп отырады, жыр даңғойлықты, дүниеқорлықты, соғысқұмарлықты әшкерелеп, олардың зар-жапасын баяндайды, тыңдаушыны ондай мінез-құлықтан безіндіқастерлеп дәреді. Халық елін қорғаған ерлерді жоғары бағалайды, оларды дәріптейді. Қобыландыны: Қолдекең сонда тарықты, Батыр сөзге толықсып, Көп ойлады халықты,деп жырласа, бірде оның Тоқтарбай үшін ғана емес, халық үшін туған батыр екендігін жыршы мақтаныш етіп, Аналық ананың аузына: Өлгенде көрген кебеген Ел тілеуін тілеген,деген сөз салады. Атаның баласы ғана емес, адамның баласы екендігін айқындайды.

Батырлық жырларда “қанша батыр болсаң да, басқыншылыққа барма, еліңді қорғау үшін жаныңда аяма” деген идея бар. Ер Тарғын батыр: Еділдің арғы жағына Аттанбадым олжа үшін. Сыңсып жатқан мал үшін Аттанғаным кәуірге Атамның ежелден ескі кегі бары үшін!дейді. Мұндай идея ғашықтық туралы жырларда да бар.Өзіне қанша жауыздық істесе де,Қозы Қодармен достасуға тырысады, ел мен ерді бүліншілікке ұшыратқысы келмейді. Ол іс-әрекет халыққа сүйкімді.

Батырлық жырлар осындай тәрбиелік әсер етумен қатар, өткен замандардан мәлімет береді, жаңа заманның артықшылығын қадірлеуге себепші болады, оймен бірге тілді де дамытады, халықтың тұрмыссалтын, ой-арманын айқындайды, жеке адамдардың өзін-өзі тәрбиелеуіне, мінез-құлықтарының қалыптасуына себепші болады.

Пайдаланылған әдебиеттер: Ә.Табылдиев “Қазақ этнопедагогикасы”


Пән: Әдебиет


Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь