Сайтқа презентация қосу

Н.Уәлиұлының емле ұстанымы мен тұжырымдары

Образец текста
– Второй уровень
Третий уровень
– Четвертый уровень » Пятый уровень

Н.Уәлиұлының емле ұстанымы мен тұжырымдары

 

Н.Уәлиұлының пікірі бойынш жана әліпбиге қойылатын талаптар. ЖӘ-ге қойылатын талаптар: – әліпбидің қазақ дыбыстарына ғана арналуы; – әліпбидің қазақ тілінің басты заңдылығы болып табылатын үндесім заңын қолдауы және оны сақтауға бағытталуы; – әліпбидің қолданым мен меңгерім үшін оңайлығы; – әліпбидің қолданымдағы қайшылықсыздығы; – әліпбидің емле ережелерін күрделендірмеуі; – әліпбидің емлені бірізді ете қалыптастыруға қолайлы болуы; – тілдегі емлелік қайшы ережелердің туындауына ұшыратпауы; – тілдің өз сипатын сақтай отырып, тиімді транслитерациялық мүмкіндікті қамтуы; – әліпбидің кірме сөздердің түпнұсқалық жазылымына барынша жақын және қазақ тілінің айтылым заңдылығына бағынған нұсқасын жазуға икемдігі; – әліпбидің жазылымның барынша үнемді де ыңғайлы болуын қамтуы; – әліпбидің қазақ тілінің жазылым реформасының негізі болуы; – әліпбидің қазырғы техникалық мүмкіндікке мейлінше сәйкестігі.

Орыс тілі мен қ азақ тілінің ә ліпбиіндегі айырмашылы қ тар
а) Орыс тіліндегі таңбалануы бірдей болса да, қазақ тіліндегі Е дыбысы – жіңішке, орысша Е дыбысы жуан дыбысталады. б) Орыс тіліндегі таңбалануы бірдей О дыбысы қазақ тілінде айырықша дыбысталады: О дыбысының орыс нұсқасы ерінді алға шүртите отырып, ауаны түйдектете (залппен) шығарып, – Четвертый уровень қысқа қайыру арқылы дыбысталады, яғни күш ауаны түйдектете шығаруға кетсе, ал қазақы О ерін сол күйінде қалғанымен, ауа еркін шыға отырып, астыңғы иек ауа шығару кезінде ашылу арқылы » Пятый уровень шығады, яғни күш ауа шығаруға емес, иекті ашуға жұмылады. Орысша О қысқа дыбысталса, қазақы О – созылыңқы. Сөйтіп, О мен Е дыбыстары әдеттегі ерекше қазақы дыбыстар делініп жүрген дыбыстар санын арттыра түседі. в) Орыс тілінің заңдылығын қазақ тіліне таңып жүрген Ь,Ъ секілді белгілер бар, мәселен, үндесім заңы бойынша қазақ тілінде «дельфин» сөзі жіңішкелік Ь белгіні қажет етпейді: делфин, өйткені, қазақ тілінің жіңішке е дыбысы «л»-ды жіңішкертіп тұр; ал орыс тіліндегі е дыбысы жуан айтылып, келесі дауыссызға ықпалы болмағандықтан, «л»-ды жіңішкертуге арнайы белгі қажет. Сөйтіп, орыс тілі арқылы енген кірме “дельфин” сөзі қазақ тілінің үндесім заңын айналып өту арқылы өзге белгіні енгізуге мәжбүр етіп тұр. с) РӘ сипатына үңіле отырып, ерекше тоқталуды қажет ететін дыбыс – И. Жалпы, қазақ тілінде бір ғана қысқа «и» (й) дыбысы бар, ал ұзақ «и» – қазақ тілін тәуелдендіру саясатының нәтижесі. Әдеттегі қазақ тілі қағидасына енгізілген «дауысты дыбыстан соң қысқа и (й), дауыссыздан соң ұзақ и айтылады» дейтін қағида қазақ тілінің төл қасиетін көз бе көз бұрмалауда: сүй – ки, күй – би, түй – ти, үй – ши деген сөздердегі қысқа мен ұзақ «и»-лердің айырмашылығы жоқ! Өйткені, бәрі де қысқаша дыбысталып, «йй» болып тұрған ешқайсысы жоқ. Демек, қазақ әліпбиіндегі ұзақ и дыбысы – орыс әрпімен қабат енгізілген басы артық дыбыс! Сонымен бірге, и әрпі «сипат», «жинақ» сөздеріндегі «ый»-ды, «жиі» сөзіндегі «ій»-ді не үшін алмастырып тұрғаны емледе тиянақты түрде айқындалмаған, осы тақылеттес “ұу” (су), “үу” (сүру) дыбыстары мен “у” дыбысын бір ғана У әрпімен белгілей отырып, и әрпіне қатысты ала-бөле мұндай қағида енгізу өзін өзі ақтап тұрған жоқ.

Образец текста

– Второй уровень

Третий уровень

Образец текста
– Второй уровень
ЖАҢА  ӘЛІПБИГЕ  ҚАЖЕТТІЛІК  ДӘЙЕКТЕРІ   Третий уровень а) лингвистикалық дәйек: қазырғы әліпби өзінің құрамы жағынан, мазмұны  – Четвертый уровень мен мәні  және құрылымы жағынан қазақ тілінің әжетіне ешбір сай  » Пятый уровень келмейді; ә) саяси дәйек: егемен ел мен тәуелсізденген ұлтқа рухани бодандықтың  белгісі болып табылатын және төл тілді өзге тілге тәуелдендіретін өгей  әліпби уақыт талабына сай емес; б) экономикалық дәйек: қосалқы түрде орыс тіліне тән дыбыстар мен қазақ  тіліне өгей дыбыстарды таңбалайтын 42 әріптен және қисынсыз  ережелерден туындайтын шұбалыңқы жазылымды теру, оқу, басу  үдерістерін экономикалық жағынан есептеу арқылы, саны қазырғыдан  мейлінше аз болатын болашақ әріпжүйе әлдеқайда үнемді және тиімді; в) техникалық дәйек: қазырғы қол телефоннан бастап, «ақылды»  шаңсорғышқа дейінгі тұтыну құралдарының бәріне бірдей қазырғы 42  таңбаны енгізуді өндірушіден талап ету мен әліпбиді енгізу мүмкіндігі  мейлінше аз; г) жаһандану үдерісінен туындайтын дәйек: әрбір тілдің мұраты – оның  тұтынушылар санын барынша көбейтуді қамтитын, меңгеруі мейлінше  жеңіл, қарапайым, емлесі барынша ыңғайлы әліпби болып табылады.

– Второй уровень назарға алатын қағидалар: Третий сөз  оңаша  айтылғандағы  Әрбір  өз  алдына  түбірі  бар уровень – Четвертый уровень естілуінше жазылу. » Пятый уровень Азған сөз азған күйіндегі естілуінше жазылу. Үйлестіктен  дүдәмал  естілетін  болған  дыбыстар  айқын  орындардағы естілуінше жазылу. Қосымшалар қосылатын сөздермен бірге жазылу. Қосалқы сөз, қос сөз, қосар сөз, қосынды сөз бәрі де қосарлық ()  белгімен жазылу. Жалғаулықтар  бөлек  жазылу  орындарынан  басқа  жағы  жалғау ережесінше болады. Үйір  айтылатын  сын  есім  мен  зат  есім  бөлек  жазы-  лу.      Қосынды  сөзге  айналғандары  басқа  қосында  сөздерше  қосарлықпен (-) жазылу. Сын есімнің шырай күшейткіштері де  қосарлықпен (-) жазылу. Көсемше, көмекші етістіктер бөлек жазылу.

Образец текста Н.Уәлиұлының пікірі бойынша қазақ емлесінде басты

.

Қазақ әліпбиіндегі - ы, і (кей жағдайларда у дыбысына қатысты – ұ,ү) – Второй уровень дыбыстарының екіжақты қызметтері. 1. олардың сыбайласу арқылы дауыссыз дыбыстарды жуандату не Третий уровень жіңішкерту (бунақтау)– Четвертый уровень – ауылы; қабылеті: а+ұу+ыл+ы 2. дауысты дыбыстың рөлін атқару қабылеті: ауылы. Аталмыш » Пятый уровень дыбыстардың алғашқы қызметтері бойынша бунақты дауыссыз дыбыс құралып тұрғандықтан әдеттегі «ауылы» сөзін (бунақ – ыл) «аулы» түрінде жазуға әбден болады. Ал, соңғы «ы» дыбысы дауысты болғандықтан, ол таңбалануға жатады. Осылайша тұжырымдау арқылы профессор әңгіме етіп отырған мәселе оңай шешіледі және қағидаланады. Алайда, ы мен і дыбыстарының бұл қасиеттері жоғарыдағы кестеде көрсетілгендей әліпбиге негіз болуы керек. Руникалық (ұрын) Орхон-Енесай жазбасында дауыстылар барынша шектеліп, жазу негізінен дауыссыз дыбыстардың таңбалануымен сипатталады. Бұл жағдай әр алуан дыбысталатын бунақты дыбыстардың сәйкес түрде әр түрлі таңбалануынан сақтап, тілдің ортақ игілігі болатындай жазу принципін орнықтырған. Ұрындық әліпбидің бұл қасиетін жаңа қазақ әліпбиіне телу арқылы дүниеге шұбалыңқы жазылымды қысқартудың жолын әкелуге әбден болады.

Образец текста

Образец текста Н.Уәлиұлының көзқарасы бойынша жаңа әліпбилік ұстаным.

Қазақ тілі жалғанбалы тіл. Тілдің бұл қасиеті оның жазылымын шұбалыңқы ететіні – Второй уровень белгілі және ол уақыт талабына сәйкес ыңғайсыздық тудыруда: бір жағынан көптеген Третий уровень әріптерді теру мен жазу сәйкес уақытты да, шығынды да қажет етеді, сондықтан тіл жазылымын барынша қысқарту мүмкіндігін қарастыру мәселесі туындап отыр; екінші – Четвертый уровень жағынан қазақ тілінің үндесім заңы оның жазылымын шағындауға, ыңғайлауға тиімді. Бұл » Пятый уровень жайттар жаңа әліпбилік ұстанымға негіз болуы шарт. Сонымен, ЖӘ-дің арқасында қазақ тілінің жазылымы шұбалыңқылықтан арылу мүмкіндігіне ие болуы тиіс, оның үстіне тілдің басты заңдылығы ЖӘ бойынша жазылымға жаратылуы қажет. ЖӘ жобасы мынадай тұжырымдық ұстанымға негізделеді: – қазақ тілін өзге тілдің грамматикасы мен айтылымдық және жазылымдық принциптеріне негізделген тәуелділіктен құтқару; – өзгетілді ортаның фонетикалық, морфологиялық, орфоэпиялық және орфографиялық элементтерін қорытатындай тілдік иммунитет ретіндегі жазылым ережесін қалыптастыру; – қазақ тілінің жазылымын барынша қарапайымдату және әсіре қисынсыз ережелер мен қателерден арылту; – қазақ дыбыстарының барынша айқындалуы және түгенделуі, олардың жазылымға толықтай қатысуы; – түгенделген төл дыбыстар үшін таңбалардың дәйектелуі; – көнетүркі жазылымының «бунақтық» ұстанымын жаңғырта отырып, жаңа әліпбидің өзегі ету; – замани техникалық мүмкіндікті толық пайдаланатындай харып жасақтау; – қазақтілді ортаның қабылдауына барынша тиімді және жақын әліпби түзу

Қазақ тілінің дыбыс жүйесіндегі кемшілік
Қазақ тілгерлерінің назарынан тыс келе жатқан дауыссыз дыбыстарға тән ұрын қасиет бар, ол – дауыссыздардың «дауыстылығы», яғни әрбір дауыссызға қысаң да, болмашы түрде дыбысталатын ы және і дауыстыларының қосақталуы. Шын мәнінде, бұл дауыстыларды тілдегі дербес дыбыстарға жатқызу күмән туғызады, ы мен і дыбыстары дауыссыздардың жуандалу немесе жіңішкеру үдерісі кезінде қосамжарлана шығатын дүдәмал дыбыстар. ХХ ғасырдағы қазақ тілі теориясының негізін қалаушылардың бірі – Құдайберген Жұбановтың ы, і қысаңдарын күмән дыбыстар деп атауы назар аударарлық. Аталмыш дыбыстар жөніндегі қордаланған пікірлер жүйесіз түрде жарияланғанымен, ғылыми ортадағы бағасы тиянақталмай келеді. Бұл жөнінде профессор Сейдін Бизақов «Емле ережесін жетілдіру» («Туған тіл» жорналы, №1,2005ж) мақаласында: «Қысаң ы, і дауыстылары анық, айқын емес, көмескілеу дыбысталатын, әнтек қана естіліп қалатын дыбыстар. Көп жағдайда ы, і дыбыстары мүлде естілмесе де оларды үстемелеп жазып жүргендіктен, емлесі тиянақталмай ұдайы талас пікірін тудырып жүргені белгілі Мәселен, редукциялану жолымен ы, і дауыстыларының түсіп қалуына қатысты емле ережесінде белгілі бір жүйе сақталмаған. Әрі аулы-ауылы, даусы-дауысы, қарны-қарыны, ойны-ойыны т.б. варианттардың екі сыңары да жазу нормасына жатады деп көрсету сауаттылықты кері кетіретін өзгеріс демеуге лаж жоқ». Дауыссыздарды «дауыстату» қабылеттері бар ы мен і дауыстылары дауыссыз дыбыстардың алдынан да, артынан да қосақталу арқылы өз қызметтерін атқарады.

Образец текста
– Второй уровень
Третий уровень
– Четвертый уровень » Пятый уровень

Назарларыңызға рахмет!

Орындаған: Ербол М Тобы:Қ 417с


Пән: Әдебиет



Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь