Сілеусін

Сілеусін
Мысықтар туысының басқа өкілдеріне қарағанда дене мөлшері ірі. Дене тұрқы 87-104см , салмағы 13,2-23,2кг. Құйрығы қысқа , жүндес әрі жуан , ұшы үшкір аздаған шашғы болады . Самай сақалы жақсы жетілген. Тері жамылғысы қалың , қою әрі жұмсақ. Таулы , орманды жерлерде жатақ жасап мекендейді жатақтары көбінесе ағаш түбінде орналасқан. Негізінен отырықшы. Қорегі – қоян , елңк , суырлар мен тышқандар тәрізді кеміргіштер және түрлі құстар. Өлексеулері де жеуден қашпайды . Жылына екі рет түлейді. Ақпан-наурызда ұйығып , мамыр айларында аналықтары 3-4 жас мысықтар дүниеге келеді. Терісі бағалы аң.

III-ші санат. Сілеусіннің саны азайған түршесі. Қырғызстан, Өзбекстан, Тәжікстан, Түрікменстан Қызыл кітаптарына енгізілген. Сілeусін, түр есебінде, халықаралық табиғат қорғау Одағының қызыл тізіміне кірген (NT – санаты).

Статус

Саны
ХІХ ғасырда бұрынғы Жетісу облысында кейбір жылдары 200-дей оңды аулаған. XX ғасыр басында сілеусін саны азайып кетті және 40-50-ші жылдары жыл сайын тек 20-30-дай аң терісі дайындау мекемелеріне түсті. Қазірде Іле Алатау анда 60-70-тей сілеусін бар, оның 10-12-сі Алматы қорығында, ал жалпы Солтүстік Тянь-Шаньда оның қоры 100-130-дай. Жоңғар Алатауында 90-шы жылдардың басында 250-300-дей аң тіршілік етті. Батыс Тянь-Шаньда сілеусін аз, Ақсу-Жабағылы қорығында 4-5 сілеусін өмір сүреді.

Биологиялық ерекшеліктері
Бір жерде тұрақты тіршілік етеді, бірақ қар қалың түсіп, азық қоры жетіспегенде маусымдық қоныс аударады. Тіршілігі Қараңғы түсе түнде өтеді. Күйлеуі – ақпан-наурыз айларында. 67-74 күндей буаз болады, 2-3 өсім береді. Жыныстық жағынан өмірінің екінші жылының аяғында жетіледі. Негізгі қоректері – қояндар, ұсақ кеміргіштер,суырлар, еліктер, жабайы шошқалар мен таутекелердің талалары, сирек құстар мен үй жануарлары. Негізгі жаулары мен бәсекелестері – қасқыр мен барыс. Қолда өсіру. Хайуанаттар парктерінде ұсталады және көбейеді.

Көбеюі мен дамуы
Жүктілік ұзақтылығы 55-270 күнге, одан да көпке созылады. Күшіктері соқыр, дәрменсіз болып туады. Еркектері мауығу кезінде қатты таласып, ұрысып, шулайды.Кейбір түрлері жылына 2 рет тұқым береді. Күшіктері 3-4 ұялас балалары болады.Қаңтар мен сәуір айларының ортасында мауығады. 60 күннен кейін сәуірмамыр айларында 3-5 жас мысықтар дүниеге келеді. Жаңа туғандардың денесі түбіт тәрізді түкпен жабылған 10-12 күнде көздері ашылады. Жаздық аяғында жас мысықтар өз бетінше өмір сүре бастайды.

Мекендейтін жерлері
Африка, Азия, Жерорта теңізі маңы, Кавказ тауы елдерінің көбінде таралған. Қазақстанның шөлді-шөлейтті аймақтарын мекендейді. Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл, Алматы облыстарында жиірек ұшырасады Антарктика ,Австралия құрлықтарында Мадагаскар мен кейбір мұхиттар аралдарында кездеспейді Орман , тау , шөл аймақтары мен өзен бойларында кездеседі . Негізінен жатақта , қуыстарда , өте сирек інде тіршілік етеді

Қабылданған қорғау шаралары және Қызыл кітапқа енгізілген түрлері
CИТЕС-тің 2-ші қосымшасына енгізілген. Ақсу-Жабағылы, Алматы қорықтарында, Іле-Алатауы, Көлсай көлдері, Сайрам-Өгем ұлттық парктерінде және бірқатар қорықшаларда қорғалады Сілеусін -1976 жылдан бастап саны аз болғандықтан Қазақстанның оңтүстігімен-шығысында мекендейтін Түркістан сілеусінін аулауға тыйым салып, Қазақстанның Қызыл Кітабына енгізілген

ЖАНАТТАР ТУЫСТЫЛАР (Procyon lotor Linnaeus)

Жалпы сипаттамасы

Жанат тұқ ымдасы (Procyonidae) – сүтқоректілер класына жататын жыртқыш аңдар. Бұлар негізінен Солтүстік, Орталық жәнеОңтүстік Америкада, Оңтүстік-Шығыс Азияда тараған. 8 туысы, 15 түрі бар. Көпшілігінің дене тұрқы ұзынша келген (30 – 120 см, ал алып панда – 180 см-дей). Салмағы 1 – 160 кг- ға дейін. Құйры ғыны ң ұзынды ғы 20 – 70 см. Ая қтары қыс қа, бес башайлы, тырнақтары жиырылғыш, табанын толық не жартылай басып жүреді. Қылшықты түктері қалы ң, құйрығы ұзын (алып пандадан басқасы), көпшілігінің қара жолақтары болады. Кейбір түрі ағашқа жақсы өрмелейді. Ал кинкажу құйрығымен жармасып, бар тіршілігін ағаш басында өткізсе, алып панда тек жерде ғана ж үреді. Бұлар жәндіктер, бақа, шаян, түрлі кемірушілермен, сондай-ақ жеміс-жидек, шошқа жаңғақ, т.б. өсімдіктермен қоректенеді. Қар түсісімен қыс қы ұйқыға кетеді. Жылына бір рет 1 – 8-ден (көбіне 2 – 4) күшік табады. Бір жасында жыныстық жағынан жетіледі. Жанат тұқымдасының терісі бағалы бір түрі – жанат (Procyon lotor) –Қазақстанға 1930 жылдардың аяғында әкелініп, Оңтүстік Қазақстан облысында Піскем өзенінің бойындағы жаңғақты-жидекті орманда жерсіндірілген. Оның дене тұрқы 41 – 60 см, құйрығының ұзындығы 20 – 40 см-дей, салмағы 7 – 8 кг. Басы, көзі үлкен, тұмсығы қысқа. Жүні қалы ң, сарғылт с ұр, қара қошқыл. Күндіз ініне не ағаш қуыстарына паналап, түнде қорегін аулайды. Қысқы ұйқыға жатады. Қорек талғамайды. Түрлі жәндік, өсімдікпен де қоректене береді. Ақпан – наурыз айларында ұйығып, жылына бір рет 2 – 8-ден (көбіне 3 – 6) күшік табады. Түрлі ұсақ кеміргіштермен қоректеніп, ауыл шаруашылығы және орман шаруашылықтарына пайда келтіреді. Жанат бағалы терісі үшін ауланады. Оның терісі өте берік және жылы, одан әйелдерге тон, ұшқыштардың сырт киімі (комбинезон) тігіледі

Жанаттылар жерүсті, ағашты жануарлар, түрлі ормандарды мекендейді. Олар әдетте жұбымен немесе ұя тобымен отыры қшы т ұрады. Т үрлері сусар мен аю арасындағы орташа топ болып келеді. Әр түрлі көлемді жануарлар салмағы 0,8-ден 160 кг- ға дейін. Жанат т ұқымдас ұзын т ұмсы қты, с үт қоректі жыртқыш – носуханың жоғарғы ерні, танауы кішкене қозғалмалы тұмсығы созылы ңқы келеді. Ең ірі т ұқымдас өкілі аса ірі панданы ң дене құрылысы орташа мөлшерлі аюға өте ұқсас. Басы әр түрлі формалы, кейбір т үрлеріні ң бет бөлімі созылы ңқы, кейбіреуінде қыс қа, м ұқал ған. Құла қтары қыс қа с әл домалақ келген. Аяқтары 5 бармақты, табаны – жартылай табанмен жүруші, сауса қтарыны ң т өменгі беті, табаны к өбінесе жала ңаш. Үшінші барма ғы е ң ұзыны. Тырнақтары қысқа, бүктелген, жанынан қысылған, көптеген түрлерінде тартылма ған, кейбіреуінде жартылай тартыл ған. Т үк жамыл ғысы жа қсы дамыған қалың және биік. Т үсі әр өкілдерде өте әралуанды, бірқалыпты сары немесе бурыл ашы қ жирен ж әне қара т үс аралас болып келеді. Бас с үйегі әр түрлі формалы, ми қорабы және бет бөлімі жақсы жетілген қысқадан ұзынға дейін. Жыртқыш тістері кішкентайдан іріге дейін, алды ңғы азу тісі кішкентай, өткір. Азу тістері моқал кедір-бұдырлы немесе етқоректілерде, аралас қоректілерде өткір қырлы. К өп т үрлері (аса ірі пандадан бас қалары) ағашқа жақсы өрмелейді, ал кинкожу өзінің өмір сүру кезенің ағашта өткізеді. Тұқымдасты ң таралу айма ғы 2 б өлімшеден т ұрады. Біріншісі Солт үстік Американың көп бөлігін, Орталық және Оңтүстік Американы, ал екіншісі Азияны ң Оңт үстік-Шығысын Гималай-Непал ж әне Сикким, Жо ғар ғы Бирма, Юньань, Сычуань таулы аудандарын, солтүстігінде Гань-Су шекарасына дейінгі аума қты қамтиды. Т ұқымдас 7 туыс, 18 т үрді қосып, оларды ң 2 туысы Азияның оңтүстік-шығысын мекендейді.

Полоскун- жанаты (Procyon lotor)
Орташа көлемді, үлпілдек жүнді, қыс қа аяқты жануар. Ол к өлемі мен т үсіні ң ерекшеліктеріне қарай жанат итіне ұқсайды. Құла қтары үлкен, үлбірінен шы ғып, үстіге қарай оралып т ұрады. Қыс қы үлбіріні ң т үсі күнгірт, қоңыр-сұр жирен-қызылдау ре ңді келеді. Қылшы қ т үктері ұштары қара бол ғанды қтан тері ұса қ б ұлдырлармен жабыл ған. Денесіні ң т өменгі жа ғы қылшы қ сандары аз бол ғанды қтан а қшылдау, с ұрлау қоңыр реңі бүршіктерінде жақсы бай қалады. Ала қаны мен табандары а қ т үсті, тіпті а қ қыс қа т үктермен жабыл ған, сонды қтан жануар а қшыл қол қап, носки киіп ал ғандай к өрінеді. Ая қтарында ғы сауса қтары жа қсы бөлінген, заттарды ұстауға бейімделген. Құйры ғында 5-тен 7-ге дейін қара немесе қара- қо ңыр ре ңді са қиналары, құйры ғыны ң ұшы қара болады. Басы с ұр т үсті. Ма ңдайын бет б өлігінен жола ғыны ң а қшыл реңімен, ал көз шарасынан о ған паралель созылған ке ң қара ( қара немесе қара- қо ңыр) жола қпен б өлуге болады. Ол «бет перде-маска» құрады да, ол құла қты ң астынан мойынына дейін созылады. Ұрты, еріні, иегі және төменгі жағының астыңғы беті – ақшыл-с ұр болады. Құла қтарыны ң артында қара да қтары болады. Жанаттар ішінде қара т үстілер (меланистер) де кездеседі. Оның бассүйегі ми қорабшасының біршама үлкендігімен, бет с үйегіні ң ке ңдігімен, әрі қыс қалы ғымен ерекшеленеді. Танау с үйектері қыс қа, жалпа қ. Есту дабылдары домала қ пішінді, үрленген. Ит тістері ұзын емес, жо ғар ғысы тік, т өменгілері едәуір иілген. Төртінші ит тісімен бірінші азу тісінің к өлемдері бірдей, екінші азу тісі бірінші азу тісінен 2 есе кіші. Аталы қтарыны ң дене ұзынды ғы 435-545, аналы қтары 410-570 мм, аталы қтарыны ң құйры қғыны ң ұзындығы 200-405, аналығында 192-340 мм. Б ұл жануарларды ң салма ғы әр маусым сайын өзгеріп отырады - 5,4-тен 15,75 кг- ға дейін, тіпті 22,2 кг- ға да жетуі м үмкін. Оны ң таралу айма ғы Солт үстік Америка мен Бейтарап Американың Панам каналына дейін тарал ған. Оларды ң сан м өлшеріне ауа-райыны ң қаталды ғы әсер етеді, оны ң ішінде орман а ңғарында ғы қалы ң қар жамыл ғысы, онда а ңдар қыс қы ұй қыдан енді оянғандықтан азықтарын таба алмайды. М үмкін, осы себепшарт (фактор) жанаттарды ң тірі қалу м үмкіндігін аны қтайды.

Кә дімгі носуха (Nasua nasua) жанат тұқымдасы ұзын тұмсықты, кішкентай сүтқоректі жыртқыш. Ол Аргентина, Боливия, Бразилия, Колумбия, Гайана, Парагвай, Перу, Суринмада, Уругвай және Венесуэланы мекендейді. Кәдімгі носуха 13 түршеге бөлінеді.

Олинго (Bassaricyon) жанат тұқымдасы ішіндегі ең кішкентай түр. Оның 4 түрі бар (Bassaricyon alleni, Bassaricyon gabbii, Bassaricyon medius, Bassaricyon neblina). Дене ұзындығы 35-47 см, құйрығы 40-48 см, салмағы 0,7-2 кг. Тұлғасы созылыңқы, аяқтары біршама қысқа, алды ңғы аяқтары артқысынан қысқарақ болады. Басы жалпақ, біршама қысыңқы. Тұмсы ғы қысқа, үшкір. Құлақтары орташа көлемді, домалақ, көздері үлкен. Сирақ табаны түкпен жабылған, саусақтарында қисық тырнақтары болады. Т үк жамылғысы төмен, өте тығыз, жұмсақ. Арқасы сарғыш қоңыр немесе қара және сұр реңі араласқан. Құрсағы бозғылт сары түсті. Құйрығында кейде қара сақиналары байқалады. Орталық, Оңтүстік Американың солт үстігінде Никарагуадан Перуге дейінгі ылғалды тропикалық және субтропикалық ормандарды мекендейді.

Кинкажу (Potos) мысықтың көлеміндей, басы домалақ, құлақтары дөңгелек жалпақ орналасқан, құйрықтары өте ұстағыш, бір ағаштың бұтағынан екіншісіне секіруге бейімделген (осымен олар аздап маймылдар тәрізді). Тұмсығы қысқа, көздері үлкен, аюға ұқсас келеді. Қалың барқыт тәрізді үлбірінің арқа жағында жирен-қоңыр, құрсағында жирен-сары түсті. Тұмсығы қара-қоңыр немесе қаралау. Басқа түрлерінен кинжакудың негізгі айырмашылығы құйрығының бір түстілігінен, басқа үлбірі реңінің қоюлығынан байқалады. Кинкажу өзінің барлық өмірін ағаш басында өткізеді. Күндіз ағаш қуыстарына тығылып жатады, түнде жеке немесе жұбымен ағаш бұтақтарымен жүріп, азық іздеп, жылдамдығын, қимыл ептілігін көрсетеді. Өмір сүру ұзақтығы 23 жыл.

Какомицли (Bassariscu) сыртқы кейпі біраз сусарға ұқсас, бірақ дене құрылымы мысықтай. Дене ұзындығы 30-47 см, құйры ғыа 3153 см, иықтық биіктігі- 16 см дейін, салмағы 0,8-1,3 кг. Денесі созылыңқы, аяқтары біршама қысқа, құйрығы өте ұзын. Басы қысқа бет бөлімімен жалпақ. Құлақтары ірі, домалақ немесе өткірлеу. Арқасының жоғарғы беті қоңыр-сарғыш қара немесе қара-қоңыр реңді. Құрсағы ақ, ақшыл немесе сарғыш. Ол көз айналасында ғы сақиналар қара немесе қара-құба. АҚШ оңтүстігінде ж әне оңтүстікбатысында, Мексика мен Орталық Американың жартастарында, тасты жерлерінде, арналарында, таулы қылша ормандарда, шөлейтте, әдетте судың жанында мекендейді. Тіршілік ету ұза қтығы 7 жылға жуық, еріксіздікте 16 жасқа дейін.

Таулы носуха (Nasuella) солтүстік Перу, батыс Венесуэла, Колумбия мен Эквадорда мекендейтін сирек кездесетін жануар. Олардың ұзындығы 36-40 см жетеді, орташа салмағы 7,5 кг жуық. Ауызында төменгі тіс қаптамасы мен өткір жалы бар қырық кішкентай тістері болады. Денесі қалың қылшық үлбірмен жабылған. Түгінің түсі жасыл қоңырдан жиренге дейін құбылады. Буаздық мерзімі 74-77 тәулік, 2-5-ке дейін ұрпақ әкеледі.

Багам жанаты (P. lotor maynardi) сыртқы кейпімен полоскун-жанатқа ұқсас, бірақ көлемі кішірек, ол мүмкін аралдық ергежейлігінен болар. Денесін қосқандағы басының ұзындығы 41,5-60 см, құйрығы 20-40,5 см. Аталықтары аналықтарынан ірі. Үлбірінің түсі сұр жеңіл сары я қызыл қошқыл реңді. Бірақ қара даралары да кездесуі мүмкін. Құйрығында 5-10 түрлі түсті сақиналары болады. Көбінесе, түнде, жыл бойы белсенді тіршілік етеді. Буаздық мерзімі 9-10 апта, одан соң аналығы 4-6 ұрпақтан әкеледі. Жыныстық жетілуі: аталығында 2 жас, аналығында - 1 жас.

Шаян қ оректі жанат (P. Cancrivorus) кәдімгі жанаттан біраз кіші көрінеді, денесі тіпті сүйір болады. Өйткені, алғашқының денесі біршама бірдей түкпен жабылғанмен, түгі қысқа келеді. Басы мен дене ұзындығы 41-ден 60 см дейін, құйрығы 20-дан 42 см дейін, шоқтық биіктігі 23 см жуық, ал дене салмағы 2-12 кг аралығында. Аталығы аналығына қарағанда әдетте ірі. Ол жеке түнде тіршілік ететін жануар. Олар әр уақытта бұлақ, көл, өзен жандарында жиі кездеседі.

Шағыл мысығы (лат. Felis margarita) — мысықтәрізділерге жататын түр; мысық туысына жататын ең кішкентай түрі дене ұзындығы 43-57 см, құйрығы 28-35 см, үшбұрышты құлағы төмен орналасқан; табандарын қалың түк басқан.

Дене тұрқы 40 — 52 см, салм. 1,3 — 3,4 кг. Арқасы мен бүйірі құм түстес сарғыш, денесінде айқын емес қара жолақтары болады. Құйрығының ұшы қара қоңыр. Құлағы үшбұрышты, самай сақалы жақсы көрініп тұрады. Табандарындағы тарақ тәрізді қалың қылшықтары олардың құмда еркін жүруіне мүмкіндік береді. Қоныс тепкен жерлерінде ін қазады, кейде фтүлкі, қарсақтың ескі індерін де пайдалана береді. Ұсақ кеміргіштермен (қосаяқтар, құмтышқандар), кейде бауырымен жорғалаушылармен, ұсақ құстармен және жәндіктермен қоректенеді. Қорегін аулауға түнде шығады.

Таралуы
Шағыл мысығы негізінен Арабия, Синай түбегінде, Сахараның солтүстік мен Пәкістанның құмды жерлерінде кездеседі. Ал Қазақстанда Маңғыстау түбегінің бұйратты құмдары мен шағылдарында және Қызылқұмды мекендейді.

Мекендейтін жерлері
Қазақстанда шағыл мысығының таралу аймағы оңтүстік типті құмды шөлдерді алып жатыр. Жоталы әрі адырлы, негізінен бекінген, әртүрлі типті құмдарда мекендеуші; барлық учаскелердің осындай биотоптарында кездеседі. Оны үстірттің тік жарларынан, сазды, әктасты әрі құмды, тілімделген терең шатқалдардан да бақылаған.

Саны
XX-шы ғасырдың 30-шы жылдарында бұл мысық Қызылқұмның солтүстігінде кәдімгідей болды, ол жерлерден Қызылорда облысының дайындау мекемесіне жылма-жыл 100-ге дейін терісі тапсырылған. 1952-1955 жылдары солтүстік типті құмды шөлден (Жаңадария өзенінен оңтүстікке қарай) бір және оңтүстік типті құмдардан 6 шағыл мысығы есепке алынған. Қазір Қазақстанның құмды шөлдерінде шағыл мысығы өте сирек.

Негізгі шектеуші факторлар
Қатал әрі қары қалың қыстар; қоректің жетіспеуі, қардың қалың болуы және тайғақтан кеміргіштерді аулау қиынға соққанда бұл мысықтар жаппай өлімжітімге ұшырайды. Осындай жаппай қырылу Қызылқұмда 1953-54 және 1968-69 жылдары байқалған.

Көбеюі
Шағыл мысығытар ақпан-наурыз айларында шағылысып, аналығы сәуірмамырда 2-5 (көбінесе 3) жас мысық туады. Құмды, шөлді аймақтарда тіршілік ететін болғандықтан аз зерттелген.

Биологиялық ерекшеліктері
Отырықшы және түнде белсенді тіршілік етеді. Майда ке кеміргіштермен (құмтышқандары, қосаяқтар, тараққұйрық) қоректенеді, сирек рептилияларды, құстар менбуынаяқтыларды жейді. Құм адырларының етектерінен өздері қазған індерде, кейде түлкі, қарсақ және жайраның ескіндерінде қоныстанады. Мауы ғуы – ақпан-наурызда. Буаздық мерзімі 60 күн. 2-5, жиі 3 мырсын туады.

Шағыл мысығының саны қай жерде де аз, Қазақстанда 1952-55 жылы оның 6 дарабасы ұсталғаны туралы деректен басқа мәлімет жоқ. Республикада Үстірт және Ақтау-Бозащы қорықшаларында қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген

Пайдаланылған әдебиеттер: Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Биология / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007. - 1028 б. «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 , IX том 18 бөлім Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев. Красная книга Казахстана, т. 1, 3 изд., ауылы , 1996. Слудский, 1982; 2. Гептнер, Слудский, 1972.


Пән: Психология


Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь