Мұхтар әуезов және фольклортану мәселелері


Презентация қосу



ДӘРІС № 5

ТАҚЫРЫБЫ:

МҰХТАР ӘУЕЗОВ ЖӘНЕ
ФОЛЬКЛОРТАНУ
МӘСЕЛЕЛЕРІ
Дәріс мақсаты:
Халық ауыз әдебиеті үлгілерін
жинауда, сараптаудағы Әуезовтың
еңбегімен таныстыру.
Дәріс міндеті:
Қазақ халқының ауыз әдебиетіндегі
фольклор үлгілерінің ерекшеліктерін анықтау.
«Әуезов - үлкен
гуманист адам еді. Ол
өз халқын, оның биік
мәдениетін шексіз
сүйетін. Өзге халықтың
әдебиетін өз халқының
әдебиетіндей, терең
түсініп, оны құрмет
тұтып, үнемі
қошеметтеп отыратын».
Александр
Корнейчук
Әлем мәдениеті тарихына туған халқының парасат болмысын таныт қан
М. Әуезов даналығы ең алдымен туған елінің рухани бұлағынан нәр алды.
Өйткені, даналық өз жұртының ғасырлар қойнауынан жеткен ұлтты қ рухани
қазыналарының інжу-маржандарын өз бойына сіңіріп барып, оны заман
талаптарына сай еліне жаңғыртып, т үлетіп жеткізуден тума қ. Оған М.
Әуезовтің Ж. Аймауытовпен бірге Ташкентте шыққан «Алаш» газетіні ң 1917
жылғы 30 наурыздағы 16-санында жарияланған ең алғашқы баспа бетін к өрген
еңбегі «Қазақтың өзгеше мінездері» атты мақаласында ғы ой сілемдерінен
бастап, «Әдебиет тарихы», «Қазақтың ауыз әдебиеті» кітаптары мен « Әр
жылдар ойлары» жинағына топтастырылған зерттеу еңбектері мен «Абай
жолы» роман-эпопеясындағы фольклорлық, этнографиялық, этнопедагогикалы қ
мол суреттемелері айқын дәлел. М.Әуезов өзіні ң алғаш қы публицистикалы қ
еңбектерінен бастап-ақ, халық мұрасының тағлымдық мәнін ашып айтумен
ғана шектелмей, осы бағытта өзі ұстанған өзгеше қайсар өлшем, таймас берік
танымынан айнымайды.
Сонымен, осы мақалада ол ел ішінен қандай мұраларды жинау
керектігін саралап жазды. Сөйтіп, басқаларға фольклорлық
мұраларды жинаудың жолын көрсетіп қана қоймай, өзі де осы
бағытта зор еңбек етті. М. Әуезовтің ел ішінен жинап бастырған
фольклорлық мұралары жайлы еңбектерін тізіп атасақ, олар
мыналар:

1.1924-25 жылдары өзі редактор болған Семей губерниялық
атқару комитетінің тілі «Таң» журналында бастырған «Абайдың
кейбір өсиет сөздері», «Бұхар жыраудың Керейге айтқан сөзі.
Көкбай ақсақалдан», «Бұхар жырау сөздері. Көкбай ақсақал
айтуынша», «Сыбан Сабырбай ақынның төреге айтқан сөзі»,
«Айтаңсықтың қоштасқаны». Ақын айтуындағы «Қозы Көрпеш-
Баяннан», «Жаман бақсының сарыны. Көкбай, Тұраш
ақсақалдардың айтуынша», «Жаман сарт сарыны», «Сыбан
Ақтайлақ би. Көкбай ақсақал айтуынша», «Абылай орыспен
соғысамын дегенде Бұхар жыраудың айтқан бір толғауы», «Күдері
қожаның Қарқаралы тауымен қоштасқаны», «Мәлике қатын мен
Тоқтамыс би» нұсқалары.
2.1924 жылы жазда Жетісу губерниясының Алматы,
Жаркент өлкелерін аралап, сол экспедиция кезінде «Сары қыз
бен Омарбектің айтысын» жазып алған.
3. 1924 жылы Семейде керей Уәйіс ақыннан «Қозы
Көрпеш – Баян сұлудың» Жанақ пен Бейсенбай ақындар
жырлаған нұсқасын жазып алып, 1936 жылы кітап етіп
бастырған.
4. 1933 жылы Шымкент драма театрының артисі Отызбай
Жұмабаевқа Кентау қаласындағы Дәнібек деген қариядан
«Үміт қыздың өлімі» атты поэманы жаздырып алған.
5. 1934 жылы маусымда Алматы облысы Іле ауданында
тұратын Нұралин деген азамат «Бай мен кедей» айтысын
Өмірзақ ақыннан жазып алып, М. Әуезовке жіберген.
6. 1941 жылы маусымда Семейлік Садық Қасиманов ел
арасынан «Байжұман» деген поэманы жазып алып, М.Әуезовке
жіберген.
7. Осылайша М. Әуезов өзі және оның ұйымдастыруымен
жиналған фольклорлық мұраларды баспасөзде жариялату
жұмысымен қатар айналысты. Мәселен, 1940 жылы С.
Аманжолов құрастырған «Жұмбақтар» жинағына редакторлық
етті.
8. Қазақстан Ұлттық Ғылым академиясының фольклор
бөлімінде жиналған мұраларды сұрыптап, баспаға даярлау
негізінде 1959 жылы «Қамбар батыр», 1961 жылы «Алпамыс
батыр», «Қыз Жібекті» кітап етіп бастырды.
9. Қазақтың фольклорлық мұраларын орыс тіліне
аударып, бастыруға еңбек сіңірді. 1940 жылы Москвада
«Песни степей» атты қазақ әдебиеті антологиясы
жинағының фольклорлық бөлімін М. Әуезов құрастырды.
10. 1953 жылы Москвада Сидельников құрастырған
«Казахские народные сказки» жинағының редакциясын
басқарды.
11. 1958 жылы Фрунзеде қырғыз ғалымдарымен бірге
редакциялық ұжым мүшесі ретінде «Манас» эпосының
ғылыми басылымын шығаруға қатысты.
12.1940 жылы қалмақ халқының эпосы «Жәңгірді» жеке
кітап етіп шығарды.
13.Т.Ізтілеуовтің айтуымен жазып алынған «Рүстем
батыр» эпосын 1961 жылы жеке кітап етіп шығарды
«Халық әдебиетi жиналып,
жазылып қағаз бетiне түспесе,
бiрден-бiрге ауызға
тапсырылып жүргенде қайта
жоғалып, өшпесе, өнбейдi
менiңше, халық әдебиетiн
жинауға қолайы бар адамдар
оқыған шәкiрттер болуы керек.
Шәкiрттер өз елiне барған
жақтарында халық әдебиетiн
жинап, керектiсін
тауыппайдаланатын, басылып,
жарыққа шығарылатын,
баспасөз майданына түсетiн
жерге жеткiзуi керек. Әсiлi, ескi
әдебиетiмiздi жинауға жас
оқығандарымыз күш
көрсетпесе, халық әдебиетiмен
аз жылда ашық қоштасармыз».
Мұхтар Әуезов
Бұл орайда, оның Семей облыстық «Қазақ тілі» газетінде
«Әдебиет ескілігін жинаушыларға»[2] атты мақала жазып, онда:
«Шаң басып жатқан ескілікті жинап, басын құрап, көпшіліктің
мүлкі қылып беру жалғыз ғана әдебиетті сүюшіліктен тумайды.
Жақын жердегі алдыңғы керегі әдебиетті сүйетін қазақ
оқушысына ой, сезім азығын беру болса, одан кейінгі зор пайдасы
қазақ тілінің қалыптасып, нығайып, өзіне біткен көрігі мен
күшін жинау үшін керек. Көрік пен күш жинау елдің ішкі
байлығын сыртқа шығарып, бетін ашады. Өткен заманның
қадірлілері талайдан келе жатқан қазақтың бұл күнге дейінгі
көмескі болып келген ақыл, сезім жолындағы бітімін айқын
көрсетеді. Талайдан қалыптанған ой тұлғасын көзге елестетеді.
Қазақтың өткен күндегі тұлғасы айқындалмай, келешегінің
беті ашылмайды. Өткен күннің ұғымы мен нанымы, әдеті мен
салты анықталып, екшелмесе, алдыңғы бет түзелмейді» [2], – деп
фольклорлық мұралардың ел өмірі мен келешек мәдени
тағдырындағы маңызын көрсете келе, нақты әдебиет пен
тарихқа қатысты қандай түрлерді жинау керектігін атап-атап
көрсетуі куә. Сол көрсеткендерін жинауға өзі де ат салысады.
30-жылдардың соңында Әуезов Л. Соболевпен бірге жазған «Қазақ
халқының эпосы мен фольклоры» атты зерттеуі кейін өзінің тікелей
жетекшілігімен, 1948 және 1960 ж. шыққан «Қазақ әдебиеті
тарихының» (1-т., 1-кітап) академиялық басылымында мейлінше
толықтырылып, жетілдіріліп жарияланды. «Әдебиет тарихы» зерттеу
еңбегінің 1-беліміңде автор сыршылдық салт өлеңдерін: «жалпақ
елдің салтымен байланысқан ел елеңдері, дін салты мен ұғымынан
туатын елендер, қыз ұзату үстіндегі саж өлеңдер» деп үш түрге беліп
қарастырды. Олардың әрқайсысының туып, таралуын халықтың
күнделікті тұрмыстық, әдет-ғұрып салтымен тікелей
сабақтастырып айқындады. Салт өлеңдерінің кейбірін басқа ел
әдебиеттерінде кездесетін үлгілермен де салыстыра отырып қазақ ауыз
әдебиетінің өзіндік өзгешелік-ерекшеліктерін ашып көрсетті. Ап
естірту, көңіл айту өлеңдерінің де тікелей тұрмыс тауқыметі мен
соның қажетінен туғандығын, «қайғы үстіндегі сүйеу сез, көңіл
айтып жұбатқан сез болатынын», яғни егер естіртуде көбіне тұспал,
жұмбақпен ауыр хабарға алдын ала дайындап алса, көңіл айтуда «ауыр
хабар алғашқы рет естілетін жерде құр ғана қайғының бірін айтып,
жараның аузын ашып қоймай, қазақтағы бауырмалдық, туысқандық,
жанкүйерлік жолмен соның емі сияқты жұбату да айтылады» деді.
Әуезов батырлар жырын мағыналық, көркемдік ерекшеліктерімен
қатар тарихи тұрғыдан да тексеріп тану қажет деп санайды.
Әуезов әуел бастан әдебиет
тарихын халықтың жалпы
азаматтық тарихымен тығыз
бірлікте қарастыру қажет деп
білді. Ол қазақ
фольклористикасында ауызша
әдебиеттің түрлерін:
1) сыршылдық салт елеңдері;
2) әңгімелі өлендер (батырлар
әңгімесі, ел поэмалары,
тарихи елеңдер;
3) айтыс-тақпақ;
4) ертегі, мақал, мәтел,
жұмбақ
деп топтастырады.
Ел iшiнде кең тарап, көп айтылатын
батырлар жыры, ақындар айтысы,
шешендiк сөздер, тарихи өлеңдер, әр
рудың шежiресi, хандық дәуiрдi
белгiлейтiн әңгiмелердi, яғни әдеби-
тарихи маңызы бар ұлттық
құндылықтарды жинауды ұсынады.
Жазушы мұндай ұсыныс-пiкiр жариялап,
құрғақ сөзбен ғана шектелмейдi, iргелi
iстiң басы-қасында жүрiп, ел арасынан
жиналған үлгiлердi сұрыптап, таңдай
отыра, араға көп уақыт салмай
«Әдебиет тарихы» атты көлемдi де
құнды еңбек жазды.
Сөйтіп, «Заман суреткері» атанған,
заңғар жазушымыз ғылым саласында
да, әсіресе халық ауыз әдебиетінде мол
мұра қалдырды.
Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Әуезов М. Халық әдебиеті туралы// Жас қайрат, 1924, №3,4.
2. Әуезов М. Әдебиет ескілігін жинаушыларға// Қазақ тілі,
1925, 23-көкек.
3. Ташкентский период Мухтара Ауэзова//Панорама
Шымкента, 1999, 25 ноября.
4. Ауэзова В. Первые годы //кітапта: М.Ауэзов в
воспоминаниях современников. Алматы: «Жазушы», 1997, -432
стр.
5. А.Байтұрсынұлы. Бес томдық шығармалар жинағы. 1-том.
Алматы: «Алаш», 2003, -380- бет.



Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь