XІX ғасырдағы қазақ әдебиеті


Бұл презентацияның бағасы: 500 теңге
Скачать: бот арқылы


Презентация қосу
XVIIІ ғасырдың алғашқы жартысында
Жоңғар хандығының құрылғаны
белгілі.
Әз Тәуке ханның өлімінен кейін (1718 ж.)
елдің бірлігі бұзылды. «ХVІІІ ғасырды ң
бас кезі,-деп атап көрсетті академик
Бартольд,- Азия мұсылмандары үшін
саяси-экономикалық, мәдениет
салаларында құлдырау жылдары болып
табылады». ХVІІІ ғ. басында
Ш.Уәлиханов айтқандай, «қазақ
халқының басына күн туды». Әсіресе,
жоңғарлардың қаһарлы жүзі қазақ
елінің шымбайына батты. Абылай
ханның айтуынша, «ХVІІІ ғ. басында ғы
40 жыл ішінде халықтың үштен екідейі
қырылды».
Осы кезеңді пайдаланып
қалмақтар қазақ жеріне
шапқыншылық жорықтарын
жүргізе бастады. 1710-1711 жж.,
1717 ж., 1723-1725 жж., 1740-
1742 жж. қазақ жеріне
жоңғарлар бірнеше дүркін
шабуыл жасады. Қалмақтарға
күйрете соққы берген қазақ
батырлары Жоңғар мемлекетін
құлатты. Қазақ хандығының
мемлекеттілігін, тәуелсіздігін
сақтап қалуда Абылайдың
батырлығы, ұйымдастыру
қабілеті, дипломатиялық
шеберлігі зор болды.
Қазақ қоғамының
экономикалық-саяси
өркендеуі ұсақ рулық
дәрежеден аса алмады.
Қазақ елін түгел қамтыған
үлкен бір тұтас хандық
мемлекет құрылуына
мүмкіндік болмады.
Қазақтың үш жүзі бір-
бірімен өзара байланыссыз
оқшау өмір сүруге
тырысып бақты. Көрші
елдер осы хандықтардың
наразылықтарын
пайдаланып, оларды
біртіндеп бағындыруды
көздеді.
Қазақ хандығы төрт жүз жылға жуық өмір сүрді. Іргелі
елдер қатарына қосылды. Алыс-жақын елдермен
әкімшілік-саяси жағынан да, тарихи-руханияттық
тұрғыдан да тұрақтылық пен байланыс орнықты. Алайда,
Абылай өлімінен соң-ақ (1731 ж.) Ресейдің отаршылды қ
саясаты күшейе түсті. Ресейдің басқыншылық-үстемдік
әрекеттерінен Қазақ Ордасы құлады. Қазақ хандығы бұл
тұста саяси-рухани тәуелсіздігінен айырыла бастады.
Азаттық, теңдік тақырыбы күн тәртібіне өткір қойылды.
Ақиқатында, азаттық жолы — ауыр,
тәуелсіздік мұраты — қымбат та кәделі
болып келген. Бүгінгі өмір шындығы,
уақыт тынысы осыны айқын аңғартады.

Сондықтан, жоғарғы оқу орнында
оқитын әрбір студент өз халқының
тарихын, оның әрбір кезеңін, әдебиет
тарихындағы орнын білуге міндетті.

Қазақ халқының тағдыр-талайы мен
төл әдебиетінің тарихын оқып-танудың,
таразылаудың ерекше мәні бар. Осы
реттен келгенде :
қазақ тарихына, сөз өнерінің бастау-арналарына ден қою;

— қазақ хандығы тұсындағы әлеуметтік-қоғамдық ахуалға,
Керей, Жәнібек хандардың елдік мұраттар жолындағы іс-
әрекеттеріне мән беру;

— қазақ даласының ежелгі тарихына, руханият мәселелеріне назар
аудару;

— қазақ атауына қатысты дерек көздерін жаңаша бажайлау;

— қазақ хандығының туы тігілген жер – Қозыбасы атауын
айқындау;

— әз-Тәукенің «Жеті жарғысының» маңыз-мәніне үңілу;
«Әр дәуірдің өз міндеттері бар» (Гейне). Тарихтан — тағылым, тағдырға — тағзым
Осы реттен келгенде, ХҮ-ХҮІІІ ғғ. қазақ әдебиетінің мұралары негізінен ауыз екі
үлгіде тарады, яғни кешеден бүгінге жетті. Бұл — бір.

Екіншіден, осы кезең туындылары көбіне өлең, жыр, толғау түрінде жеткен.

Үшіншіден, адам бейнесін жасаудың алуан түрлі үлгі-өрнектері бар. Мысалы, Асан
қайғы — Жәнібек ханның, Бұхар жырау — Абылай хан, Қабанбай, Бөгенбай
батырлардың, Шалкиіз — Би Темірдің, Үмбетей — Бөгенбайдың әдебиеттегі
образдарын сомдаған
Әдебиет:

Абылқасымов Б. Жанр толгау в
казахской устной поэзии. А.,1984
Әбілқасымов Б. ХVІІ-ХVІІІ ғғ.қазақ
әдеби тілінің жазба нұсқалары. А., 1988
Абусеитова М. Казахское ханство во
второй половине ХVІ века. А., 1985.
Антология казахской поэзии. М., 1958.
Ахметов З. Өлең сөздің теориясы. А.,
1973.
Әуезов М. Әр жылдар ойлары. А.,
1959; Әдебиет тарихы. А., 1991.
Әдеби мұра және оны зерттеу. А.,
1961.
Бабажанов С. Этнографиялық
мақалалар. А., 1993.
Басин В.Я. Русско-казахские
отношения в ХVІ-ХVІІІ веках. А., 1974.
Түріктер (жинақ). А., 1999.
Ысмайылов Е. Ақындар. А., 1959.
Хасенов Қ. Қазақ тарихының 5000
жылдық баяны. А., 1996.

Ұқсас жұмыстар
XIX ғасыр әдебиетін зерттеген ғалымдар
Қазақ балалар әдебиеті - қазақ әдебиетінің мектеп жасына дейінгі және мектеп жасындағы балаларға арналған саласы
АХМЕТ ЖҰБАНОВ ӨМІРБАЯНЫ
XIX ғасырдағы қазақ ағартушылары және рухани мәдениет
Бұқар жырау
XIX ғасырдағы және XX ғасырдағы қазақ әдебиетінің ақындары
ХХ ғасырдағы қазақ әдебиеті. Мәдениеті. Қоғамдық-әлеуметтік жағдайы
Қазақстанның XVIII ғасырдағы ғылымы, білімі мен мәдениеті
Зар заман ағымы
ХХ ғасырдағы Қазақ әдебиеті, мәдениеті, қоғамдық-әлеуметтік жағдайы туралы ақпарат
Пәндер