М.әуезовтің “қилы заман”повесінің тарихи және көркемдік негіздері


Бұл презентацияның бағасы: 500 теңге
Скачать: бот арқылы


Презентация қосу
ДӘРІС №6
М.ӘУЕЗОВТІҢ “ҚИЛЫ
ЗАМАН”ПОВЕСІНІҢ ТАРИХИ
ЖӘНЕ КӨРКЕМДІК НЕГІЗДЕРІ
ДӘРІС МАҚСАТЫ:
“ҚИЛЫ ЗАМАН” ПОВЕСІНІҢ ТАРИХИ
ЖӘНЕ КӨРКЕМДІК НЕГІЗДЕРІМЕН
ТАНЫСТЫРУ.

ДӘРІС МІНДЕТІ:
“ҚИЛЫ ЗАМАН” ПОВЕСІНІҢ ТАРИХИ
ЖӘНЕ КӨРКЕМДІК ЕРЕКШЕЛІКТЕРІН
АНЫҚТАУ.
Қазақтың қилы тарихындағы «ақтаңдақ беттердің» бірі - 1916 жылғы ұлт-
азаттық көтеріліс.Қазақстанның көптеген аймақтарында ке ң к өлемде өріс
алған ұлт-азаттық көтеріліс – Жетісуда «Қарқара» көтерілісі деген атпен
тарихқа енді. «Қилы заман» – М.Әуезов шығармашылығының басында
жазылса да, аса талантты жазылған шы ғарма. Роман саяси ахуалды ң кернеуі
шегіне келген шиеленіскен шақтағы қазақ еліні ң ар намысы үшін к үрескен
ерлер туралы қаламгер ой-сезімдерін жеткізе ал ған. Отарлаушы үкіметті ң
қазаққа ғана емес, өз отарына айналған халықтарға, тіпті адамзат қа жат
саясатын осыншалық деңгейде бейнелей алған шы ғарма кейінгі совет
әдебиетінде тіпті болған емес. «Қилы заман» романында М. Әуезов сол
тұстағы ресми идеологияның өнер атаулыға таңа бастаған догмаларының
тас-талқанын шығарды. Сол кездегі қағидалар бойынша байлар мен
болыстар ешқашан халық мүддесін көздемейді деп ойлады. М. Әуезов
романында ел ағалары би, болыс, батырлар халық басына к үн ту ғанда
қасынан табылып, отаршы үкіметке қарсы күреске шы ғады. Алайда қаза қ
қоғамы басындағы қайраткерлердің бәрі бірдей емес, оларды ң арасында
қара басынан басқаны ойлай алмайтындары да кездеседі. Шы ғармада
осындай типтердің де психологиясы да жан-жақты ашылады.
Туынды табиғатына байыппен ден қойсақ, Қазақ-Ресей қарым-
қатынасының күрделі де қайшылықты тұстарын,отаршылдық
саясаттың салқын лебін, ауыл-елдің ауыр да қиын ахуалын,
Жетісудағы Албан елінің Маусым жарлығына қарсылықтарын, бай-
болыс, төре-төлеңгіт, тілмаштардың тұрақсыз-сұрықсыз іс-
әрекеттерін (мысалы, «Ақжелке» - Подпороков,уезд помощнигі –
Хлыновский, Жебірбаев, Дәулетбақ, Тұңғатар, Оспан т.б.),
азаттықты аңсаған азатшыл – Жәмеңке, Ұзақ, Әубәкір, Тұрлықожа,
Серікбай, Ыбырай сынды біртуар тұлғаларды жан-жақты тануға
мүмкіндік мол. Сондай-ақ, Қарқара жәрмеңкесінің көрінісі,
ертегідей көркем де сұлу жайлаулар – Үш Мерке, Дөңгелек саз, Үш
Қарқара, Сырт, Лабасы, Асы, т.б. уақыт жағынан алғанда да, ұлттық-
тарихи, мәдени-рухани мұраттар биігінен қарасақ та, дәйек пен
дерек көздерінің берілуі мен меңгерілуі жағынан да, көркемдік-
суреткерлік тұрғысынан да кезең көріністерін, заман адам факторын
көркем де кестелі суреттегені танылады.
Тарихи туындының жазылуы мен жариялану жайындағы
өзіндік өзгешеліктерді байыпты барлаған тұстарда:
- қоғамдық құбылыстар мен кезең көріністері; әлеуметтік-тарихи
ахуал мен уақыт тынысы өмір шындығына сәйкес өріс алады;
- оқиға өтетін орта – Қарқара жәрмеңкесі, Жетісу суреттері, Албан
елінің өмір тұрмыстары келісті де көркем сипат алады;
- суреткер сомдаған бейнелер - Әбубәкір, Жәмеңке, Серікбай т.б.
қоғамдық ахуалды танып-таразылайтын, ұлттық-елдік мәселелерге
қатысты өзіндік көзқарас, әрекеттері бар толымды тұлғалар ретінде
есте қалады;
- повесть табиғатын айқындап, көркемдік-рухани жерін арттыра
түсетін қызықты сюжеттік желілер, елдік мұраттарға негізделген
өмір оқиғалары ой-сөз жүйесін байытатын халықтық тағлиматтар,
даналық мәйектері, қанатты тіркестер жүйелі де орынды
пайдаланылады.
Жазушы еңбегі мен шығармашылық ізденістен өмір-уақыт
тынысы, ауыл адамдарының тұрмыс-тіршіліктері, кейіпкерлер
жүйесінің жасалу жолдары, ел-жердің атаулары нақтылы да нанымды
әсер қалдырады.
«Қилы заман» тарихи повесіндегі ұлттық мұрат пен көркемдік шынды қ
сырларынан Қазақ – Ресей қарым-қатынасының күрделі тұстарымен
бірге халқымыздың байырғы өмір-тарихы, тағдыр-талайы толық
танылып, азаттық жолындағы іс-әрекеттері, ерлік-елдік сипаттары, ата-
дәстүрдің үлгі- өрнектері кең көлемде орын алады.
Тұтастай алғанда, М. Әуезовтың «Қилы заман» повесі – қазақ
тарихындағы күрделі кезең – 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісті ң
тарихи сыр-сипаттарын, Қазақ – Ресей қарым-қатынасыны ң нәзік те
қатерлі тұстарын, ел мен жердің құдірет-қасиеттерін, халы қ өкілдеріні ң
(Әбубәкір, Жәмеңке, Серікбай т.б.) жанкешті әрекет, өнегелі өмірлерін
шынайы шындық пен көркемдік мұраттарға сәйкес суреттеген
тағылымды туынды.«Қилы заман» тарихи повесінің қалы ң көпке
қымбат та қастерлі қырларын көрсететін ұлттық һәм әдеби-мәдени,
көркемдік-рухани олжасы осында болып табылады.

Рақымжан Тұрысбек
М.Әуезовтің «Қилы заман» романындағы кейіпкерлер
тілінен «Абай жолы» романындағы Құнанбай, Абай қасынан
табылып, парасатты, кесек мінезді жандар сөзін, диалогын,
монологтарын естисің. Кейіпкер мінез-құлқын бейнелеуде
суреткер ішкі сөзді, монологты, диалогты сөйлеуші адам
қимыл-қозғалысын шебер пайдаланады. Сөзге құлақ қоя,
диалогқа көңіл бөле жазады. Олардың дербестігін сақтайды.
Сол арқылы даралайды. Тартыстың ішкі сыртқы түрлерін
бейнелеуде диалогтарды қолдану – ХХ ғасырдың басындағы
қазақ әдебиеті үшін ірі табыс. Сонымен 1927 жылы жазылып,
1928 жылы жарық көрген «Қилы заман» романы қазақ
әдебиеті тарихындағы профессионалдық деңгейде жазылған
жаңа романдардың алғашқыларының бірі болса,
тақырыптық, идеялық, мазмұны, көркемдігі бағытында үлкен
орны бар ірі туынды. Роман М.Әуезов талантының ірілігін
ғана емес, оның азаматтық, перзенттілік ерлігін көрсететін
туынды.
«Қилы заман» романында бас қаһармандарды
бейнелеудің тәсілі де өзге. Мысалы, көтерме
басындағылардың ешқайсысы да негізгі шайқасқа шыға
алмайды, соның қарсаңында қолға түседі. М.Әуезов
олардың рухтарының биіктігін, күрес жолына беріктігін,
түрмедегі тұтқын мен тергеуші арасындағы жауаптасулар
арқылы көрсетеді. Түрмеде қанша азап көрсе де адамдық
қасиет пен ірілігін сақтайды. Қапаста қамалып отырған дала
ұлдарының ажал сәтінің таянғанын ғаламат сезімталдықпен
аңғаруын М.Әуезов асқан шеберлікпен суреттейді. Осы
тұста суреткер психоанализге барады, әрі оны шеберлікпен
пайдаланады. Ол авторлық баяндауда емес, Әубәкір бастан
кешкен беймәлім бір таныс күнді суреттеу арқылы іске
асырады. М.Әуезов романда нағыз шайқастар қарсаңын
емес, ұлттық санадағы бостандық рухының мықтылығын
көрсетеді. Ту ұстап шайқастарға шыға алатын Ұзақ,
Жәмеңке ізбасарларының барлығын дәлелдеу де
қаламгердің идеялық шешімдерінің бірі.
М.Әуезов қазақ әдебиеті ғылымына өлшеусіз үлес қосқан ұлы
қаламгер. Романның оқиғасы патша жарлығын оқу, елдің дүрлігуі,
жәрмеңкені қоршау, қозғалыс басшыларының қамалуы, Қарақол
түрмесінің жаны, соғыс т.б. оқиғалар уақыт, кеңістік өлшемдерінде
көлемді бейнеленеді. Көтерілістің мақсаты қозғалыстың даму
барысында өзгеріп тұрады. Менің ойымша, Мұхтар Әуезовтың
шығармашылық ұстаханасына үңіліп, ондағы жазушылық
шеберліктің тамаша үлгілерін танып-білуде, қаламгердің күрделі
сценаларды реалистік тұрғыда жасайтынын дәлелдеуі үлкен
еңбектің, қажырлы ізденістің жемісі. Оны ғалым, филология
ғылымының докторы, профессор Рымғали Нұрғали терең
теориялық біліммен, түрлі ағымдардың ара жігін дәл ажыратып,
әлемдік әдеби дәстүрмен сабақтастыра отырып қараған. «Әуезов
әлемі - Шығыстың ежелгі өнері мен Батыстың алдыңғы қатарлы
мәдениетінің тоғысуынан туған дүниежүзілік мәні бар құбылыс.
М.Әуезов өнері-қазақ халқының қайта түлеу заманында туған
өнер» - деп түйді.
Пайдалынылатын әдебиеттер.
1. Әуезов М. Жиырма томдық шығармалар жинағы. ІІ-том
,-А,1979 ж.
2. Бердібай Р. Қилы заман ескерткіші // Мұхтар шыңы.
-А,Ғылым 1997 ж.
3. Дәдебаев Ж. Мұхтар Әуезов .-А, 1991ж.
4. Қазақ әдебиетінің тарихы - 8 -том -А,2004ж.
5. М.Әуезов ХХ ғасырдың ұлы жазушысы және гуманисі.-
А,1997 ж.

Ұқсас жұмыстар
Мұхтар Әуезов повестері
БІЗ ҮШІН ӘУЕЗОВ – ЕКІНШІ АБАЙ
Мұхтар Әуезов (1897-1961) шығармашылығы
Мұхтар Әуезов - қазақ әдебиетінің классигі
Қазақ халық әншісі
XX ғ. басындағы Қазақстанның мәдениеті
Абайды Абай еткен Мұхтар ғана, Мұхтарды Мұхтар еткен Абай дана, Қазақтың қос арысы, қос данасы. Қалайша бас имессің оған, сірә
Абай журналындағы еңбегі, 1924 жылғы
XIX ғасыр әдебиетін зерттеген ғалымдар
Әуезов хаттарының тарихы
Пәндер