Радиациялық қауіпсіздік




Презентация қосу
Радиациялық қауіпсіздік

Орындаған:Бақытов Е.Б.
Радиация дегеніміз...
Табиғи және жасанды радиоактивті изотоптарда ядролардың өздігінен
ыдырау процесі үздіксіз жүріп жатады. Демек, олар сыртқы ортаға туынды
белшектерді, гамма кванттарын үнемі атқылаумен болады. Радиоактивті
сәулелер кейде радиация немесе иондағыш сәулелер деп аталады. Олардың
кинетикалық және электромагниттік энергиялары үлкен шама құрайды.
Сондықтан ондай бөлшектер жолындағы денелердің атомдары мен
молекулаларының химиялық-физикалық касиеттерін өзгертіп иондайды,
олардың араларындағы қалыпты байланыстарды үзеді. Сөйтіп, биологиялық
денелер де, басқа табиғи денелер де өзгеріске ұшырайды. Әсіресе тірі табиғат:
адам мен жан-жануарлар, өсімдіктер мен басқа да тіршілік иелері зор зардап
шегеді.
Қоршаған ортаға және адам организміне теріс әсер ететін
факторларының бірі радиация болып табылады. Радиация адамның
клеткалары мен органдарының түрлі функцияларына зиянды әсер
етеді. Радиация әсер еткенде клеткалардың шапшаң бөлінуі,
құрылымы мен құрамының өзгеруі мүмкін. Радиациялық сәулелену
тұқым қуалаушылық аппаратын өзгертуге, яғни мутацияға душар
етуі мүмкін.
Радиациялық қауіпті нысан (РҚН)
• Радиациялық қауіпті нысан (РҚН) - ғылыми, шаруашылық
(өнеркәсіп) немесе қорғаныс нысаны, авариялар немесе
бүлінушіліктер кезінде адамдардың, хайуанаттардың,
өсімдіктердің жаппай радиациялық зақымдануға ұшарауы
және қоршаған ортаның радиоактивті ластануы мүмкін.
Радиация
Пайдасы: Зияны:
• Табиғи сәулелену кейбір химиялық құрылымдар мен
• Тіршілік ету жағдайында антибиотиктер сыртқы ортаның температурасы тұқым қуалау
сонымен қатар В12дәруменін түзетін қасиеттерінің құрылымдарына әсер ету нәтижесінде
микроорганизмдердің жоғары активті ұрпақтарға таралатын мутацияға келтіреді.
штампаларын шығару және т.б. • Табиғи сәулелену, кейбір химиялық құрылымдар
және сыртқы ортаның температурасы, ядролық
• Сәулелену әсерінен болатын тұқым сынақ әсерлерінен өмір сүру ортасына қарай
қуалау қасиетін жібек құрттарының ұрпақтарда 500-ден астам ауру түрлері пайда
өнімін, сапасын арттыру үшін сақтап, болғандығы анықталады. Солардың ішінде мысалы
ергежейлілік, гемофилья, дальтонизм, ақыл-ой еңбегі
өндірісте кең пайдалану. сонымен қатар тіршілік ету қабілеттілігі әлсірейді,
• Жануарлар мен өсімдіктер тұқымын өмір сүру мерзімі азаяды және т.б.
жақсартуда және өнімін өсіруде • Иондық сәулелену немесе химиялық заттар әсерінен
болған мутация рецессивті сипатталады, бірақ
сәулелену қолданылады (мыс, адамда доминантты мутация кездеседі және ол тым
радияциялық селекция тәсілі). жақын уақытта ұрпақта пайда болады
Радиациялық ластанудың көздері
Радиациялық қауіптердің әсерлері шыққан тегі бойынша табиғи және антропогенді
болып бөлінеді. Табиғи факторларға қазба рудалары, жер қабаттарындағы радиоактивті
элементтердің бөлінуі кезіндегі сәулелену және т.б. жатады. Радиациялық өндіруге
және қолдануға, атом энергиясын өндіруге және ядролық қаруын сынауға байланысты
жұмыстар жатады. Сонымен адам өміріне өте қауіпті радиациялық антропогендік
әсерлер адамзаттың мына іс-әрекетімен тығыз байланысты:
• Атом өнеткәсібі;
• Ядролық жарылыстар;
• Ядролық энергетика;
• Медицина мен ғылым
Қоршаған ортаны радиоактивті элементтермен және радияциялық сәулелермен
ластайды. Бұдан басқа атом өнеркәсібі радиоактивті қалдықтардың көзі болып,
адамзатқа жаңа үлкен қауіп және әлі шешімін таппаған мәселені – оларды көму мен
жою мәселелерін алып келді. Келесі бір қауіпті радинуклид – стронций-90, ол
ядролық сынақтардың нәтижесінде түзіледі (жартылай бөліну периоды 27,7 жыл). Ол
ағзаға асқазан-ішек трактісі , өкпе, тері жабыны арқылы түсіп, қаңқа мен жұмсақ
ұлпаларға жиналады. Стронций қанда патологиялық құбылыстар тудырады, ішке
қанның құйылуына, сүйек кемігінің құрлысының бұзылуына әкеледі. Зақымданған
соң ұзақ мерзімнен кейін (келесі ұрпақтарда) ісіктер, ақ қан ауруы болуы мүмкін
Қазіргі гигиена ғылымының өзекті мәселесі адам өмір сүретін ортаның зиянды және
қауіпті факторларын анықтау ғана емес, сонымен қатар олардың халық денсаулығына
тигізетін қауіп-қатерін бағалай білу болып табылады. Қауіп-қатер туғызатын әртүрлі
факторлар нақты елдің, аймақтың жағдайларына да тәуелді екенін ескеру қажет.
Радиациялык ластанудың негізгі көздері
Альфа, гамма және бэта, сиякты радиоактивті сәулелер.
α-бөлшек парақ қағазға тұтылып, одан өте алмайды. Алайда адам терісінде
қалып қойса немесе ішкі органдарына тыныс жолымен, яғни жеген тағамы
арқылы етіп кетсе, өте қауіпті.
β өтімділік қабілеті үлкен. Олар адам ағзасына 1—2 см тереңдеп ене алады.
Алайда бірнеше миллиметр алюминий қаңылтыры оны толық жұтып алады.
γ өтімділік қабілеті аса күшті. Сондықтан одан қорғану үшін корғасынның
немесе бетон плиталардың калың қабаты пайдаланылады.
Ионданған сәулелер адам, жануар организмдерінде ақуыз, фермент және
басқа да заттардың өзгеруіне, яғни сәуле ауруының дамуына әкеліп соғады.
Радиациялық қауiпсiздiктi қамтамасыз етудiң негiзгi
принциптерi мыналар болып табылады
• Нормалау принципi — иондаушы сәулелендiрудiң барлық көздерiнен азаматтардың сәуле
алуының жеке мөлшерiнiң жол берiлетiн шегiнен асырмау;
• Негiздеу принципi — иондаушы сәулелендiру көздерiн пайдалану жөнiндегi қызметтiң
барлық түрiне тыйым салу, бұл орайда алынған пайда адам мен қоғам үшiн табиғи
радиациялық ортаға қосымша сәуле алу келтiретiн ықтимал зиян қатерiнен аспайды;
• Оңтайлыландыру принципi — иондаушы сәулелендiрудiң кез келген көзiн пайдалану
кезiнде сәуле алудың жеке мөлшерi мен сәуле алатын адамдар санының экономикалық және
әлеуметтiк факторларын ескере отырып, мүмкiндiгiнше төмен және қол жетерлiк деңгейде
ұстау;
• Авариялық оңтайлыландыру принципi — төтенше (авариялық) жағдайларда қолданылатын
шаралардың нысаны, ауқымы мен ұзақтығы адам денсаулығына зиянды азайтудың нақты
пайдасы араласуды жүзеге асырудан болатын залалға байланысты залалдан барынша көп
болатындай етiп оңтайлыландырылуға тиiс.
Клиникалық көрінісі
Сәулеленудің ағзаға әсері радиоактивті сәулелену мөлшеріне
байланысты болады. Мөлшері 1 -2 Гр (сәулелі аурудың жеңіл түрі)
болғанда 3 сағаттан соң адам құсады, 6 Гр болса 10 -15 минуттан соң
қайта-қайта құсады. Аурудың жеңіл түрінде терісі қызарып, склера
тамырларына қан құйылады, аузы құрғайды. Бірнеше сағаттан соң
науқастың жағдайы уақытша жақсарады. Сырқаттың 3 -6 -шы күні ауыз
қуысында эритемалар пайда бола бастайды. Екінші — үшінші аптада
некроздық баспа, тілдің ойық жарасы дамиды. Қанда лимфоцитопения
байқалады. Мөлшері 4 Гр сәулелену кезінде бір аптадан кейін шеткері
қандағы лейкоциттер азаяды. Ауыр жағдайларда 8 -ші тәулікте
агранулоцитоз дамиды, себебі сүйек миы клеткалары зақымданады
Сәуле ауруына диагностика қойған кезде, ол аурудың алдын алуға және
симптомдарды азайтуға, науқастың жағдайын жақсартуға бағытталады.
Бірінші болып зақымданған жердегі терінің жоғарғы бөлігіндегі радиоактивті
бөлшектерді жою керек. Кейінгі емдеу ішкі жарақаттарды азайтуға
негізделген. Мұндай калий иодиді, берлинская лазурь, сияқты кейбір заттар,
радиоактивті бөлшектерді организмнен шығаруға қабілетті.
Ақуыз, ақ қан жасушаларының өсуін жетілдіруіне , сүйек кемігінің
радиациялық улануына қарсы әрекет етеді. Жоғары дозадағы сәулелену
кезінде емдеу мүмкіншілігі жоқ. Бұл кезде терапия аурудың симптомдарын
уақытша жеңілдетуге бағытталады. 2, 5 Гр ден жоғары дозада сәулеленген
жағдайда өлімге алып келеді. Егер жоғары дәрежеде өткір сәуле алған болса
дәрігер 2 -3 күн ішінде детоксикациялық терапия жасалынады. Бұл аурамен
күрес кезінде кардиамин, мезатон, норадреналин, ингибиторы кининов:
трасилол или контрикал қолданылады.
Радиациялық қауiпсiздiктi қамтамасыз ету
саласындағы мемлекеттiк органдар
1. Қазақстан Республикасының Үкiметi уәкiлеттi мемлекеттiк органдарды, олардың арасындағы:
-иондаушы сәулелендiру әсерiнен халықтың денсаулығын қорғау;
-радиациялық қауiпсiздiктi қамтамасыз ету және атом энергиясын пайдалануға байланысты қызмет
түрлерiне лицензия беру;
-қоршаған орта объектiлерiнiң радиоактивтiк ластануының алдын алу және иондаушы сәулелендiрудiң
табиғи көздерiн бақылау жөнiндегi өзара iс-қимыл тәртiбi мен мiндеттердiң ара-жiгiн белгiлейдi.
1-1. Қазақстан Республикасының Үкіметі:
1) иондаушы сәулелендiру әсерiне байланысты аурулардың тiзбесiн және себептiк байланысын анықтау
тәртiбiн айқындайды;
2) радиациялық қауіпсіздік саласындағы техникалық регламенттерді бекітеді;
3) атом энергиясын пайдалану объектілерінде жұмыс істейтін персоналға қойылатын біліктілік
талаптарын белгілейді;
4) өзіне Қазақстан Республикасының Конституциясымен, заңдарымен және Қазақстан Республикасы
Президентінің актілерімен жүктелген өзге де функцияларды орындайды.
Иондаушы радияцияның әсерінене туатын радиобиология мен
радиациялық медицинаның қазіргі кездегі теориялары бойынша, үш
топқа бөлінуі мүмкін:
1. 1.соматикалық- 2.соматикалық (жедел және
стохастикалық (өмір сүлелі сәулелі аурулар,
сүру ұзақтығының жергілікті сәулелі
қысқаруы, лейкоз, зақымданулар – катаракта,
әртүрлі ағзалар мен
терінің және т.б қатерсіз
тіндердің ісіктері);
зақымданулары);

генетикалық доминантты және рецессивті
гендік мутация, хромосомды аберация.
Республикамызда 200-ден аса үкіметтік емес ұйымдар қоршаған ортаны қорғау, экологиялық білім беру, радияциялық
қауіпсіздік, экологиялық ағарту сияқты бағыттарда жұмыс істеді. Қаладағы ауаның ластануы, жердің тозуы мен шөлейттенуі,
өндірістік және тұрмыстық қалдықтардың көбеюі, жер асты және үсті су көздерінің ластануы, Ертіс, Жайық, Талас,
Сырдария, Іле, Шу өзендерінің ластанған сулары негізгі экологиялық мәселелер болып отыр. Ауаның ластануы 15 қалада
нормадан асып кеткен, Өскемен, Ленинагор, Алматы, Ақтөбе, Атырау, Ақтау, Теміртау, Шымкент, Тараз, Петропавл,
Қарағанды т.б. бұрынғыға қарағанда қазіргі үлкен деңгейде болып отыр. Арал өнірінің 59,6 млн.-ға жері азған. Сонымен
қатар көтерілген тұзды шұаңның ағындары 300 шақырымға, ара қашықтығы 500 шақырымға дейін таралып жатыр.
Республикамызда 20 млрд. тоннадан астам өндіріс және тұрмыс қалдықтары жиналып қалған. Жыл сайын 14 млн. Куб м
тұрмыстық және 700 млн. тонна өнеркәсіптік қалдықтар, олардың ішінде 84 млн. Тонна уландырғыш т.б. жиналады. Сонымен
қатар зауыт, фабрикалар өндеген рудаларын өндіріс қалдықтарының 1-18 үйіндісі жалпы көлемі 56 млн. текше метр алып
жатыр, радиоактивті фоны 35 мкр/сағаттан 3000 мкр/сағатқа жетіп, халық денсаулығын бұзуда. Қазақстанда АЭС құрлысын
салу туралы әңгімен, сонау Кеңес Одағы тұсында жиі қозғалатын. 1995 жылы бұл мәселе Үкімет басқармасында қайта
қаралып, Оңтүстік Қазақстан облысында Шардара АЭС-ін салу көзделген-ді. Ғалым-мамандардың айтуынша, тәуелсіз,
егеменді ел ретінде, әлемдік өркениеттің бір бөлігі салынатын Қазақстанда атом электр станциясының болуы қажет. Тіпті,
Балқаш көлінің жағасында «Үлкен» атты елді мекенде салынады деген әңгіменің ұшы шығып жатыр. Бірақ, арнайы жұмыс
жоспары жасалып, мамандар ірітелмеген. АЭС-тің қоршаған ортаны ластайтыны, өзен, көлдердің жағасында салуға
болмайтыны тағыда дәлелденіп отыр. Шетелдерде, мәселен, Францияда электр энергиясының 90 пайызын АЭС өндіргенімен,
есесіне адам өміріне қауіпсіздігі жан-жақты қаралған. Демек,, АЭС құрлысын салмай-ақ, электр энергиясын өндірудің
басқаша көдерін қарастыру қажет.
Халықаралық радиациядан қорғау
ұйымдары
ХХ ғ 20-жылдарының аяғында радиациядан қорғану жөніндегі
халықаралық комиссия құрылған болатын. 50-жылдардың басынан
бастап, әлемдік қауымдастық мсиондаушы сәулелердің адам
ағзасына, қоршаған ортаға әсері мәселесіне көңіл бөле бастады.
Бұл Хиросима мен Нагосакидегі ьомбалау, сонымен қатар ядролық
қаруды сынаудың радиоактивті материалдардың бүкіл жер шарына
таралуымен байланысты.
1995ж БҰҰ-ның бас ассамблеясы атомдық радиацияның әсері
жөніндегі ғылыми комитет МАГАТЭ құрылды.
Қорытынды
Радиациялық қауiп қазіргі қоғамдағы өзекті мәселеге айналып отырған
тақырып. Адам баласы жер бетіндегі барлық тіршілік иесіне залалын
келтіретін бұл зардаптың зиянды қасиетін жою мүмкін емеске айналып
отыр. Бірақ, осыған қарамастан ғалымдар зардаптың әсерін жою шараларын
іздестіруде.
Жапониядағы Хиросима мен Нагасаки қаларындағы болған жағдай
сонымен қатар Украинанын Чернобль апаты, Қазақстандағы Семей
полигонының кері әсерлерін жою мүмкін емес. Осы сынды үлкен залалдың
халық денсаулығына әкелген орасан зор залалы әлі де жалғасып, кері әсерін
тигізуде. Тек адамзат баласына ғана емес, қоршаған ортаға тигізген де әсері
шексіз.

Ұқсас жұмыстар
РАДИАЦИЯЛЫҚ ҚОРҒАНЫШ
РАДИАЦИЯЛЫҚ ҚАУІПСІЗДІК НОРМАЛАРЫ
Иондаушы сәуле көздерімен жұмыс істеу кезіндегі медииналық қызметкердің еңбек гигиенасы
Радиациялық қорғау
Табиғат объектілеріне меншік құқығы және табиғи ресурстарды пайдалану құқығы
Иондаушы сәулелер және радиактивті заттармен жұмыс істеу қауіпсіздігі
Радиациялық қауіп
Тұрақты радиометрлік аспаптардың құрылысы және жұмыс істеу принципі
Генетикалық қауіпсіздік
Изотоп жылу мөлшерінің көп мөлшері
Пәндер