Зат алмасуының қалдықтарын денеден шығарудың маңызы


Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге


Презентация қосу

Жоспар
Кіріспе
Негізгі бөлім
Зат алмасуының қалдықтарын денеден
шығарудың маңызы
Бүйректің құрылысы және қызметі
Несептің түзілуі және құрамы
Бала бүйрегінің құрылыс ерекшелігі
Қуық
Қортытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе
Несеп жыныс мүшелері физиологиялық жағынан әр
түрлі қызммет атқаратын 2 жүйеден несеп
жүйесі және жыныс жүйесінен тұрады . Несеп жүйесі
зәрді сыртқа шығару ал жыныс жүйесі көбю
қызметтерін атқарады. Несеп жыныс жүйелерінің
бірге қарастырыылу себебі зәр шығару мүшелерінің
қызметі жыныстық қызметке де байланысты
болады.,яғни бір мүше екі түрлі қызмет
атқарады.Мысалы еркектердің зәр және шәует
шығаратын түтіктері бірігіп ортақ түтік түзеді,ал
әйелдерде бұл түтіктер бөлек болғанымен қынаптың
кіре берісінде ортақ несеп жыныс мүшелері түрінде
ашылады.
Зат алмасуының қалдықтарын
денеден шығарудың маңызы
Зат алмасуы нәтижесінде тамақпен организмге келген күрделі
органикалық және минерал қосындылар ыдырайды. Олардың
тіршілікке қажетті заттары ішек-қарын мен бауырдан қанға өтіп,
бойға сіңеді, ал зат алмасуынан пайда болган қажетсіз қалдық
заттары клеткадан, ұлпалардан, денеден
шығарылады. Көмірсуының қос тотығы мен су буы өкпе арқылы
тыныс алу мүшелерінің жолдарымен сыртқа шығады.
Органикалық, минералдық күрделі қосындылардың ыдырауының
соңғы бөлшектері, аралық өнімдері, қорытылмай, бойға сіңбей
қалған керексіз заттар, мысалы, крахмал, мочевина, фосфор
қышқылы, кейбір тұздар , зиянды микроорганизмдердің токсиндері
(улы заттары) ішек пен бүйрек арқылы шығарылады. Су мен онда
еріген тұздар , сүт қышқылы, хлорлы қосындылар терлегенде
термен шығарылады. Демек зат алмасуының ыдырау өнімінің
соңғы қалдықтарын, зиянды, улы заттар денеден сыртқа өкпе,
ішек, бүйрек, қан тамырлары, тері арқылы шығарып, дене
тазартылып, организмнің ішкі ортасының қалыпты тұрақтылығы
сақталады. Тіршілік үшін, денсаулық үшін сыртқа шығару
мүшелерінің қызметінің маңызы өте зор.
Бүйректің құрылысы және
қызметі
Сыртқа шығару мүшелерінің ішінде бүйрек ерекше орын алады.
Адамның бүйрегі жұп мүше. Ол бел омыртқаларының екі бүйірінде,
қабырғалардан төмен орналасқан. Оң бүйректің орналасуы сол жақ
бүйректен сәл жоғарырақ. Екеуінің құрылысы бірдей. Бір бүйректің
массасы 120-150 г. Сырты дәнекер ұлпасы мен қоршалған. Бүйректі
қалың бүйрек майы қаптап тұрады.
Бүйректің қыртыс қабаты нефрондардан, яғни бүйрек денешіктерінен
қүралған. Бір бүйректегі нефрондар саны 1-1,2 млн. Олардың
әрқайсының сырты Боумен капсуласымен қоршалған. Нефронның ішінде
Мальпиги шумақтары деп аталатын түйнектеліп шоғырланған қан
тамырлары бар. Капсуланың өзі екі қуыс қабаттан тұрады. Ішкі қабаты
Мальпиги шумағын қоршап жатады, ал сыртқы қабаты капсула өзегіне
айналады. Қыртыс қабатының бойындағы өзектер а алғашқы иірім
каналдарына айналады. Олар бүйректің ішкі ми қабатына еніп, иірімдері
жазылып, Генле иініне лйналады да қайтадан қыртыс қабатына оралып, е
к і н ш і д е ң г е й лі и і р і м каналға айналып несеп ж и н а ғ ы ш түтікке
жалғасады. Жинағыш түтіктің ұзындығы 22 мм. Екінші деңгейдегі
нефрон иірімдері артерия тамырлар шумағымен жанасып, екеуі
құрамындағы заттармен алмасады. Мұны юкстагломерулалық комплекс
деп атайды.
Нефронның алғашқы иірім каналының ұзын дығы 12-24 мм, ал
екінші деңгейлі иірім каналдардың ұзындығы 5-8 мм.
Бүйректің қызметі қан плазмасын зиянды, қажетсіз заттардан
тазартудан басталады
Натрий, калий, кальций иондары сияқты тіршілікке қажетті заттар
көп мөлшерде болса, гомеостаз қалыпты деңгейінен өзгере
бастайды. Сондықтан олардың концентрациясын бір қалыпта ұстап
тұру үшін де бүйректің маңызы зор.
Демек бүйрек электролиттік және қышқыл-сілтілік тепе-теңдікті
үйлестіріп, реттеп отырады. Оның Бұл қызметі нефрон
мембранасының заттарды сұрыптап өткізу қасиетімен байланысты
орындалады.
Бүйрек ұлпасында р е н и н және эритропоэ т и н ферменттері
өндіріледі. Ренин артерия қысымын және қан тамырларындағы
қанның мөлшерін реттеуге қатысады. Ал эритропоэтин
эритроциттердің өндірілуіне әсер етеді.
Несептің түзілуі және құрамы
Несеп нефронда түзіледі. Ол екі кезеңнен тұрады. Бірінші кезеңде
алгашқы несеп, ал екінші кезеңде соңғы несеп түзіледі. Нефрон
капсуласындағы тамырлар шумағында қан қысымы жоғары,
сондықтан қанның Сұйық бөлігі капсула ішіне сүзіледі. Мұның
нәтижесінде а л ғ а ш қ ы несеп пайда болады. Алғашқы несептің
құрамы қан плазмасымен бірдей, бірақ оның құрамында белок
пен қан клеткалары болмайды.
Екінші кезеңде алғашқы несептің құрамындағы су, глюкоза, амин
қышқылдары, натрий, калий иондары т. б. организмге қажетті
заттар қайтадан қанға кері сіңеді, ал мочевина, несеп қышқылы,
сульфаттар сияқты зиянды және тіршілікке қажетсіз заттар Генле
иінінен кейінгі екінші деңгейлі иірім каналдарда қалып, нағыз
несептің құрамына кіреді. Соңғы несеп нефронның жинағыш
жолдарымен ағып, бүйректің бүртіктеріне, одан тостағаншасына,
одан бүйрек түбегіне, содан соң ұзындығы 30 см-дей несеп ағар
арқылы қуыққа барады.
Бүйрек қызметінің реттелуі
Бүйрек ұлпаларының рецепторларынан афференттік жүйке
импульстері мен ондағы қан құрамындағы өзгерістер
орталық жүйке жүйесіне, гипоталамус және ми қыртысы
орталықтарына беріледі. Ал эфференттік нерв импульстері
нейрогипофизге беріліп, ондағы несептің түзілуін реттейтін
вазопрессин гормонын қанға шығарады. Бұл гормон қан
айналыс жолымен бүйрек үсті безіне барып, альдостерон
гормонының өнімін арттырады.
Альдостерон адреналинмен бірге бүйректегі реабсорбцияны
(кері сіңу) реттейді. Вазопрессин гиалуронидаза ферментінің
белсенділігін жоғарылатып, несеп жинағыш түтікшелердің
клеткааралық заты гиалурон қышқылын ыдыратады. Мұның
нәтижесінде жинағыш түтікшелердің қабырғасы суды жақсы
өткізеді.
Бүйректің жарып
көрсетілгендегі
құрылысы:
1 – қыртысты қабат;
2 – милы қабат;
3 – пирамидалар;
4 – бүйрек
емізікшелері;
5 – кіші
тостағаншалар;
6 – бүйрек қақпасы;
7 – бүйрек
астаушасы;
8 – несепағар
Адреналин артерия қан тамырларын тарылтып,
нефрондарда сүзілу қысымын өсіріп, несептің түзілуін
жеделдетеді және тұздардың шығуын тездетеді.
Жыныс гормондары бүйрек ішіндегі сүзу, кері сіңу
құбылыс тарына әсер ету арқылы судың және натрий
тұзын ың мөлшерден тыс сыртқа шығып кетпеуін
қадағалайды.
Бүйректің қызметін реттеуге соматотропин, тироксин,
инсулин, серотонин, гистамин сияқты гормондардың
қатысы бар деген болжамдар да баршылық, бірақ
олардың әсер ету тетіктері әлі толық зерттелмеген.
Бала бүйрегінің құрылыс
ерекшелігі
Нәрестенің бүйрегінің массасы 11-12 г, 1 жаста — 36-37 г, 5
жаста — 55-56 г.
Бүйрек ұлпаларының өсу қарқыны алғашқы 3 жыл ішінде,
жыныстық жетілу кезеңінде және 20-30 жас аралығында
жоғары болып, өсіп жетіледі.
Нәрестенің бүйрегінің сыртқы беті бөліктеніп тұрады. Ол
бөліктер 2 жасқа қарай тегістеле бастайды да, 5 жаста
жойылып, түгел тегіс болады. Бүйректің қыртыс қабатының
қалындығы нәрестелерде 2 мм, ал оның ішкі ми қабаты 8
мм болады.
Нәрестелердің нефрондарының иірілуі аздау. 1 жаста иірімді
өзектердің өсу қарқыны күшті, ал 3-4 жаста олардың
саңлауларының диаметрі кеңейеді, қабырғасындағы
клеткалардың құрылысы мен қызметі жақсы жетіледі.
Бала бүйрегінің қызмет
ерекшелігі
Нәрестенің алғашқы 3-4 күнінде несеп өте аз шығады, ал бір
аптадан кейін несеп көбейеді. 6 айда баланың несебінің
мөлшері екі есе артады. 9 айда несептің құрамы тұрақтала
бастайды. Мысалы, несептің құрамындағы хлордың мөлшері
ересек адамдардағыдай болады, бірақ мочевина мөлшері
аздау, өйткені бұл кезде баланың негізгі тамағы әлі де болса,
сүт болады да, басқа жануар текті тамақтардың мөлшері аз
болады.
1 жастағы балалар бүйрегінің гломерулалық сүзілу деңгейі
өте баяу жүреді, кері сүзілу мен нефрон түтікшелерінде
заттардың концентрациясының артуы, яғни қоюлануы
жеткіліксіз. Несептің мөлшері 700 мл ғана болады. 4-5 жаста
оның мөлшері 1000 мл-ге дейін көбейеді, ал 10 жаста
тәулігіне 1500 мл несеп сыртқа шығады.
Қуық
Қуық — қуыс мүше. Оның сырты дәнекер және бұлшық ет ұлпаларынан
тұрады. Сиымдылығы 300-800 мл. Қуықтың несеп шығатын жерінде сақина
тәрізді бұлшық еттері күшті сфинктер (грек.сфинктер - қысып ұстайтын)
бар. Бұл еттер жиырылып, қуықты аштырмай, несепті ұстап тұрады.
Сфинктердің ашылуы еріксіз рефлекторлы түрде болады. Нөрестенің
қуығының ішіне несеп жиналып, оның қысымы су бағанымен 12-15 см-ге
дейін көтерілгенде қуықтың қабырғасындағы рецепторлар тітіркенеді.
Пайда болған қозу импульстері орталыққа тепкіш нервтермен жұлындағы
және мидағы орталықтарға барады. Орталық жүйке жүйесінен орталықтан
тепкіш нервтері арқылы қозу қуыққа келеді де, қуықтың қабырғасындағы
еттері жиырылады, сфинктер еті босайды, содан соң қуық ашылады.
Ересек балаларда несептің сыртқа шығуы ерікті рефлекс тәртібімен жүреді.
Өйткеңі несеп шығару рефлексінің орталығы ми қыртысында да бар.
Нәрестенің қуық еті, әсіресе оның сфинктер еті жетілмеген,
сондықтан несеп жиі және еріксіз рефлекторлы түрде шығады.
Олардың бүйрек түтікшелерінің эпителий клеткаларының зат
откізгіш қасиеті жоғары болғандықтан несеп құрамында лактоза,
аздаған (із мөлшерінде) мөлшерде белок, мочевина, фосфатты
және хлорлы қосындылар болатыны байқалған. Кейін 1 жасқа
жақындағанда лактоза мен белок мүлде болмайды, ал
қалғандарының мөлшері азаяды.
1 жаста балалардың организміндегі осмостық қысым мен иондар
алмасуының тетіктері толық жетіледі.
2 жасқа жақындағанда нефрондардың сүзілу және иірім
каналдардағы кері сүзілу мен секреция деңгейлері ересек
адамның көрсеткіштеріне жақын болады.
Баланың алғашқы жылдарында бүйректің қызметін реттейтін
вазопрессин мен адреналин гормондарының мөлшер деңгейі аздау
болғандықтан, бүйректің эпителий клеткаларының және қан
тамырларының қабырғасындағы рецепторлардың сезімталдығы
төмен болады. Ал альдостерон гормоны жөнінде мұндай
мәліметтер әлі белгісіз.
Энурез
Несептің денеден рефлекторлы еріксіз түрде шығарылуы емшектегі
балаларда болатын жағдай, ал ересек балалар өз еркімен несеп
шығаруды тоқтата алады. Екі жастан аса баланың несеп шығаруды
реттеу тетіктері толық жетіледі де рефлекторлы еріксіз несеп шығару
тоқталуы тиіс. Бірақ сәбилердің 5-10 %-ында 13-14 жасқа дейін түнде
рефлекторлы еріксіз несеп шығару, яғни энурез байқалады. Несептің
тоқтамауы немесе энурез (грек. ен — шығамын + ур — несеп) баланың
ерекше ауруларының бір түрі. Ол ерте балалық шақта жиі кездеседі және
ұзақ , кей кезде ем қонбайтын, кейде өткінші, жыныстық жетілу кезінде
өзінен-өзі тоқталатын сырқат. Бұл сырқаттың себептері әртүрлі болуы
мүмкін. Энурез кейде қуықтағы қабыну ауруларына, кейде бүйректің
немесе нейрогендік себептердің әсерінен болуы ықтимал. Соңғысы
психикалық дамудың кемшілігіне, немесе психикалық травмаға, немесе
ауруға байланысты болуы мүмкін. Ондай балалар сүйіспеншілік
көрсетуді, ересектердің немесе достарының мазағынан қорғауды қажет
етеді. Ал баланы қорқыту арқылы қойғызамын деп тырысу мүлде
жарамсыз әдіс.
Энурезі бар балаларды 4 топқа бөлуге болады: 1. Емделмейтін,
тәрбиесі дұрыс болмаған ақылы кем балалар. Олардың несебінің
тоқтамау себебі, көбінесе баланың ұйқысының жөнсіз қатты
болуынан болады. 2. Ұзақ сырқаттылар, бірақ дұрыс тәрбиелеп,
тамақтандырып (сусынды аз ішкізіп) емдесе, басылатын сырқат,
Бұлар да энурез жыныстық жетілу кезінде гормон түзілу қызметі
реттелгеннен соң ұйқы ның терендігі жөнделіп, түнде несеп
тоқтамауы жиі басылып кетеді. 3. Үнемі емес, кейде мезгіл-
мезгіл энурез байқалатын балалар. 4. Өте аз, анда-санда ғана
энурез байқалатын балалар тобы. Энурез қыздардан гөрі ер
балаларда жиірек байқалады. Бұл ауру кейде басқа аурулардың
(мысалы, тері ауруының, ішек құрттарының болуына
байланысты) салдарынан да болады. Сол сияқты, бұл ауру кейде
жыныс мүшелерінің жағдайына байланысты туады, сондықтан
балаларды жыныс мүшелерін таза ұстауға әдеттендіру керек.
Әсіресе қыз балалардың жыныс мүшелерін жылы сумен жиі
жуып, тазартып отырған абзал.
Түнде несептің еріксіз шығуына жатар
алдында Сұйық ты көп ішу де себеп
болады.
Ауруды емдеу арнайы диетаны үстануға
негізделеді. Энурез жиі байқалатын
балаларға түске дейін қалыпты тамақ жеп-
ішіп, түстен кейін түзы аз тамақ (ет,
жұмыртқа , май) ұсынылады немесе,
керісінше, үйықтар алдында тұздалған
тамақ беріледі, кейде жатарда түзды су
беруге болады.
Қорытынды
Ыдырау өнімдерін шығарудың маңызы. Ағза енді қайта пайдаланбайтын
зат алмасудың соңғы өнімдерін ыдырау өнімдері дейміз. Ағзаға сырттан
келген бөгде заттар да (улы заттар және т.б.) ыдырау өнімдері болып
саналады. Осы заттардың барлығы ыдырау өнімдерін шығару
мүшелерінің көмегімен ағзадан сыртқа шығарылады. Ыдырау өнімдерін
шығару - ағзаның ішкі ортасының тұрақтылығын қамтамасыз етеді.
Қалдық (қажетсіз) заттардың дер кезінде ағзадан шығарылмауы адам
үшін өте қауіпті.
Ыдырау өнімдерін шығаруға қатысатын мүшелерге
- бүйрек, өкпе, тері, тер бездері, ішек жатады.
Зәршығару жуйесіне: 2 бүйрек, 2 несепағар, бір куық және
бір зәршығару өзегі жатады.
Назарларыңызға рахмет!

Ұқсас жұмыстар
Зат пен энергия алмасуының физиологиясы
ЖАНУАРЛАР ОРГАНИЗМІНДЕ ЗАТ АЛМАСУЫНЫҢ БҰЗЫЛУЫ(РАХИТ, ОСТЕОХОНДРОЗ)
Мұнай – химиялық қалдықтарын қайта өңдеу
Гликоген алмасуының бұзылуы. Гликогеноз
Заттар алмасуының реттелуі. Гормондар алмасуының биохимиясы
Заттар алмасуының гормональді реттелуі. Гормональді реттелудің бұзылыстары
Көмірсулары алмасуының бұзылыстары
Кальций-фосфор алмасуының гормондық реттелуі
Зат пен қуат алмасу
Зат есім
Зат алмасудың типтік бұзылу патологиясы
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь