Қазақстан азамат соғысы жылдарында


Бұл презентацияның бағасы: 400 теңге


Презентация қосу
Презентация:
Қазақстан азамат
соғысы жылдарында
Жоспар:
Антикеңестік күштер
Әскери коммунизм саясаты
Кеңестерге қарсы күрес
Екі оттың ортасында қалған үш
елдің шешімі
Пайдаланылған әдебиет
Қазақстан азамат соғысы жылдарында —
жұмысшы-шаруа Кеңестерінің орталықтағы
және жергілікті жерлердегі билікті басып
алуы алғашқы күннен-ақ құлатылған
таптардың қарулы қарсылығын туғызды.
Азамат соғысы билік үшін күрестің жалғасы
болып шықты, сондықтан 1917 жылғы Қазан
қарулы көтерілісі мен Азамат соғысының
арасында айқын шек болмады. Ел 1917
жылғы 25 казаннан бастап Азамат соғысы
жағдайында өмір сүрді немесе бұл дата елді
таптық белгісі бойынша бір-біріне жау екі
лагерьге боліп тастады, арадағы күрес
бітіспес қанды қырғынға ұласты.
Қазақстанда Азамат
соғысы ошақтарының
бірі Орынбор губерниясы
мен Торғай облысының
әкімшілік орталығы
Орынборда — қазақ
атаманы Дутовтың 1917
жылы қарашаның
аяғында Кеңес өкіметін
құлатып, Кеңестердің II
Бүкілресейлік съезінің
делегаты С. Цвиллинг
бастаған революциялық
комитетті
тұтқындауымен пайда
болды.
1917 жылы 5—13
желтоқсанда Орынборда
«Алаш» партиясының II
Бүкілқазақ съезі болып
өтті. Съезде Уақытша
халықтық кеңес —
«Алашорда» (Алаш
автономиясы үкіметі)
құрылды. Азамат соғысы
басталысымен Алашорда
бастаған және Кеңестер
мен большевиктерді
қолдаған екі жақ бір-
біріне қарсы тұрды.
Кеңеске қарсы күштер Орынбордан басқа
Жетісу мен Оралда да топтасты. Бұл
аймақта антикеңестік күштердің
әлеуметтік базасын Жетісу мен Оралдағы
қазақ әскерлері, көпестер мен саудагерлер
құрады. Кеңес өкіметіне жергілікті
алашордашылар да қарсы шықты.
Ақ гвардияшылар
коммунистерді, белсенді
кеңес қызметкерлері
мен оларды
жақтаушыларды қатаң
жазалады. Мәселен, К.
Сүтішев, И. Дубынин, П.
Калюжная, Г. Ыдырысов,
К. Шұғаев, И. Салов
және т.б. көптеген
адамдар қаза
тапты. Өскемен
Кеңесінің басшысы Яков
Ушановты кеменің
оттығына тірідей жағып
Яков Ушанов
жіберді.
Жазында Орал, Ақмола, Семей және Торғай
облысынын басым бөлігін ақ гвардияшылар толықтай
дерлік басып алды. Семей облысы жағынан
Жетісудың солтүстігіне қарай бұзып-жарып өтіп, 21
шілдеде Сергиопольді қолдарына қаратты. Оларды
станицалардағы бүлікші қазақтар қолдады.
22 шілдеде Жетісу облысы атқару комитетінің
қаулысымен Жетісу майданы әскерлерінің штабы
құрылды. Алайда облыстың біріккен қарулы күштері
ақ гвардияшыларға соққы бере алмады. Қызыл
гвардия отряды командир И. Мамонтовтын қайтыс
болуына байланысты Абакумов станицасына қарай
шегінуге мәжбүр болды. Қоныс аударушы
шаруалардың үлкен тобы Черкасск селосында
қорғаныс шарасын ұйымдастырды. Бұл «Черкасск
қорғанысы» деп аталды.
«Әскери коммунизм» саясатының негізгі
мәні азық-түлікті жоспарлы түрде болу
болып табылды. Кеңес өкіметі В.И.
Лениннің айтуы бойынша «шаруалардың
өңдірген өнімінің өздерінін күнкөрістеріне
жететін шағын бөлігінен басқасының
бәрін армия мен өнеркәсіптің мұқтажы
үшін мәжбүрлеу жолымен» алуға тиіс
болды. Азық-түлік салғырты шаруалардан
«артық өнімді» тартып алу үшін қарулы
азық-түлік отрядтары мен армияға
артықша құқық берді.
Қазақстанның көптетен
өңірлерінде Азамат
соғысының етек жайып, Кеңес
өкіметін құлату
жағдайларында Алашорда
(Алаш автономиясының
үкіметі) Кеңестерге қарсы
бірігіп күресу үшін Орынборда
атаман Дутовпен одақ құрды.
Омбыдағы
Уақытша Сібір үкіметімен
және Самарадағы Құрылтай
жиналысы комитетімен
(Комуч) тығыз байланыс
орнатты, Кеңестерге қарсы
бірлесе күрес жүргізу
мақсатымен Орал, Сібір және
Жетісу қазақтарымен
байланысын нығайта түсті.
Азамат соғысының барысы саяси шешімдерді
қарулы күштердің қимылымен бекітіп
отырмаса, олар сөз жүзінде қала беретіндігін
көрсетті. II Бүкілқазақ съезінің шешіміне
сәйкес Алаш басшылығы жалпы саяси
мәселелер — Құрылтай жиналысы мен
ұлттық автономия мәселесін жүзеге
асырумен қатар, аймақтық үкіметтермен
байланыс орнату үшін
тездетіп ұлттық қарулы күштерді құруы тиіс
болды.
1918 жылы маусымда Алашорда үкіметі
жергілікті жерлерде нақты билікке қол
жеткізу үшін біркатар декреттер
қабылдады, соған сәйкес
Алаш автономиясының аумағында Кеңес
өкіметі шығарған барлық құжаттар мен
заң актілері жарамсыз деп танылды.
Алашорданың жанынан «большевиктермен
күресу үшін жігіттерді әскерге шақыру»
міндетін орындайтын «әскери
министрліктің қызметін» атқаратын үш
адамнан тұратын әскери кеңес құрылды.
Елдегі бұл бей-берекетсіздікті ретке келтіруге және билік
жүргізу ауқымын шектеуге күш салған Омбы облыстық қазақ
комитеті атынан Абылайханов пен Сәдуақасов 1918 жылы 29
маусымда қол қойып, облыстық комиссариатқа (Сібір үкіметінің
органы. — авт.) жіберген хатында былай деп атап көрсетеді:
«Кейбір станидалық және поселкелік басқармалар, сондай-ақ
шаруалардың болыс селолық комитеттері қырғыздардың
(қазақтардың) жекелеген шағымдары бойынша уездік және
облыстық қазақ комитеттерінің келісімінсіз ауылдарға қарулы
отрядтар жібереді. Бұл әрекет дұрыс емес және мұндай
келенсіз көріністер бұл билік басында тұрған қырғыз (қазақ)
органдарының беделін түсіреді деп есептей отырып, облыстық
комитет комиссариаттан алдағы уақытта мұндай шара
қолданбауды, қолдану қажет болған жағдайда, ол туралы
уездік немесе облыстық қазақ комитетіне дер кезінде
хабарлауды сұрайды. Қазақтардың әскери аппаратынан да
станицалық және поселкелік басқармаларда осындай
оқиғаларға жол бермеуін өтінеді»
Алашорда көсемдерінің
жағдайы 1919 жылы
көктемде бірқатар
себептерге байланысты
мүлде күрделеніп кетті.
Колчактык режим шын
мәнінде монархиялық
билікті қайта орнатуды
көксеушілердің диктатурасы
болды. Ол 1918 жылы
қарашада билікке келген
бетте Сібір мен
Қазақстанның солтүстігінде
Кеңес өкіметін құлатуда
көрнекті рөл атқарған
әсерлерге қарсы жазалау
шараларын бастады.
Азамат соғысының ең соңғы майданы —
Солтүстік Жетісу майданы 1920 жылы наурызда
жойылды. Қазақстан аумағында біртіндеп Кеңес
билігі қалпына келтіріле бастады. Осындай
жағдайда, әсіресе 1919 жылдың ортасынан
бастап жекелеген қайраткерлер, олардың
қатарында Алашорда қосемдері де Кеңес өкіметі
жағына өте бастады, оған Кеңес өкіметінің
Алаш қозғалысына қатысушыларға кең көлемде
қайырымдылық жасағаны өз әсерін тигізді,
алаш полктерінде толқу туғызып, ондағы
жігіттер «халық милициясы» қатарынан кете
бастады. Бұл үрдіс Кеңес өкіметі жағына А.
Байтұрсынов пен оның жақтастары өткеннен
кейін жаппай сипаталды.
Алаш белсенділерінің Кеңес өкіметі
жағына шығуымен оларды алда тағы бір
трагедиялы белес күтіп тұрды. 1920 жылы
қаңтарда 59-дивизияның ерекше бөлімі
Семейде Ә.Н. Бөкейханов пен Алаштың
облыстық басшыларының үш мүшесін
тұтқынға алды. Тұтқындау Ақмола
облысының бірқатар қаласында да орын
алды. Казревком басшылығы Алашорда
белсенділеріне күш қолдануды тоқтатуды
өқтініп Омбыға бірнеше рет хат жолдауға
мәжбүр болды.
Алаш қайраткерлері 19—20-жылдары
саяси аренадан кетсе де,
Қазақстанның мәдениеті мен ғылымын жән
е халық шаруашылығын дамыту ісіне
елеулі үлес қосты.
Кеңес өкіметі бірнеше мәрте жариялаған
рақымшылыққа (1919, 1920 жылдар)
қарамастан, Алаш қозғалысының белсенді
қайраткерлері XX ғасырдың 20—30-
жылдарында буржуазиялық ұлтшылдар
және халық жаулары деген
жаламен репрессияға ұшырады.
Пайдаланылған әдебиет:
Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге
дейін). Бес томдық. 4-том. – Алматы:
«Атамұра», 2010, 752 бет, суретті, карталы.
«Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008
Ұқсас жұмыстар
Қазақстан Ұлы Отан соғысы қарсаңында
Қазақстан Ұлы Отан соғыс жылдарында
Реформа жылдарында
Отан соғысы
Ұлы отан соғысы
Ұлы Отан Соғысы. Кеңес Одағының Ұлы Отан соғысы (1941—1945)
Орыс-Жапон соғысы
Тәжікстан азаматтық соғысы
Адам және азамат
Саламатты Қазақстан
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь