Гендік инженерияда қолданылатын векторлар


Бұл презентацияның бағасы: 400 теңге


Презентация қосу
Қазақстан Республикасы білім және ғылым Министрлігі
Е. А. Бөкетов атындағы Қарағанды Мемлекеттік университеті

Фармацевтикалық өндіріс технологиясы

Гендік инженерияда
қолданылатын векторлар

Орындаған: Усаинова Гулшекер
Тобы: ТФП- 41
Қабылдаған: Кишкенебаева Д. Ө.
www.themegallery.com Company Logo
Жоспар
Гендік инженерияның дамуы
Векторлар және оларға қойылатын
талаптар
Вектор түрлері
Гендік инженерия ғылымының дамуы

Ген инженериясы молекулалық биологияның жаңа саласы. Ол
лабораториялық әдіс арқылы генетикалық жүйелер мен тұқымы
өзгерген организмдерді алу жолын қарастырады. Ген инженериясының
пайда болуы генетиканың, биохимияның, микробиологияның және
молекулалалық биологияның жетістіктерімен байланысты.
Молекулалық биология ғылыми жетістіктерінің нәтижесінде пайда
болған ген инженериясы организмнің бағалы қасиетін сақтап қана
қоймай оған жаңа әрі саналы қасиет те бере алады. «Инженерия» деген
атау құрастыру деген мағынаны білдіреді. Яғни ген инженериясы
дегенді ген кұрастыру деп түсіну қажет. Ген инженериясының дәуірі
басталмай тұрып 1969 жылы Г. Корана нуклеотидтерді белгілі бір
жүйемен орналасқан ДНҚ синтезінің методологиясын жасап берген.
Ген инженериясы шешетін
мәселелер:
1) генді химиялық немесе ферментті қолдану жолымен
синтездеу;
2) әр түрлі организмнен алынған ДНҚ фрагменттерін бір-
бірімен жалғастыру (ДНҚ рекомбинантгарын алу);
3) бөтен генді жаңа жасушаға векторлық ДНҚ аркылы жеткізу
және олардың қызмет жасауын қамтамасыз ету;
4) жасушаларға гендерді немесе генетикалық жүйелерді енгізу
және бөтен белокты синтездеу;
5) бөтен генге ие болған жасушаларды таңдап бөліп алу
жолдарын ашу.
І. Векторлар және оларға қойылатын талаптар

Вектор деп бөтен генетикалық материалды
(ДНҚ фрагментін) клеткаға (реципиенттің)
тасымалдауға қабілетті ДНҚ молекуласын
айтады. Векторлар — ген тасығыштар, ал
вектор деген сөздің өзі бағыттағыш деген
мағынаны білдіреді.

ДНҚ молекуласын векторсыз, мысалы, бактериялық клеткаға
енгізсе, онда оларды бактериялық ферменттер ыдыратып
жібереді. Кейбір жағдайда ДНҚ сақталуы мүмкін, бірақ
клетканың бөлінуінде олар тұқым қуаламайды. Осындай жағдай
болмас үшін векторлық молекулалар қолданылады.
Векторлар және оларға қойылатын талаптар

Векторларды эксперименттік жолмен құрастырады және оларға келесі
талаптар қойылады:
1) Репликация сайты (Ori);
2) құрамында рестриктазалар танып, үзе алатын нуклеотидтер тізбегі
болуы керек, әйтпесе векторға ДНҚ фрагментін енгізу мүмкін емес;
3) оның, бір немесе бірнеше таңбаланған гендері (маркерлері) болуы
керек, сол таңбалар бойынша қажет геннің клетканың (реципиенттік)
ішіне енгенін анықтайды;
4) вектордың, клетка ішіндегі көшірмелері жеткілікті мөлшерде болуы
керек.
5) Мөлшері үлкен болмауы тиісті.
6) Вектордың көбиюіне жасуша ішінде ештене бөгет жасамауы тиісті.
Векторлар түрлері

Векторлық молекуланың шығу көзі болып бактериялық плазмидалар мен
вирустар (әсіресе фагтар) саналады.
Векторлардың негізгі 6 түрі бар.
1. Плазмида

Плазмидалар — хромосомадан тыс
реплекацияланатын ДНҚ молеукуласы.
Плазмидалар көбінесе бактерияларда
кездеседі, ол екі тізбекті сақина
молекулалары. Вектор ретінде мөлшері 15
— 20 мың н. ж. дейінгі, көбінесе 2-ден 10
мың н. ж. құралған кішігірім плазмидалар
қолданылады. Плазмидалық векторлар
генді бактерияларға тасымалдап, оның
тиімді жұмысын қамтамасыз ете алады.
Плазмида терминің ең бірінші рет
америкалық молекулалық биолог Джошуа
Ледербергпен 1952 ж. ұсынылды.
1. Плазмида
Мөлшері және саны
Кейбір плазмидалардың жасушадағы саны 10-100 көшірме (copies) оларды
көп көшірмелі плазмидалар деп атайды.
Егер жасушада көшірме саны 1-4 аралығында болса оны аз көшірмелі
плазмида деп атайды.
Геометриясы
Плазмидалардың көбісі сақиналы (кольцевые) болсада тізбекті (линейные)
плазмидасы бар бактерияларда кездесіді.
Плазмида мөлшері Жасушада плазмиданың
Плазмида Иесі Геометриясы
(мың н.ж) көшірмелер саны
Bacillus
pUB110 2,3 Сақиналы 20—50
subtilis
Escherichia
ColEl 6,6 Сақиналы 10—30
coli
Borrelia
lp25 24,2 Тізбекті 1—2
burgdorferi
1. Плазмида
Плазмиданы жасушаға тасмалдау жолдары.
1.Конъюгация
2.Трансдукция
3.Трансформация
Плазмидалардың көбісі иесінің фенотипінде айтарлықтай
өзгерістер әкелмейді. Басқалары керсінше жасуша иесіне белгілі
бір қоршаған ортада тірі қалуға көмек беретін қасиетер болуына
жауапты.
1. Плазмида
Плазмидалардың жасушадағы қызметі әралуан түрлі, оларға
келесілер жатады:
Гемолизин синтезі - Hly-плазмида;
Ауыр металдарға төзімділік;
Энтеротоксиндердің синтезі - Ent-плазмида;
УФ – төзімділік;
Антиген синтезі – антиген колонизациялаушы плазмидаоар;
рестрикция-модификация жүиелері;
Камфораны ыдарату (САМ п.), ксилолды (XYL п.), салицилатты
(SAL п.) (Pseudomonas кейбір штамдарынан табылған).
2. Космида
Космида (Cosmides) — құрамында лябда фагтың ДНҚ сының
фрагменті және соs-телімі (участок) бар плазмида. Гендік
кітапханалар құру үшін қолданылады. Космидаларды бірінші
рет 1978 ж. Коллинс және Брюнинг құрастырады. Космида
көмегімен 32-47 мың н.ж болатын мөлшердегі ДНҚ-ны
тасмалдауға болады, салыстырмалы түрде плазмида
көмегімен тек 4-5 мың н.ж мөлшерде ДНҚ-ны ғана
тасмалдауға болады. Оған қоса космидалар фагты
бөлшектерге оралады, бұл оларды трансдукция көмегімен
бактерияға енгізуге мүмкіндік береді, және космида жасанды
түрде құрастырылады.
3. Фазмида
Фазмида (phasmid) [грек. pha(gos) — жеуші және plasma —
құрастырылған] — гибридті вектор, фаг және плазмида геномының
бөліктерінен құралған. Фазмидаға бөтен ДНҚ-ны еңгізгенен кейін бір
жағдайларда фаг ретінде, басқа жағдайларда плазмида ретінде
дамиды.
4. Шаттл вектор
Рекомбинанты вектор,
прокариот және эукариот
жасушаларында
репликациаланатын аймақтары
бар. Мысалы pFH7 плазмидасы
екі репликон біріктіруінен
пайда болған, біреуі B. Subtilis –
тің pC194 плазмидасынан
бастау алса, екіншісі E. Coli -
pBR322 плазмидасы, бұл қасиет
векторға E. Coli-де және B.
Subtilis-де репликациялануға
мүмкіндік береді.
5. Жасанды бактериалды
хромосомалар

ВАС F-фактордың репликация инициация нүктесі мен екі жас
жасушаға плазмидтердің ажыратылуын қамтамасыз ететін
плазмидтік векторлар. ВАС плазмидтерді бактериялық
хромосомадан бөліп алу оңай. ВАС-тар ұзындығы 100-3000 кб
болатын рекомбинатты ДНҚ-ны қабылдай алады. ВАС адам
геномы жобасында хромосомалардың үлкен бөліктерін
клондау мен секвенирлеу кезінде қолоданды.
6. Жасанды ашытқы хромосомалар
S. Cerevisiae үшін экспресияланатын 3 вектор түрі бар:
6. Жасанды ашытқы хромосомалар
3. E. coli жасушаларында өсірілген және ашытқы (S. Cerevisiae)
жасушаларына енгізілген кіші плазмидалар. YAC экариотты хромосоманың
кішкентай моделі. YAC-тар құрамына репликация ориджині, селективті
маркерлер мен клетка бөліну процесінде YAC-тың жаңадан пайда болған
клеткаларына сегрегациясын қамтамасыз ететін 2 теломера мен 1
центромера кіреді. Бөтен ДНҚ фрагменттері YAC-тың ортасында
орналасқан рестрикция сайттарына енгізіледі. YAC-тар ұзындығы 200 кб-
дан (1 кб = 1000 н.ж) 2 мегабазға (1 мб = 1 миллион н.ж) дейін үлкен ДНҚ
фрагменттерін енгізуге мүмкіншілік береді. YAC-тар ВАС-тар секілді адм
геномы жобасында маңызды рөл атқарды.
Назарларыңызға
рахмет!!!
Ұқсас жұмыстар
Векторлар
Векторлар туралы
Гендік модифицирленген өнімдер
Гендік инженерия
Гендік модификацияланған ағза (ГМА)
Гендік инжинерия
Гендік инженерия. Тұқымқуалайтын аурулардың профилактикасы
Гендік инженерия негіздері
Тағам өнеркәсібінде қолданылатын микроорганизмдер
“Атеросклерозға қарсы қолданылатын препараттар”
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь