Тәуекелді бағалау




Презентация қосу
Кәсіпкерлік қызметтегі
тәуекелдер
1. Тәуекел түсінігі мен түрлері және олардың жіктелуі
2. Кәсіпкерлік тәуекелді туындататын факторлар
3. Кәсіпкерлік тәуекелді бағалау әдістері
4. Тәуекелдерді төмендеу тәсілдері мен басқару әдістері
1. Тәуекел түсінігі мен түрлері және олардың жіктелуі

Кәсіпкерлік қызмет тәуекелсіз жүзеге асырылуы мүмкін емес.
Кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыру кезінде тәуекелге барады
және қабылданатын басқару шешімдерінің салдарлары үшін
жауап береді.
Тәуекел – жоспарланған табыс көлемін ала алмау, зияндар
мен жоғалтулардың туындау ықтималдылығы. Басқаша
айтқанда, қолайсыз жағдайлармен, экономикалық қызмет
шарттарының кездейсоқ өзгеруімен байланысты күтілген
табысты, ақшалай қаражаттарды, мүлікті және басқа да
ресурстарды жоғалту қаупінің туындауы. Ал кәсіпкерлік
тәуекел деп белгіленген ісшаралар іске аспаған, сондай-ақ,
басқару шешімдерін қабылдау кезінде қателіктер жіберілген
жағдайда кәсіпкердің зиян шегу ықтималдылығын айтамыз.
Тәуекел – таңдау жасау кезінде
айқынсыздықты болдырмаумен байланысты
қызмет , яғни айқындалған мақсаттан
ауытқулар мен сәтсіздіктерді, қалаған
нәтижелерге жету ықтималдылығын сандық
және сапалық бағалау мүмкіндігі туындайды.
Тәуекел түсінігінде мынадай
элименттерді бөліп көрсетуге
болады :
Анықталған мақсаттардан ауытқу мүмкіндігі;
Қалаған нәтижелерге жету ықтималдығы;
Алға
қойылған мақсатқа жетуде сенімділіктің
болмауы;
Айқынсыздық жағдайында тандалған баламаларды
жүзеге асырумен байланысты материялдық және
басқа да жоғалтулардың туындау мүмкіндігі.
Тәуекел және айқынсыздық
түсініктерінің қарым- қатынасына назар
аудару керек. Бұл түсініктердін ара-жігін
ажыратып алу қажет, өйткені тәуекел
белгісіз оқиғалардың туындау
ықтималдылығын алдын ала бағалау
мумкін емес болған кездегі жағдайды
сипаттайды. Мысалы, форс-мажорлық
міндеттерлерді айқынсыздыққа
жатқызуға болады
Айқынсыздық жағдайының туындау себептерін үш
топқа бөліп қарастыруға болады:

Білместік– бұл сыртқы кәсіпкерлік орта
туралы білімдердің жеткіліксіздігі.
Кездейсоқтық – болашақтағы оқиғаны
болжаудың өте күрделі екендігімен
байланысты анықталады.
Қарсы әрекет деп сол немесе өзге
оқиғалардың кәсіпкерлік қызметтің
тиімділігін қиындатқан кездегі жағдайды
айтамыз.
Тәуекелдерді жіктеу қандай да бір белгілер мен өлшемдер
негізінде оның көптеген түрлерін жүйелеуді білдіреді.
Тәуекелдін әртүрлі белгілері бойынша жіктелуін келесі
кестеден көруге болады.
4 – кесте Тәуекелдің жіктелуі және негізгі түрлері

Жіктемелік белгісі Тәуекелдің түрлері
1)Тәуекелдің 1)субъекти
туындау вті;
сипатына объективті
байланысты .
2)Тәуекелдің 2)ішкі;
пайда болу сыртқы.
сферасына 3)жергілік
байланысты ті;
3)Тәуекелдің жаһандық;
таралу аймақтық;
дәрежесіне халықарал
байланысты ық.
Жіктемелік белгісі Тәуекелдің түрлері
4)сақтанды
4)Тәуекелді рылатын;
сақтандыру сақтандыр
мүмкіндігі ылмайтын.
бойынша 5)өндірістік;
5)Кәсіпкерлі коммерциял
к қызмет ық;
қаржылық.
түрлері 6)таза;
бойынша спекулятивт
6)Тәуекел і.
салдарларын 7)рұқсат
ың сипаты етілген;
бойынша критикалы
7)Тәуекел қ (сыни);
салдарларын катастрофа
ың лық
(апатты).
масштабы
бойынша
Жіктемелік белгісі Тәуекелдің түрлері
8)Уақыт 8)қысқа
мерзіміне мерзімді;
байланысты ұзақ мерзімді
9)Шаруашы (тұрақты).
лық қызмет 9)іскерлік;
сипатына операциялы
байланысты қ;
10)Тәуекелді нарықтық.
ң пайда болу 10)саяси;
факторына экономикал
байланысты ық
2. Кәсіпкерлік тәуекелді туындататын
факторлар

Кәсіпкерлік тәуекелдер кәсіпкерлік қызметті
жүзеге асыру нәтижесінде көптеген
факторлардың әсерінен туындайды.
Кәсіпкерлік кызметтегі тәуекел
факторларының құрылымын келесі кесте
түрінде көрсетуге болады.
Кәсіпкерлік қызметтегі
тәуекел факторлары
Тәуекелдің сыртқы Тәуекелдің ішкі
факторлары факторлары
Мемлекет деңгейіндегі Тәуекелдің
тәуекел факторлары ұйымдастырушылық
факторлары
1. Тәуекелдің саяси
1.Ұйымдстырушылық
факторлары: факторлар:
а)елдегі қалыптасқан а) ұйымдастыру деңгейі;
саяси жаңдай; ә) шешім қабылдау және
ә)шаруашылық оны іске асырудағы
қызметті іске асырудың қателіктер;
1.Тәуекелдің саяси 1. Ұйымдастырушылық
факторлары: факторлар:

б)шетелдік б)жалдамалы
мемлекеттермен жұмыскерлер құрамы,
экономикалық қарым- олардың біліктілігі,
қатынасқа тиым салу; материалдық
в)заңнамалар мен ынталандыру дәрежесі;
нормативтік құқықтық в)басқару құрылымы
актілердің өзгеруі; және басқару стилі;
г) мемлекеттік басқару г)өндірісті
органдарының күтпеген ұйымдастырудағы
іс-әрекеттері; күтпеген өзгерістер
д)салық
заңнамаларының
2. Тәуекелдің әлеуметтік – 2. Кәсіпкерге қатысты
экономикалық факторлары; тәуекел факторлары:

а)кәсіпкердің өзі
а)тәуекелдің және оның
инфляциялық
факторлары;
құзыреттілігі;
ә)
ә)кәсіпкердің білімі
тәуекелдің
дефляциялық мен біліктілігі;
факторлары; б) кәсіпкердің еңбек
б)тәуекелдің өтімі мен
валюталық тәжірибесі;
факторлары;
в) кәсіпкердің жеке
в) тәуекелдің
қылмыстық факторлары.
қасиеттері.
Тәуекелдің аймақтық Тәуекелдің қаржылық
факторлары факторлары

а)әлеуметтік – а)кәсіпкерлік
демографиялық субъектісінің
факторлар қаржылық жағдайы;
ә)қаржылық
ә)аймақтардың
проблемалар және
даму жағдайы және қиындықтардың орын
олардың әртүрлілігі; алуы.
б)төтенше
жағдайлардың орын
алуы.
Тәуекелдің салалық Экономикалық қызметпен
факторлары байланысты тәуекел
факторлары
а)салалық а)банкротқа ұшырау
тәуекелдер; қаупі;
ә)кәсіпкерлік ә)қолданылатын
субъектісінің техникалар мен
саладағы техникологиялар
жағдайымен деңгейі;
байланысты
б)инновацияларды
тәуекелдер;
дайындау, еңгізу
б)экологиялық және пайдалану
тәуекелдер. жағдайы
3. Кәсіпкерлік тәуекелді бағалау әдістері

Тәуекелдібағалау - туындаған тәуекелді
жағдайдан немесе тәуекелді болдырмау
бойынша шаралардың өз уакытында
қабылданбауынан болатын белгілі бір
зиянның мөлшерін немесе қосымша табыс
табу мүмкіншілігін болжауға мүмкіндік
беретін аналитикалық іс-шаралар жиынтығы.
Қарапайым сөзбен айтсақ, тәуекелді бағалау
тәуекел мөлшерін (дәрежесін) сандық және
сапалық тәсілмен анықтауды білдіреді.
Жекелеген жағдайларда сандық және
сапалық талдау ішкі және сыртқы
факторлардың ықпалын бағалау негізінде
жүргізіледі.
Сандық талдау тәуекелдің нақты
мөлшерін сандық түрде көрсетуге, оларды
талдау, сараптау және салыстыруға
бағытталған. Тәуекелді сандық талдау
кезінде әртүрлі әдістер қолданылуы
мүмкін.
Олардың ішінде едәуір кеңінен
тарағандары келесілер:
Статистикалық әдіс;
Сараптамалы (эксперттік) бағалау
әдісі;
Талдымалық (аналитикалык) әдіс.
Кәсіпкерлік субъектісінде бар
ақпараттардың толықтығына байланысты
келесі шарттарды ескере отырып тәуекелді
бағалау әдістерін үш топқа біріктіруге
болады:
Айқындылық, тәуекелді жағдай туралы ақпарат толықтай
жеткілікті болған кезде, мысалы бухгалтерлік
баланс,табыстар мен шығыстар туралы есеп т.б.;
Ішінара айқынсыздық, тәуекелді жағдай туралы ақпарат
тәуекелді оқиғалардың көріну жиілігі түрінде болған кезде;
Толықтай айқынсыздық, тәуекелді жағдай туралы ақпарат
толығымен жоқ болған, бірақ айқынсыздықты ішінара жою
үшін мамандар мен сарапшыларды тарту мүмкіндігі бар
болған кезде.
Айқындылық жағдайда
аналитикалық әдіс қолданылады.
Бұл әдіс негізінен бухгалтерлік
немесе басқарушылық есеп
мәліметтері бойынша тәуекел
көрсеткіштерін есептеу кезінде
қолданылады. Мүндай жағдайда
тәуекел көрсеткіштерін абсолютті,
салыстырмалы түрінде көрсетуге
болады.
Абсолютті өлшем түріндегі көрсеткіштер тәуекелді
оқиғалардың салдарлары былайша түрде сипаттайды:

Тікелей құндық (ақшалай) немесе
материалдық заттай (физикалық) көріністе
(егер жоғалтуларды осындай өлшеммен
өлшеуге болатын болса);
Қаржы-шаруашылық қызмет нәтижелерін
көрсететін баланстық ара-қатынас құрамы:
баланс өтімділігі, материалдық айналым
құралдарын қалыптастыру үшін қажетті
қаражат көздерінің жеткіліктілігі т.б..
Тәуекелдің салыстырмалы мөлшерін анықтауға
арналған база ретінде мыналар қолданылады:

Негізгі және айналым қорларының
құны;
Кәсіпкерлік қызметке жұмсалған
шығындар жиынтығы;
Есепті табыс (пайда)
Ішінара айқынсыздық жағдайда тәуекел
ықтимал категория ретінде қарастырылады.
Сондықтан мұндай жағдайда тәуекелді
бағалаудың статистикалық әдістерін қолданған
дұрыс. Статистикалық әдістің негізгі
құралдарына вариация, дисперсия және
стандарты ( орташаквадраттық) ауытқу
жатқызылады.
Вариация – нәтиженің бір нұсқасынан басқасына өту
кезінде сандық көрсеткіштердің өзгеруі. Дисперсия –
нақты мәннің оның орташа мәнінен ауытқу шамасы.
Тәуекел дәрежесі мынадай екі көрсеткішпен
өлшенеді : күтілетін орташа мән және мүмкін
нәтиженің ауытқушылығы(өзгерушілігі).
Толық айқынсыздық жағдайында тәуекелді
бағалаудың сараптамалық (эксперттік) әдісі
пайдаланылады.Сараптамалық (эксперттік) әдіс
есептеулер немесе салыстырулар жасау үшін қажетті
ақпараттар жоқ болған кезде тәуекел деңгейін
анықтауға мүмкіндік береді.
4. Тәуекелдерді төмендеу тәсілдері
мен басқару әдістері
Тәуекелді басқару кәсіпорынды
басқарудың маңызды ішкі жүйелерінің
бірі болып табылады. Тәуекелді басқару
дегеніміз тәуекел факторларын
бейтараптандыру(нейтрализациялау)
және талдау әдістерінін жиынтығы.
Тәуекелді басқару үрдісін 6 сатыға бөлуге болады.

Мақсатты анықтау
Тәуекелді айқындау
Тәуекелді бағалау
Тәуекелді басқару әдістерін таңдау
Таңдалған әдісті қолдану
Нәтижелерді бағалау
Тәуекел – менеджмент әрбір кәсіпорынның
ажырас бөлігі болуы керек және ол
мыналарды қамтуы тиіс:
Тәуекелді идентификациялау, талдау және
бағалау;
Тәуекелді
жағдайлардың теріс салдарларын
жою бойынша іс-шаралар әзірлеу;
Кәсіпкерлік
қызметтің өміршендік
механизмін жасау;
Шығындарды төмендету;
Кәсіпорынның табысты жұмыс жасауын
қамтамасыз ету;
Сақтандыру жүйесін құру;
Нарық конъюктурасының өзгеру
мүмкіндіктерін ескере отырып даму
болашағын болжау т.б.
Тәуекел –менеджменттің мынандай
функцияларын бөліп көрсетуге болады:

1) Басқару объектісінің функциялары:
Тәуекелге бару (бел буу)
Тәуекелді капитал салымдарын ұйымдастыру;
Тәуекел мөлшерін төмендеу бойынша жұмыстар
жүргізу;
Тәуекелдерді сақтандыру үрдісі;
Шаруашылық үрдістегі субъектілердің арасындағы
байланыстар мен экономикалық қарым-
қатынастарды қалыптастыру.
2) Басқару субъекттерінің функциялары:
Болжау;
Ұйымдастыру ;
Реттеу;
Үйлестіру;
Ынталандыру;
Бақылау.
Тәуекел дәрежесі төмендету және тәуекелді басқару әдістерін дұрыс
қолдана білу кажет. Мұндай әдістерді 4 топқа бөліп қарастыруға болады:

Тәуекелден бас тарту (қашу) әдісі;
Тәуекелдерді оқшаулау әдісі;
Тәуекелдерді әртараптандыру әдісі;
Тәуекелдердіңорнын толтыру
(компенсациялау) әдісі.
1.Тәуекелден бас тарту (қашу) әдісі деп сол немесе өзге де
қолайсыз оқиғалардың әсерінен ішінара немесе толықтай
құтылуға мүмкіндік беретін іс-шаралардың жиынтығын айтамыз.
2.Тәуекелдерді оқшаулау әдісі
Венчурлік кәсіпорындар құру
Тәуекелді жобаларды орындау үшін арнайы құрылымдық
бөлімше құру;
Тәуекелді жобаларды іске асыру үшін бірлескен қызмет туралы
келісімдер жасасу(бекіту)
3.Тәуекелдерді әртараптандыру әдісі.

Жобаға қатысушылар арасында
жауапкершілікті бөлу.
Қызмет түрлерін әртараптандыру.
Жеткізу мен өткізуді
әртараптандыру
4.Тәуекелдің орнына толтыру(компенсациялау) әдістері.

Іс-әрекеттістратегиялық жоспарлау.
Сыртқы жағдайды болжау.
Әлеуметтік-экономикалық және
нормативтік-құқықтық орталарға
мониторинг жасау.
Резервтер жүйесін құру.

Ұқсас жұмыстар
Кәсіпкерлік қызметтегі тәуекелдер жайында
КОРПОРАТИВТІК ТӘУЕКЕЛДІ БАСҚАРУ
Кәсіпкерлік қызметтегі тәуекелдер
Кәсіпкерлік қызметтегі қауіптер
Тәуекелді бағалау алгоритмі
Инвестициялық тәуекел
КӘСІПКЕРЛІК ҚЫЗМЕТТЕГІ ТӘУЕКЕЛ ТУРАЛЫ
Кәсіпкерліктегі тәуекел менеджменттің негіздері
Қаржы тәуекелдерін тиімділігін бағалау
КӘСІПКЕРЛІК ТӘУЕКЕЛДІ БАҒАЛАУ ӘДІСТЕРІ
Пәндер