Балалардың жүйке жүйесінің анатомиясы


Бұл презентацияның бағасы: 400 теңге


Презентация қосу
КеАҚ «Астана Медицина Университеті»
«Адам анатомиясы» кафедрасы

БӨЖ
Тақырыбы: Балалардың жүйке жүйесінің
анатомиясы

Тексерген: Ғадылхан С.К.
Орындаған: Молдаш Б.А.
Топ: 103 Стоматология
Жоспар:
I.Кіріспе.
II.Негізгі бөлім:
Жалпы жүйке жүйесінің құрылымы туралы жалпы ұғым
Жалпы жүйке жүйесі туралы жалпы ұғым
Жүйке жүйесінің құрылымы
Жоғарғы жүйке жүйесінің қызметі
Нерв жүйесінің құрылымдық-функционалдық құрылысы және
оның жастық ерекшеліктері
III.Қорытынды.
IV. Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе
Жүйке жүйесі организмнің сыртқы ортамен байланысын
жүзеге асырып отырады,
айналадан келетін тітіркендіргіштерге жауап қайтарады.
Бұлармен қатар жүйке жүйесі түрлі дене мүшелерінің,
ұлпалардың, клеткалардың қызметін, зат алмасу
мен қан айналысын басқарып, сыртқы
ортаның үнемі өзгеріп отыратын жағдайларына оларды
бейімдеп, үйлестіріп отырады. Жүйке жүйесі нейрон деп
аталатын жеке клеткалардан құралған. Бұл нейрондардың
әрқайсысының екі түрлі тармағы болады. Олардың бірі —
ұзын тармақты нейрит (немесе аксон), ал екіншісі —
көптеген қысқа тармақты дендрит деп аталынады.
Нейрондардың тарамдала келіп, өзара түйінделіп бітетін
жерін жүйке орталықтары дейді. Бұлар орталық,
перифериялық (шеткі) және вегетативтік (ішкі) жүйке
жүйелерінің өне бойына орналасқан. Орталық жүйке
жүйесіне жұлын мен ми, ал перифериялық жүйке жүйесіне
ми мен жұлын жүйкесінен тарайтын әр түрлі шеткі
жүйкелер жатады.
НЕРВ ЖҮЙЕСІНІҢ ҚҰРЫЛЫМДЫҚ-ФУНКЦИОНАЛДЫҚ ҚҰРЫЛЫСЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ ЖАСТЫҚ
ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Жүйке жүйесінің маңызы:
- мүшелерді бір-бірімен байланыстырып, организмнің біртұтсатығын
жүзеге асырады;
- денедегі барлық мүшелердің және мүшелер жүйелерінің қызметін реттейді;
- организмді сыртқы ортамен байланыстырады.
Жүйкен жүйесінің жалпы сызбанұсқасы:
Адамның нерв жүйесі 2-ге бөлінеді:
1) Орталық нерв жүйесі (ОНЖ) – ми, жұлын;
2) Шеткі нерв жүйесі – ОНЖ-дан тыс орналасқан нерв клеткалары мен барлық нерв талшықтары.
Сонымен қатар, нерв жүйесі (НЖ) тағы да 2-ге бөлінеді:
1) Вегетативті нерв жүйесі – ішкі органдар қызметі мен зат алмасуды реттейді. ВНЖ өз кезегінде 2-
ге бөлінеді:
А) симпатикалық; Б) парасимпатикалық.
2) Соматикалық НЖ көлденең жолақты бұлшықеттің жұмысые реттеп,
дененің сезімталдығын қамтамасыз етеді.
Жүйке ұлпасы
Нерв жүйесінің құрылымдық және функционалдық бірлігі болып
нейрон табылады. Нерв жүйесінің құрамына нейрондардан басқа глиалдық
жасушалар да кіреді. Нейрондар мен глиалдық жасушалардң жиынтығы
нерв ұлпасын құрайды. Глиалдық жасушалар нерв ұлпасын қоршап, тірек,
қоректік және электроизоляциялық қызмет атқарады.
Жаңа туған нәрестеде глиалдық жасушаларға қарағанда
нейрондардың саны көп болады. 20-30 жаста олардың мөлшері теңесіп,
кейін нейрондардың саны азайып, глиалдық жасушалар көбейеді. Нерв
ұлпасының негізгі қасиеттеріне қозғыштық, өткізгіштік және лабильділік
жатады. Бұл қасиеттер өз кезегінде тітіркенгіштікпен тығыз байланысты.
Нейронның негізгі қызметі алынған нерв импульстерін талдаумен
байланысты. Нейронның денесі және қысқа өсінді-дендрит, ұзын өсінді-
аксон болады. Нейроннның денесі сома д.а. Оның пішіні әртүрлді. Сомада
күрделі зат алмасу процестері жүреді, нейронның қалыпты жұмыс істеуіне
қажетті энергия түзіледі. Сомада ядро айқын көрінеді және онда көптеген
органоидтар болады. Дендриттердің ұшы күшті бұтақтанып, нейронның
басқа клеткаларымен жанасу ауданын үлкейтеді. Д.- қозуды қабылдаушы
негізгі бөлік. Бір нейронда бір ғана аксон болады. Сырты қабықшамен
қапталған аксон нерв талшығы д.а. Бірнеше нерв талшығы бір нервті түзеді.
Нерв талшықтары мен нервтердің негізгі қызметі – нерв импульстерін өткізу. ОЖЖ-ге нерв импульстерін өткізетін
сезгіш (афферентті, орталыққа тепкіш) нервтерді, ОЖЖ-ден шеткі органдарға нерв импульстерін өткізетін қимыл
(Эфферентті немесе орталықтан тепкіш) және сезгіш, қимыл нерв талшықтарынан тұратын аралас нервтерді
ажыратады. Кейбір нерв талшықтарының май тәрізді зат – миелиннен тұратын қабықшасы болады. Миелин қабығы
талшықты толық қаптамай, үзілістер жасайды. Үзілістер Ранвье белдеуі д.а Миелиннің атқаратын қызметі қоректік,
қорғаныштық және электризоляциялау. Миелинмен қапталаған нерв талшығы миелинді талшық, миелин қабықшасы
жоқ талшық миелинсіз д.а. Миелинді талшық бойымен қозу жылдам өтеді. Онтогенездің алғашқы этаптарында
миелинді қабықша болмайды да, бала 2-3 жасқа келгенде дами бастайды. Қабықшаның қалыптасуы баланың өмір
сүру жағдайына тәуелді. Қолайсыз жағдайларда миелиндену процесі бірнеше жылға баяулап, ол нерв жүйесінің
басқарушы және реттеуші қызметін қиындатады. Жекелеген нейрондар арасындағы байланыс синапс арқылы жүзеге
асады.
Синапстың:
- пресинапстық мембранасы (аксонның ұшы түзеді);
- постсинапстық мембранасы (басқа нейронның участогы түзеді);
- синапс саңылауын ажыратады.
Химиялық синапстарда қозу арнайы химиялық белсенді заттар -
медиаторлардың көмегімен беріледі. Рефлекс және рефлекс доғасы. ЖЖ-
нің барлық қызметінің негізінде рефлекстік реакциялар жатыр. Рефлекс ОЖЖ-ның
қатысуымен өтетін организмнің тітіркенуге жауап беру реакциясы. Рефлекс кезінде қозу
өтетін жол рефлекс доғасы д.а. РД 5 элементтен тұрады:
-рецептор;
-афференттік нерв;
-ОНЖ;
-эфференттік нерв;
-жұмыс органы.
Егер РД 2 нейрон 1 синапстан тұрса, ол 2 нейронды немесе моносинапстық д.а. Егер РД көп нейроннан
тұрып, олардың арасындағы байланыс көптеген синапстармен қамтамасыз етілсе, онда РД көп нейронды
немес полисинапстық д.а. Дененің барлық органдарында тітіркендіргіштерге сезімтал нерв ұштары – рецепторлар
орналасқан. Рецепторлар құрылысы (көз, құлақ және т.б.), орналасуы және атқаратын қызметі бойынша әртүрлі.
Орналасуына байланысты рецепторларды:
1)экстерорецепторлар (көздің торлы қабықшасы, құлақ, иіс, дәм сезу органдары, тері рецепторлары)
тітіркенуді сыртқы ортадан қабылдайды;
2)интерорецепторлар ішкі органдардың ұлпаларында орналасып, тітіркенуді ішкі ортадан қабылдайды;
3)проприорецепторлар – бұлшықеттерде, сіңірлер мен буындарда орналасып, бұлшықеттің жиырылуын,
созылуын қабылдап, дененің қозғалысы туралы белгі береді .
Орталық жүйке жүйесі ми мен жұлыннан тұрады. Ж ұ л ы н омыртқа өзегінде орналасқан,
ұзындығы ересек адамда жарты метрге жуық, салмағы 37-38 г. жұлынның жоғарғы жағы
сопақша мимен жалғасады да төмеңгі ұшы шашақтанып омыртқа тұсында бітеді.
Жұлын арасы қосылып кеткен симметриялы оң және сол жақ екі жарты бөлімдерден
тұрады. Адамның жұлыны 31-33 сегменттен (лат. сегментум -бөлік, кесінді) тұрады: 8
мойын, 12 кеуде, 5 бел, 5 сегізкөз және 1-3 құйымшақ бөлімдері. Әрбір бөлімнен қос-
қостан шыққан нерв түйіндері екі жұлын нервтеріне айналады (орталыққа тебетін немесе
сезгіш және орталықтан тебетін немесе қозғаушы нервтер). Жұлын омыртқа жотасынан
қысқалау болғандықтан аталған бөлімдер омыртқаның аттарына сәйкес келмейді. Жұлын
нервтері жұлын өзегінен шығып (І-жұптан басқасы) дененің терісін, аяқ-қолдарын, дене
тұлғасының еттерін нервпен қамтамасыз етеді. Әрбір бөлім дененің өзіне тән жерлерін
нервтендіреді. Жұлын 10 жасқа келгенде екі есе ұзарады. Оның өсуі алғашқы жылы өте
күшті болады да, 2-3 жасқа келген баланың жұлыны 14 г болады (жаңа туған нәрестеде
не бары 2,8 - 2,9 г), 4-6 жасқа келгенде жұлынның дамуы аяқталуға жақын деуге болады.
Дегенмен оның толық жетілуі 20 жаска жуықтағанда аяқталады. Осы мерзімде жұлын 8
есе көбейеді. Жұлын жұйке жұйесінің маңызды бөлімдерінің бірі- түрлі нерв әрекеттерінің
бағытталуы мен реттелуі жұлын арқылы іске асады. Себебі жұлын өткізгіштік қызмет
атқарады да, оның бойымен дененің барлық жерінен миға нерв импульстері тасылады, ал
мидан бүкіл дененің еттерін козғайтын нерв импульстері мүшелерге барып, олардың
кызметін реттейді. Бұларға қоса, жұлында адамның қарапайым рефлекстерінің
орталықтары орналасқан (айталық, тізе рефлексі). Адам өмірі үшін маңызды зәр шығару,
жыныс мүшесінің эрекциясы, эякуляция (шәуһет шығару) т.с.с. рефлекстер жұлынның
Дененің қаңқасының бұлшық
еттерінің тонусын сақтайтын организм үшін
аса маңызды рефлекстер де
осы жұлындағы орталықтардың
қатысуына байланысты. Жұлынның қозғаушы
орталықтарынан үнемі келіп тұратын нерв
импульстеріне байланысты адам кеңістікте
белгілі орын алып қозғала алады.
Ішкі мүшелердің вегетативтік рефлекстері де
жұлын арқылы орындалады (жүрек-
қан тамырлары, ас қорыту, зәр шығару т.б.
рефлекстер).
Адамның м и ы орталық жүйке жүйесінің ең
негізгі маңызды бөлігі. Одан 12
жұп нервтер шығып, миды көптеген ішкі
мүшелермен, беттің, мойынның еттерімен,
тілмен, көзбен байланыстырады және
сезім мүшелерінен келетін мәліметтерді
жеткізеді. Бұларға I иіс, II көру, III
көз қимылдатқыш, IV шығыршық, V үшкіл, VI
бүру, VII бет, VIII дыбыс, IX тіл-жұтқыншақ, X
кезеген, XI қосымша, XII тіласты нервтері
жатады.
Сопақша мидың арт жағында м и ш ы қ орналасқан. Мишық 3 бөлімнен тұрады: мишықтың құрты деп аталатын
ортаңғы бөлім және мишықтың екі жарты шарлары. Мишықтың жарты шарларының үстіңгі сыртқы қабаты
сұр затты мишықтың қыртысынан тұрады, оның қалыңдығы 1-2,5 мм. Мишықтың қыртысы 3 қабат болып
орналасқан нейондардан (нерв клеткаларынан) құралған: І-сыртқы, молекулярлық; П-ортаңғы, ганлиялық; III -ішкі,
түйіршік баттары. Мишықтың жарты шарларының қалған жері ақ заттан құралған. Ақ затында сұр заттың түйірлері
- тісті, тығын пішінді және шар тәрізді ядролар орналасқан. Мишықтың кұртында сұр заттан құралған екі ядро бар.
Сопақша ми-жұлынның үстіңгі
жағында орналасқан. Оның ұзындығы 2,5-3 см,
салмағы 7 г. Ол екі түрлі қызмет атқарады:
рефлекторлық және өткізгіштік. Сопақша мида
тыныс, қан айналыс, сору, шайнау, жұтыну,
жөтелу, түшкіру, сілекей шығару, қарын және
қарынасты бездерінің сөлдерін шығаратын нерв
орталықтары және ІХ-ХІІ ми нервтерінің ядролары
орналасқан. Вароли көпірі-сопақша мидың үстінде
орналасқан. Оның ұзындығы 2,5 см. Ол үстіңгі
жағында ортаңғы мимен, бүйір жақтарында
мишықпен шектеседі. Сопақша ми мен вароли
көпірін артқы ми деп те атайды. Мұның қызметі де
сопақша ми тәрізді: рефлекторлық және
өткізгіштік қызметтерін атқарады. Көпірден V, VI
ми нервтері шығады және көпір мен сопақша
мидың арасынан VII, VIII ми нервтері шығады.
Жаңа туған нәрестенің сопақша миы мен көпірінің
жалпы салмағы 8 г. 7 жасқа келгенде артқы
мидын дамуы аяқталуға жақындайды. Ересек
адамның мишығының салмағы 150 г, оның негізгі
қызметі - белгілі бір қозғалысқа қатысатын
бұлшық еттердің жиырылуынын жылдамдығын
үйлестіру арқылы барлық қозғалыстарды реттеу,
Ортаңғы ми мен ми сыңарларының арасында а
р а л ы қ ми орналасқан. Ол 2 төмпешіктен
және төмпешік асты аймағынан тұрады.
Төмпешіктерді таламус, ал төмпешік асты
аймағын гипоталамус деп атайды. Таламус
арқылы мидың барлық сезгіш жолдары өтеді.
Гипоталамус Дененің жоғары дәрежелі
вегетативтік орталығы болып саналады. Мұнда
зат алмасуын, дененің температурасын, аштық
және шөл сезімдерін, барлық ішкі мүшелердің
қызметін реттеу орталықтары бар. Мұнда
нейросекреттер түзіліп, ол неиросекреттер
гипофиз безінде белсендіріледі. Сондықтан
Гипоталамус пен гипофиз зат алмасуын
реттейтін біріккен орталық болып есептеледі.
Гипоталамуста барлық ішкі секрециялық
бездердің қызметін реттеуге қатысатын
орталық бар. Бұларға қоса, ол адамның
ұйқысын және сергектігін реттеуге қатысады.
Аралық мидың дамуы 13-15 жаста аяқталады. Ми бағанасының ортаңғы бөлігін ретикулярлық
формация ( торлы құрылым ) деп атайды. Ол әртүрлі пішінді және мөлшерлі бір-бірімен
шырмалып жатқан нейрондардан тұрады. Микроскоппен қарағанда торға ұқсас
болғандықтан оны торлы құрылым деп те атайды. Торлы құрылым негізінен орталық жүйке
жүйесінің 3 бөліміне әсер етеді: жұлын, мишық және үлкен ми сыңарлары. Ол жұлынның
белсенділігін арттырып немесе тежеп отырады. Торлы құрылымның әсерінен жұлынның
байланыс жолдары жеңілденіп, әлсіз тітіркендіргіштің өзіне жұлын рефлекстері толығынан
және жақсы пайда болады. Ал тежеп әсер еткенде жұлын рефлексі әлсіреп, нашарлап
тітіркендіргіштің күшті әсерін қажет етеді. Ми сыңарларына белсенділендіріп әсер етуіне
байланысты оның қозғыштығы төмендеп, адам ұйқыға кетеді. Торлы құрылымның әсеріне
байланысты рецепторлардан келген арнайы мәліметтер ми сыңарларында талданып, дұрыс
ұғым пайда болады. Ми сыңарлары мен торлы құрылым бір-бірімен байланысты қызмет
атқарады. Тек қана торлы құрылым ми сыңарларын белсенділендіріп қоймай, керісінше, ми
сыңарларының қыртыстары да торлы құрылымға белгілі шамада әсер етеді.
Қыртысасты ядролар. Ми сыңарларының ақ заттарының
ішінде қыртыс асты ядроларының сұр заттары болады. Ол
ядролардың ішінде ең маңыздысы - бозарған, қауызды және
құйрықты ядролар. Бозарған ядро қозғалу кезінде көмекші
қимылдарды қамтамасыз етеді және ортаңғы мидағы қызыл
ядроны тежейді. Бұл ядроның қызметі күшейгенде қосымша
қимылдар көбейіп, бұлшық еттің тонусы төмендеп кетеді.
Мұндай жағдайда қолдың қажетсіз еріксіз тырбаңдаған
қимылдары пайда болады, беті тыржияды т.с.с. қимылдар
туады. Ондай еріксіз қимылдар, мысалы, хорея ауруымен
ауырған адамдарда байқалады. Бозарған ядроның қызметі
нашарлағанда бұлшық еттің тонусы күшейіп, көмекші
қимылдар мүлдем жойылады. Он-дай адамның беті маска
тәрізді болып, қимылдары икемсіз, бір-біріне
сәйкестелмейді. Қ ұ й р ы қ т ы ядро мен қ а у ы з д ы ядро
бозарған ядроның қызметін тежейді. Сондықтан бүлардың
қызметі күшейгенде бозарған ядроның қызметі темендейді,
ал қызыл ядроның қызметі күшейеді. Мүндайда паркинсон
ауруын-дағы тәрізді белгілер байқалады. Ал оның қызметі
нашарла-ғанда хореяға үқсас кемшіліктер пайда болады. 2-
3 жаста қыртыс асты ядроларының мөлшері ересек адамның
мөлшерінің 40%-ындай болады. Оның нейрондары бүл
мерзімде әлі де болса дифференцияланып (нейрондардың
7-13 жаста оның аксондары толық миелинденіп, ересектердің ядроларына жуықтайды. Үлкен ми сыңарлары (ми
жарты шарлары). Үлкен ми сыңарлары мидың ең үлкен, ең маңызды бөлімі. Адам миының барлық салмағының 80%-
ын ми сыңарлары алып жатыр. Онда 17 миллиардтай нерв клеткалары бар, яғни жүйке жүйесінің нейрондарының тең
жартысы осы ми сы-ңарларында орналасқан. Ми сыңарлары қызметін жоғары жүйке әрекетіне жатқызады. Ол өзінен
төмен орналасқан орталық жүйке жүйесінің барлық бөлімдерінің қызметін реттеп отырады. Бүған қоса, біздің
санамыз, ойлау қабілетіміз осы ми сыңарларының қызметіне негізделген. Ми сыңарларының үстіңгі беті қатпарланған
сайлардан тұрады. Олар бір-бірінен қатпарланып бөлінген. Алдыңғы және артқы сайларды орталық немесе Роланд
қатпары бөліп тұрады. Алдыңғы орталық сай ортаңғы қатпардың артында, ал артқы орталық сай ортаңғы қатпардың
алдында орналасқан. Ортаңғы сайдың алдыңғы жағында жоғары, ортаңғы және төменгі маңдай сайлары бар. Олар
өздері аттас қатпарлармен бөлінген. Орталық сайдың артында төбе сайлары орналасқан. Адамның желкесінде
қатпарлармен бөлінген бірнеше сайлар болады. Самай бөлігінде 3 қатпар бар: жоғарғы, ортаңғы және төменгі.
Адамның самай бөлігің маңдай бөлігінен бөліп тұратын терең қатпарды Сильвий қатпары немесе мидың бүйір жақ
саңлауы дейді. Бүл атал-ған негізгі қатпарлар мен сайлардан басқа бірнешеуі бар. Олардың әрқайсысының өз аты
болады. Ми сыңарларының сыртында нейрондардың денесінен тұратын қалыңдығы 2-4 мм сұр затты ми жарты
шарларының қыртысы немесе м и қыртысы деп атайды. Ми жарты шарларының қалған аумағы миелин қабығымен
қап-талған нерв клеткаларының аксондарынан түрады.
Ми жарты шарлары мөлшерлері мен пішіні әртүрлі нейрондардан тұрады. Ми қыртысының нейрондары 14 түрлі
болады. Ми қыртысының қүрамында нейроглиялар да болады. Олар нейрондардың тірегі қызметін атқарады және
оларды қоректендіреді. Нейроглиялардың саны нейрон-дардан 10 есе артық болады.
Ми жарты шарларының қыртысы 7 қабат нейрондардан тұрады:
1. Молекулярлық қабат ми қыртысының ең үстіңгі жағында орналасқан үсақ нейрондардан қүрылған;
2. Сыртқы түйіршікті қабат пішіні дән, пирамида және көп бұрышты нейрондардан түрады;
3. Сыртқы пирамидалы қабат пирамида пішінді мөлшері әртүрлі нейрондар;
4. Ішкі түйіршікті қабат тығыз орналасқан әртүрлі пішінді ұсақ нейрондар;
5. Терең орналасқан пирамида қабаты Бец клеткаларының жиынтығы;
6. Көп пішінді клеткалар қабаты үш бүрышты, ұршық тәрізді, көп бұрышты және жұлдыз пішінді
клеткалардай тұрады;
7. Бұл қабат жіп тәрізді өте ұзын нерв торшаларының кейбіреулерінің дендриттері 1-ші
қабаттағы нейрондарға өтіп кетеді
Қорытынды
Ми қыртысында белгілі бір қызмет атқаратын бөлімдер сезім, қозғалыс,
байланыс және лимбика.
Орталык жүйке жүйесінің жоғары бөлімі ретінде ми жар-шарлары бір-
бірімен байланысты екі үлкен қызмет атқарады: .
1 Организмнщ сыртқы ортамен баиланысын қамтамасыз
етеді, яғни адамның мінез-құлқы, ойлау қабілеті, санасы ақыл-ойы -
бұлардың бәрі жоғары жүйке әрекеттері;
2. Организмнің қызметтерін бір-бірімен байланыстыру, ішкі мүшелердің
қызметтерін қажетті жағдайға қалыптас-тыру, келтіру, яғни үйлестіру.
Бұлар төменгі дәрежелі жүйке әрекеттері.
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:

1.Қ.Дүйсембин, Г.Абеуова, З.Алиакбарова. «Жасқа сай физиология және валеология», А., 2007.
2.Рақышев А. « Адам анатомиясы» 2004ж.
3.Сәтбаева Х. Қ., Өтепбергенов А. А., Нілдібаева Ж. Б. « Адам физиологиясы»
4.https://www.google.com/
Ұқсас жұмыстар
Жоғарғы жүйке жүйесінің онтогенензі
Жүйке жүйесінің құрылысы
Жүйке жүйесінің негізгі қызметтері
Жүйке жүйесінің маңызы
Балалардағы жүйке жүйесінің ерекшеліктері
Жүйке жүйесінің бөлімдері
Жүйке жүйесінің бөлімдері. Жұлынның құрылысы мен қызметі
Жүйке жүйесінің морфологиялық субстраты рефлекторлық доға
Орталық жүйке жүйесі. Нерв жүйесінің құрылысы
Адам анатомиясы.Анатомияның тарихы
Пәндер
Stud.kz
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рақмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Жабу / Закрыть