ТОРША ӨСІНДІЛЕРІНІҢ ЛАБОРАТОРИЯЛЫҚ ЖАНУАРЛАР МЕН ТАУЫҚ ЭМБРИОНДАРЫНАН


Бұл презентацияның бағасы: 400 теңге


Презентация қосу
СӨЖ
ВИРУСТАРДЫҢ НӘСІЛДІК
ҚАСИЕТТЕРІ,ОЛАРДЫҢ
ӨЗГЕРГІШТІГІ.МУТАЦИЯ ТҮРЛЕРІ.
ГЕНДІК ИНЖЕНЕРИЯ.
ВИРУСТАРДЫ ЛАБОРАТОРИЯЛЫҚ
ЖАҒДАЙДА ӨСІРУ
ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ,ТОРША ӨСІНДЕЛЕРІН
АЛУ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ
КЛАССИФИКАЦИЯСЫ.
Жоспар:
I Кіріспе
II Негізгі бөлім
1. Вирустардың нәсілдік қасиеттері,олардың өзгергіштігі.
2. Мутация
3. Гендік инженерия
4. Вирустарды лабораториялық жағдайда өсіру
ерекшеліктері,торша өсінделерін алу және олардың
классификациясы.
5. Тауық эмбрионын вирусологияда қолдану
6.Торша өсіндісі
III Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
КІРІСПЕ
Вирустарды вирусология ғылымы зерттейді. Вирусология ғылымының негізін
1862 жылы орыс ғалымы Д.И. Ивановский қалаған. Д.И. Ивановский ХІХ
ғасырдың аяғында темекі теңбілі ауруын зерттеп, ол аурудың қоздырғыштары
микробтан да ұсақ тіршілік иесінің әсерінен болатынын дәлелдеп, бірнеше
еңбектер жазған.
Тәжірибе нәтижесінде бұл аурудың әдеттегідей бактерияларды сүзетін
сүзгілер көзінен де өтіп және ол сүзінді сұйықтықты темекіге жұқтырса,
темекіні сол аурумен қайта зақымданған жапыраққа арнаулы тексеру
жүргізген үзіндіде кристалдардың бар екені анықталған. 1935 жылы Америка
ғалымы У.Стенли бұл кристалдар темекі теңбілі вирустарының шоғырланған
жиынтығы екенін дәлелдеген.
Вирустардың пішіні
және биологиялық
қасиеті әр түрлі болады,
бірақ олардың бәрінің
құрылысы бірдей.
Құрамында РНҚ-сы
бар барлық вирустардың
өздерінің геномендерінде
бір жіпті РНҚ болады,
ал геномендерінде ДНҚ-
сы барларында екі жіпті
ДНҚ-сы болады.
Вирус құрамындағы
генетикалық заттың екі
түрлі болуына
байланысты вирустар
құрамында РНҚ-сы бар
және күрамында ДНҚ-
сы бар болып жіктеледі.
Құрамында ДНҚ-сы
барлары 5 топқа, ал
құрамында РНҚ-сы
барлары 10 топқа
жіктеледі.
Генетика — бүкіл тірі
ағзаларға тән тұқым
қуалаушылық пен өзгергіштікті
зерттейтін биология ғылымының
бір саласы. Бұл атауды 1906
жылы ағылшын биологы
У.Бэтсон ұсынды. Вирус
генетикасы танудың
практикалық мәні зор. Ол тірі
вакцина жасайтын штамдар,
арнайы антиендер алу. Вирустар
мен жалпы клеткалардың тұқым
қуалау негізі нуклеин
қышқылдары. Вирустардың
нуклеин қышқылының індетті
ауруларды тудыру қасиеті
дәлелденген.
Ген (грек. genos — тұқым, тек) — тұқым қуалаудың
қандай да бір элементар белгісін қалыптастыруға
жауапты материалдық бірлік. 1909ж Иогансен ашқан
осы ұғымды. Вирустардың гені- нуклейн қышқылының
ДНҚ немесе РНҚ-ның белгілі бір бөлігіне орналасқан,
тұқым қуалауды ұрпақтан ұрпаққа жеткізетін өлшем
бірлігі.
Ұсақ вирустарды 3-4 ген

Ірі вирустарда 150-ге дейін ген болады.

Әрбір генде бір полипептидтің коды жазылғын.

Вирустардың тұқым қуалау қасиеттерін – генетикалық

белгі деп атайды.
Генетикалық мәліметтер жинағы – генотип деп
аталады. Бірақ вирус геніндегі бұл мәліметтер түгелдей
белгі бере бермейді. Генотип пен табиғи ортаның қарым-
қатынасына байлансты. Бұл көрініс- фенотип.
ӨЗГЕРГІШТІК
Өзгергіштік – организм мен сыртқы ортаның қарым-қатынасын көрсететін
күрделі процесс; тірі организмдердің өсіп-дамуы барысында өзін қоршаған орта
әсеріне байланысты жаңа белгі-қасиеттер түзуі немесе өзінде бұрыннан бар
белгі-қасиеттерін жоғалтуы. Өзгергіштік организмнің немесе клетканың жеке
дамуы барысында, сондай-ақ, ұрпақ ішіндегі организмнің бір тобының
жынысты немесе жыныссыз көбеюі кезінде байқалады. Пайда болу
механизміне, белгілердің өзгеру қасиетіне байланысты өзгергіштік бірнеше
түрге бөлінеді
Өзгергіштік түрлері
Модификациялық өзгергіштік тұқым қуаламайды. Модификациялық өзгергіш деп
гендердің, хромосомалардың, генотиптің өзгеруіне байланыссыз, қоршаған орта
факторларының әсерінен белгілі бір гендердің көрінуін, осылай фенотиптің өзгеруін
айтады. Сыртқы орта факторларына: температура, ылғал, жарық, қоректік заттар,
т.б. жатады. Жануарлар мен өсімдіктердің жеке дамуы барысында морфологиялық,
физиологиялық, анатомиялық, биохимиялық және басқа да ерекшеліктерінің өзгеретіні
байқалады. Мысалы, француз ботанигі Боннье 120 түрге жататын өсімдіктерді алып,
оларға тәжірибе жүргізген. Өсімдіктің әрбір талын алып, оны теңдей етіп, екіге бөлген.
Бір жартысын ауа райы жылы, өсіруге қолайлы Париж ботаника бағына отырғызады,
ал екінші жартысын таудың басына суық жерге егеді. Төжірибелердің қорытындысы
мынадай болады. Парижде отырғызылған жер алмұртының бойы биік болып,
таудағысының сабағы қысқарып, жерге жабысып өседі.
Мутациялық өзгергіштік – дегеніміз организмнің генотипінің өзгеруіне байланысты
болатын, яғни тұқым қуалайтын өзгергіштік. Г де Фриздің теориясының кейбір
мәселелері осы күнге дейін өз мәнін жойған жоқ..Олар: 1. Мутацияның кенеттен пайда
болатындығы 2. Жаңадан пайда болған формалардың тұрақты келетіндігі 3.
Мутациялардың сапалық өзгеріс болып саналатындығы 4. Мутацияның өзі әр түрлі
бағытта – пайдалы да, зиянды да болатындығы 5. бір рет болған мутацияның қайтадан
қайталана алатындығы. Мутация сыртқы орта факторларының әсерінен пайда болады,
оларды мутагендер деп атайды
МУТАЦИЯЛАР
Мутация (латын тілінде mutatіo – өзгеру) – табиғи жағдайда кенеттен болатын
немесе қолдан жасалатын генетикалық материалдың өзгеруі. Соның нәтижесінде
ағзаның белгілері мен қасиеттері тұқым қуалайтын өзгергіштікке ұшырайды. Ғылымға
мутация терминін 1901 ж. голланд ғалымы Х. де Фриз (1848 – 1935) енгізді.
Генетикалық аппараттың өзгеруіне байланысты мутацияның: геномдық, хромосомалық,
гендік немесе нүктелік деген түрлері бар.
ДНҚ-ның құрылысындағы өзгерістердің нәтижесінде болады. Мутация кезінде кейбір
қасиеттері жоғалады және ол қасиеттер тұқым қуалайды. Шығу тегі, хромосомадағы
орналасуы, ДНҚ құрамындағы алғашқы өзгерістердің сипаттамасы, мутацияланған
бактериялық жасушадағы фенотиптік өзгерістердің салдары және басқа белгілері
бойынша мутацияларды бірнеше топтарға бөліп жіктейді (классификациялайды).
МУТАЦИЯЛАР ШЫҒУ ТЕГІ
БОЙЫНША
Шығу тегі бойынша- спонтанды және идуцияланған мутациялар.
Спонтанды мутациялар табиғи жағдайда өзінен-өзі болады, себебін
анықтау өте қиын. Индуцияланған мутациялар тиісті физикалық
немесе химиялық факторлардың (мутагендердің) әсерінен тәжірибе
жағдайында пайда болады (мысалы,ультракүлгін сәуленің әсерінен).
Тиісті аминқышқылдарын, азоттық негіздерді, өсу факторларын

қажет ететін микроб штамдарын, яғни мутанттарды аукстрофтылар
деп атайды. Мутацияланған гендердің саны және ДНҚ-ң біріншілік
құрылымындағы өзгерістердің сипаттамасына қарай гендік және
хромосомалық мутациялар болады. Біріншісінде өзгеріс тек қана бір
генде(сондықтан оны нүктелік мутация деп атайды), ал екіншісінде-
бірнеше гендерде болады. Нүктелік мутация кезінде ген түсіп қалады,
немесе бір ген қосылады, немесе негіздер қосағы алмасады.
ГЕНДІК ИНЖЕНЕРИЯ ТҮСІНІГІ
Гендік инженерия ол функционалдық
активті генетикалық құрылымдарды рекомбинаттық
ДНҚ молекулалары түрінде қолдан құрастыру.
Гендік инженериядағы тұңғыш тәжірибені 1972 ж.
американ биохимигі Т. Берг (Нобель сыйл. лауреаты)
іске асырды. Ол маймылдың онноген вирусы SV-40-
тың толық геномын, бактериофаг — L геномының
бір бөлігін және Е. Colі бактериясының галактоза
генін біріктіру арқылы рекомбинантты (гибридті)
ДНҚ алды. 1973 — 74 ж. Америка биохимиктері
С. Коэн, Г. Бойер, т.б. түрлі ағзалардан бөліп
алынған генді бактерия плазмидасының құрамына
енгізді.

Гендік иженерияның мәні жеке гендерді бір организмнен алып басқа организмге
көшіру. Бұған рестриктаза мен лигаза ферменттерінің ашылуы мүмкіндік туғызады.
Рестриктазалар ДНҚ молекуласын белгілі жерлерден жеке үзінділерге қиып
бөлшектейтін ыдыратушы фермент. Қазір ДНҚ молекуласын бір-бірінен өзгеше 120
жерінен үзетін 500-ден астам рестриктазалар анықталған. Алынған
полинуклеотид бөлшектерінінің комплементарлық немесе жабысқыш ұштарны
ДНҚ лигазасы – бір-біріне желімдеп реттеп жалғасытырып қосады. Осы ферменттердің
көмегімен бір ДНҚ молекуласынан қажетті ген бөлініп алынып, басқа
ДНҚ молекуласын үзінділерімен құрастырылып рекомбинанттық, яғни жаңа
будан ДНҚ жасалады.
ГЕН ИНЖЕНЕРИЯСЫ ШЕШЕТІН МӘСЕЛЕЛЕР:
генді химиялық немесе ферментті қолдану жолымен синтездеу;
әртүрлі организмнен алынған ДНҚ фрагменттерін бір-бірімен
жалғастыру (ДНҚ рекомбинанттарын алу);
бөтен генді жаңа клеткаға векторлық ДНҚ аркылы жеткізу
және олардың қызмет жасауын қамтамасыз ету
клеткаларға гендерді немесе генетикалық жүйелерді еңгізу және бөтен
белокты синтездеу;
бөтен генге ие болған клеткаларды таңдап бөліп алу жолдарын ашу.
ГЕНДІК ИНЖЕНЕРИЯНЫҢ ЖҰМЫСЫ
МЫНАДАЙ КЕЗЕҢДЕРДЕН ТҰРАДЫ:
басқа организмге көшірілетін құрылымдық генді алу;
оны вектордың құрамына енгізу, яғни рекомбинанттық ДНҚ
жасау;
рекомбинанттық ДНҚ-ын өсімдік клеткасына тасымалдау;
өсімдік клеткаларында бөтен ДНҚ-ның экспрессиясын
талдау;
геномы өзгерген жеке клеткалардан регенерант өсімдігін алу.
ГЕНЕТИКАЛЫҚ ҚАРЫМ – ҚАТЫНАС
БІРНЕШЕ ТҮРЛІ БОЛАДЫ.
Гендерді
• рекомбинацияның бір түрі. ол - бөлшектелген геномы
қайта бар вирустардың гендерінің алмасуы.
сұрыптау
• алғаш рет бактериофагтарда
Көпше табылған.Клеткаға геномы зақымдалған
реактива бірнеше вирус кірсе, оның зақым генінің
ция қызметін басқа вирустың сау гені атқарады.
• алмасу бір геннің әр бөлшегінің арасында - ген ішіндегі
рекомбинация, немесе толық гендер арасында генаралық
Рекомбинац рекомбинация болады.Рекомбинацияның нәтижесінде
ия будандар, яғни рекомбинантты вирустар пайда болады.Олар
екі тұқымнын да қасиеттерін қабылдайды.

• реактивтеу- де рекомбинацияның бір түрі.Торшаға
тірі және жартылай зақымдалған вирустар кіретін
Кросс - болса,зақымдалғн гендер екінші вирустың
зақымдалмаған гендерімен алмаса алады.Бұл жолы
да екі тұқым қасиетіне ие будандар пайда болады.
• бұл гентикалық қасиеттері бөлек екі вирус арасындағы
қатынас.ондағы пайда болатын вирион – гетерозиготтар бір
Гетерозиготтық вирустың толық геномына, екіншісінің жарты геномына ие
болады.Алыс тектес вирустар арасындағы генетикалық қарым –
Ең алғаш рет вирустарды қолдан
өсіруге талпыныс 1879 жылдан
бастау алады. Гальтье деген ғалым
құтырық вирусын қоян организмінде
өсірді. Содан кейін 1919 жылы
Левенштейн герпесвирусты қоян
организміне жұқтырғанын
хабарлады. Ал 1925 жылдан бастап
вирустарды көбейту үшін
организмнен бөлек өсетін клеткалар
қолданылатын болады. 1931 жылдан
соң осы мақсат үшін тауық
эмбриондары қолданыла бастады.
Қазіргі кезде вирустарды көбейту
үшін: зертханалық жануарлар, тауық
эмбриондары, клетка өсінділері
қолданылады.
ВИРУСТАРДЫ ҚОЛДАН ӨСІРІП
КӨБЕЙТУ ҚАЖЕТТІЛІГІ

Дұрыс балау қою үшін: сырқаттанған адамдардан,
ауырған немесе өлген малдан вирусты бөліп алады.
Зертханалық зерттеулер үшін:

1. Вирустардың қасиеттерін зерттеу үшін.

2. Диагностикумдар даярлау үшін.

3. Вакциналар даярлау үшін.
Қазіргі кезде вирусты көбейту үшін: зертханалық
жануарлар, тауық эмбриондары, клетка өсінділері
қолданылады.
Вирустың лабораториялық жануарларда өсіп-өнгенін олардың клиникалық
белгілерінің пайда болуы, жануардың өлуі және пайда болатын ішкі
органдардағы патоморфологиялық өзгерістер арқылы біледі.
Ал егер егілген жануарлар инкубациялык, кезенде өлмесе, онда оларды
арнайы өлтіріп (8-10 күннен кейін) өлекседен патматериал алып вирусты
әр түрлі әдістемелермен іздейді. Эксперимент ретінде егілген
жануарлардын өлексесін жарып, ондағы кездесетін патанатомиялық
өзгерістерді байқайды. Бұны лабораториялық жануар өле салысымен
жүргізеді. Өлекседен патологиялық материал ретінде бауырын, шажырқай
бездерін, кейбір жағдайда бас миын алуға болады. Қандай органдарды алу
керектігі болжап отырған вирустың тропизмдік қасиетіне байланысты.
Әрбір алынатын вирустық материалды екі бөлікке бөліп алады-біреуі
вирусологиялық зерттеу үшін, екіншісі-гистологиялык зерттеу үшін
алынып арнайы фиксаторлармен бекітіледі.
Егер болжаған ауруда вирустың торша ішіндік денешік түзу касиетін
анықтау керек болса, онда сол материалдан жұғынды дайындалады.
ЗЕРТХАНАЛЫҚ ЖАНУАРЛАР
Зертхана жануарлары-тәжірибе жасауға арнайы питомниктерде
немесе зертханаларда өсірілетін әртүрлі ұсақ малдар. Жұқпалы ауруға
балау қою үшін, патологиялық жағдайларды, оған қарсы
қолданылатын дәрілерді, диагностикалық сарысуларды, вакциналарды
тексеру үшін және клетка өсіндісін алу үшін керек. 250 түрі бар.
Вирусология тәжірибесінде қолданылатын жануарлар: ақ
тышқандар, егеуқұйрықтар, теңіз шошқалары, қояндар, атжалмандар,
иттер, маймылдар, балапандар.
Жануарларды күту:
Зертханалық жануарлар
виварийде күтіледі. Зертханалық
Зоогигиена ережелері жануарларды
сақталуы қажет: әр бөлмеде жемдеу: белок,
термометр, гигрометр көмірсулар, Зертханалық
болады. Виварийде мал витамин, жануарларды
тұратын, ыдыс жуатын, азық микроэлементтерді таңдау:
әзірлейтін, қызметкерлер ң мөлшері жануарлардың
отыратын бөлмелер болады. есептеледі. салмағы, жасы,
Бөлмелер жарық, іші де, Стерильді болуы физиологиялық күйі,
ауасы да өте таза, керек. дене қызуы бір-
қабырғалары мен едендері біріне өте жақын
дезинфекцияланатын болуы болуы керек. Саны
керек. жұп болуы керек.
ЛАБОРАТОРИЯЛЫҚ ЖАНУАРЛАРҒА ҚОЙЫЛАТЫН ТАЛАПТАР:

Жануарлардьщ жасы ескерілуі
керек.

Стандартты сезімталдықгы тек бір
тұқымдастардан, бірдей жастағы бірдей салмақты
жануарларды қолданғанда ғана көруге болады.

Лабораторияға жануарлар инфекциялық аурудан бос
шаруашылықтан әкелінуі тиісті.

Олар міндетті түрде карантиннен өтуі керек

Алынған жануар іздестіріл отырған вирусқа
сезімтал болуы тиіс.
ВИРУСТАРДЫ ЖАНУАРЛАРДА ӨСІРУ ҮШІН
ЕСКЕРІЛЕТІН ЖАҒДАЙЛАР

Жануарлар түрі. Теңіз шошқасында аусыл,
құтырық ауруларының вирустарын өсіреді;
ақ тышқандарда-тұмау вирусын, құс
обасының вирусын, маймылдарда – бауыр
ауруының, полиомиелит ауруының
вирустарын өсіреді.

Зертханалық жануарлардың жас
мөлшерін де ескеру қажет. Себебі
вирустардың көпшілігі тек жас төлдің
денесінде жақсы өседі.
Вирустарды көбейтудің жақсы нәтижесі
олардың организмге кіру жолдарына да
байланысты. Себебі вирустар өзі көбейетін
клеткаларға енсе ғана жақсы өседі.
Зертханалық
жануарлардың біркелкі
болғаны жөн.
ТӘЖІРИБЕДЕ ЖИІ
ҚОЛДАНЫЛАТЫҢ
ТӘЖІРИБЕДЕ ЖИІ ҚОЛДАНЫЛАТЫҢ ЕГУЕГУ
ӘДІСТЕРІ:
ӘДІСТЕРІ: ЕГУ ӘДІСТЕРІ:
ТӘЖІРИБЕДЕ ЖИІ ҚОЛДАНЫЛАТЫҢ

тері астына;
тері арасына;
бұлшық етке;
құрсақ ішіне;
қан тамырларына;
танау қуысына;
миға.
ҚОЛДАНЫЛАТЫҢ ЕГУ
ӘДІСТЕРІ:

тері астына;
тері арасына;
бұлшық етке;
құрсақ ішіне;
қан
тамырларына;
танау
қуысына;
миға.
ТАУЫҚ ЭМБРИОНЫ ЖӘНЕ ОНЫ
ВИРУСОЛОГИЯДА ҚОЛДАНУ
1931 жылы Вудрафф пен З. Гудпасчер құс шешегінің
вирусын тауық эмбриондарына өсіруге болатынын
айтты. Ол үшін тауықтың ұрықтанған – жұмыртқасын
қолданған жөн. Бұл әдісті бертін келе Беверидж бен
Бернет (1946 ж) жетілдірді. Осы жылдары ашылған
вирустардың бәрін өсіру үшін эмбрионның аллантоис,
амнион, хорион клеткалары қолданылады.
Зерттелінетін вирустық материалмен егу үшін
пайдаланылатын тауық эмбриондарына мынадай
талаптар қойылады:
1. Эмбриондар инфекциялық аурулардан таза
шаруашылықтан алынуы тиіс.
2. Жұмыртқа қабығы пигментсіз және таза (жууға
болмайды) болуы тиіс.
3. Эмбрионның жасы таңдап отырған егу әдісіне
сәйкес болуы керек.
ЭМБРИОНДАРДЫ ҚОЛДАНУ МАҚСАТТАРЫ:

Биосынақ ретінде, патматериалдан
вирусты бөліп алу үшін

Вирусты лаборатория жағдайында
ұстау үшін.

Вирустың титрін анықтау үшін.

Вакцина дайындау ушін.

Бейтараптандыру реакциясы үшін
тест-объект ретінде

Жасанды торша өсіндісін дайындау
үшін қолданады.
ЗЕРТТЕЛІНЕТІН ВИРУСТЫҚ МАТЕРИАЛМЕН ЕГУ ҮШІН ПАЙДАЛАНЫЛАТЫН
ТАУЫҚ ЭМБРИОНДАРЫНА МЫНАДАЙ ТАЛАПТАР ҚОЙЫЛАДЫ:

инфекциялық аурулардан
таза шаруашылықтан
алынуы тйіс.
Жұмыртка қабығы

пигментсіз және таза (жууға
болмайды)
Эмбрионның жасы (күні)
таңдап отырған егу әдісіне
сәйкес болуы керек.
ТАУЫҚ ЭМБРИОНЫНЫҢ ҚҰРЫЛЫСЫ
Тауық жұмыртқасының сыртқы жағында қатты
қабықша немесе қауызы бар. Ол қабықта
көптеген тесіктер болады. Тауық эмбрионы
осы тесіктер арқылы тыныс алады. Қабықтың
астында тағы бір жұмсақ қабықша болады.
Хорион – жұмсақ қабықшадан соң орналасқан
сулы қабықша. Хорионаллантоистан тұратын
қабықша – хорионның аллантоиспен біріккен
қабықшасы, тыныс алу мүшесінің қызметін
атқарады.

Аллантоис қапшығы – аллантоистық сұйық затпен толтырылған, онда түрлі
тұздардың ерітінділері бар және шығару жүйесі болып есептеледі.
Амнион – сұйықпен толтырылған қуыс. Эмбрион осы қуыста болады. Амниондағы
сұйық ішінде де тұздар бар.
Сары уыз қапшығы – эмбрионның кіндігі сары уыздан тұратын қапшықпен
байланысады. Вирустарды өсіруге тауық эмбриондарының 13 күнге дейінгісін дамыған
ұрығын қолданады. Эмбриондарды 36-37 градус жылылықта ұстайды, ылғалдылық, ауа
құрамы белгілі бір деңгейде болуы керек.
ТАУЫҚ ЭМБРИОНЫН ЗАҚЫМДАУҒА
ДАЙЫНДАУ

термостатта 37 градус жылылықта
ұстайды.
эмбриондарды овоскоптан өткізіп

тіршілігін , анықтайды. Эмбрион
жиі қозғалыста болса және қан
тамырлары толық болса онда оны
тірі деп тесептейді.
графит қарандашпен ауа

кеңістігін, эмбрионның орнын
және кан тамырынсыз бөлікті
белгілейді
эмбрион қабығын йодты спиртпен

тазалайды және спирт тампонмен
жалындатып алады.
ВИРУСТАРДЫ ТАУЫҚ ЭМБРИОНЫНА
ЕНГІЗУ
Амнион қуысында вирус
өсіру үшін 6-10 күндік
тауық эмбрионы керек. Ірі
қараның парагрипп – 3
вирусын өсіреді.

Аллантоис қуысына вирус
Вирусты ХАҚ-қа
енгізу үшін 8-10 күндік
енгізеді. 10-12 күндік
тауық эмбрионы қажет.
тауық эмбриондарына
Ньюкасл ауруының
вирусты шприцпен
вирусын, құстардың
енгізу. Шешек вирусын
инфекциялық бронхит
өсіреді.
вирусын өсіреді.

Вирусты сары уыз қапшыққа
енгізу үшін 5-7 күндік тауық
эмбриондары қажет. Тұмау
вирусын, паротит вирусын,
хламидийларды өсіріп
көбейтеді.
АЛЛАНТОИС ҚУЫСЫНА ЕГУ

Бұл орында тұмау, Ньюкасл ауруының вирусы, жылқының ринопневмония,
везикулярлы стоматит ж.т.б. вирустары жақсы өседі. Бұл әдіс бойынша егу үшін,
эмбрионды жұмыр жағын жоғары қаратып штативке орналастырады. Ауа
камерасының ортасынан жуан инемен (1 мм) тесік жасайды. Тесік арқылы
вертикаль қалыпта инъекциялық инемен немесе Пастер түтікшесімен зерттеліп
отырған материалдың жүзіндісін, 10-12 мм терендікте егеді. Материал енгізілген
тесікті стерильді парафинмен бекітеді.
ХОРИОНАЛЛАНТОИС ҚАБЫҒЫНА (ХАҚ) ЕГУ
Бұл әдісті шешек, инфекциялық ларинготрахеит, оба, Ауески
ауруы, қойдың катаральді қызба және т.б. вирустарын бөліп алу
үшін қолданады. Хорионаллантоис қабығын зақымдау екі
әдіспен жүргізіледі:
1. ХАҚ табиғи ауа қуысы арқылы зақымдау. Бұл үшін,
эмбрионды жұмыр жағын жоғары қаратып орналастырып, ауа
куысының ортасынан көлемі 15-20 мм тесік жасалынады.
Арнайы қысқышпен жарғақ қабықшаны ашып сол жерге
вирустық материалам тамызады. Материал енгізілген тесікті
лейкопластрмен бекітіп эмбрионды термостатқа орналастырады.
2. ХАҚ жасанды ауа камерасы арқылы зақымдау. Бұл үшін
жұмыртқаны штативке эмбрионын үстіңгі жағына қаратып
горизонтальді қалыпта орналастырады. Қатты қабықтың екі
жерінен тесік теседі - бірі ауа қуысының ортасынан (ондағы
ауаны сорып алу үшін), екіншісі - эмбрионның тұсынан. Екінші
тесікті тескенде өте мұқияттылықпен қатты қабықгы ашып алу
керек. Содан кейін ХАҚ-ті жаралап алмай жарғақ қабықгы
ысырып ауа кіретіндей мүмкіндік жасайды. Резина сорғышпен
табиғи ауа камерасының ауасын сорып алады. Бүйір тесік
арқылы сырттан енген ауа жасанды қуыс жасайды, қуыстың түбі
хорионаллантоис қабығы болып келеді. Бүйір тесік арқылы
жасанды ауа қуысына зерттелінетін материалды тамызады.
Тесікті лейкопластрмен бекітіп жоғары қаратып горизонталь
САРУЫЗ ҚАБЫНА ЕГУ

Бұл әдіс көбінесе риккетсияларды, хламидияларды, Марек ауруының
вирусын, жылқының ринопневмония вирусын, шешек, тұмау вирустарын
бөлу үшін қолданылады. Бұл әдісте эмбрионды жұмыр жағын жоғары
қаратып орналастырады да ауа қуысының ортасынан тесік теседі. Инені 45
градустық бұрышпен эмбрион жатқан тұсқа қарама-қарсы бағытта 3,5-4 см
терендікте енгізеді де вирустық материалды егеді. Тесікті парафинмен
бекітіп эмбрионды термостатқа орналастырады.
АМНИОН ҚУЫСЫНА ЕГУ

Бұл әдіс тұмау, Ньюкасл ауруы, жылқының ринопневмония вирустарын өсіру үшін пайдаланылады. Бұл үшін,
жұмыртқаны штативке жұмыр жағын жоғары қаратып орналастырады. Ауа қуысының ортасынан тесік тесіп,
шприцтің ұзын инесін эмбрионға қарай бағыттап енгізеді. Егер ине дұрыс ен- гізілсе онда эмбрион қозғалады.
Вирустық материал енгізілген тесікті парафин ерітіндісімен бекітіп оны термостатқа қояды.
Зақымданған эмбриондарды (барлық әдістерде) әрі қарай инкубациялау алдында, олардың әк қабығына, жай
қарандашпен - эмбрионның немен егілгенін, қашан (күні) егілгенін, егер керек болса басқа да мәліметтер жазып
оларды термостатқа (33-38 градус) орналастырады. Егілген вирустар өздеріне қолайлы ортада өсуін
жалғастырады. Эмбриондарға овоскоп арқылы күнделікті байқау жүргізеді. Өлгендерін шетке шығарып
отырады. Егер эм- бриондар алғашқы тәулікте (24 сағат) өлген болса, оны егу үстінде түскен бактериялардан,
саңырауқұлақгардан немесе жарақаттанудан деп есептейді. Ал егер эмбрион 3-4 күннен кейін өлсе онда ол
вирустың өсуі нәтижесінде болған деп болжайды. Өлген эмбриондарды вирустың активтілігін сақтау үшін
тоңазытқышқа (4 градус) қояды.
Зақымдалған эмбриондарды, вирустардың түріне байланысты, бірнеше тәулік бойы инкубациялайды (2 күннен
-8 күн аралығында). Белгілі мерзім өткен соң эмбриондарды 3-4 сағат тоңазытқышта ұстап арнайы жарып
олардан вирустық материал алады.
Тауық эмбрионында вирустың өсіп-өнгендігін мына белгілерден білеміз:
1. Эмбрионның болжап отырған вирусқа сәйкес мерзімде өлуі.
2. Эмбрионның әр түрлі анатомиялық қүрылыс бөліктерінде пайда болған патанатомиялық өзгерістердің болуы.
ВИРУСТАРДЫ ӨСІРУ ҮШІН ҚОЛДАНЫЛАТЫН ТІРІ
ЖҮЙЕНІҢ БІРІ - ТОРШАЛАР ӨСІНДІСІ.ТОРША
ӨСІНДІСІН МЫНА МАҚСАТТАРДА ҚОЛДАНАДЫ:
Вирусты лабораториялық
жағдайда ұстау үшін.
Бейтараптандыру реакциясы
үшін тест- объект ретінде,
Вирустық аурудың цитопатогенезін
анықгау үшін.
Зерттеліп отырған материалда вирустың бар-
жоғын анықтау үшін,

Вакциналар мен диагностикумдар дайындау үшін.

Вакциналар мен диагностикумдар дайындау үшін.

Патологиялық материалдан вирусты бөліп алу үшін.
ВИРУСОЛОГИЯЛЫҚ ТӘЖІРИБЕДЕ
ҚОЛДАНЫЛАТЫН ТОРША ӨСІНДІЛЕРІ
Алғашқы - трипсинделген торша өсіндісі деп, организмнен тікелей
алып жасанды қоректік оратада өсірілген органдар немесе ұлпалардың
торшаларын айтады.
Торша өсіндісін жас, көбінесе эмбриональді органдардан малдардың

бүйректерінен, өкпелерінен, терісінен, тимустан және
тестикулаларынан дайындайды.
Алғашқы торшаларды алу үшін сау малды сойып, 2-3 сағаттан

кешіктірмей, ішкі ағзаларынан, көлемі 1-4 мм үлкендікте кесінділер
дайындап, оларды ферменттер мен (трипсин, панкреатин, коллагеназа
және т.б.) өңдейді. Кең қолданылып жүрген ферменттің бірі-трипсин.
Торшалардың көбеюі – адаптация, логарифмдік өсу, стационарлық және
торшалардың өлу кезеңдерінен тұрады. Алғашқы торша өсіндісінен, оларды 3-4
күннен кейін версен немесе трипсин ерітінділерінің көмегімен, шыны бетінен
адыратып жаңа ыдысқа ауыстырып жаңа қоректік ортада өсуін жалғастыруға
болады. Мұндай жолмен алынған өсінділерді субкультура дейді.
ТОРША ӨСІНДІСІНДЕГІ ВИРУСТЫ
АНЫҚТАУ
Түрлі-түсті сынама көмегімен торша өсіндісіндегі вирусты
анықтауды алғаш рет Солк, Янгнер және Уорд 1954 жылы ұсынды.
Олар қоректік орта құрамына қосылған фенолрот индикаторының,
зақымдалған торшалардың метаболизм өнімдерінің жиналуынан
ортаның рН қышқылдығы артқан себепті, түсінің сарғыш түске
ауысқанын байқаған. Ал вируспен зақымдалған, өлі торшаларда
индикатордың түсі өзгермей алғашқы қызыл түсін сақтаған. Осы
көрініс арқылы вирустың бар не жоқ екенін анықтауға болады.
ВИРУСТЫ ЗАҚЫМДАЛҒАН ТОРША ӨСІНДІСІНЕН ТАБУ
(ИНДИКАЦИЯЛАУ)
Вирусты торшалар өсіндісінен индикациялаудың бірнеше тәсілдері бар. Олар: цитопатогендік
әсерімен (ЦПӘ), гемадсорбция реакциясының «оң» нәтижесімен (ГАдР), бляшка (зақымдалған
аймақ) түзу қасиетімен, торша ішінде денешіктер түзумен, иммунды флуоресценция реакциясының
(ИФР) көмегімен және түрлі-түсті сынама әдісін қою арқылы. Көпшілік
жағдайда вирустың торша өсіндісінде өсіп өнгендігін оның цитопатогендік әсері (ЦПӘ) арқылы
анықтайды (19 сурет).
Цитопатогенді әсер (ЦПӘ) дегеніміз – вирустың репродукциясы себебінен пайда болатын
торшадағы кез келген морфо-физиологиялық өзгерістер. Морфологиялық өзгерістерді табу үшін
микроскоптың төменгі үлкейткіш (объектив-8,окуляр-7) объективін қолданып матрасты немесе
пробирканы қарайды. ЦПӘ формасы вирустың биологиялық қасиеттеріне, торшаның түріне,
зақымдау дозасына, өсіру жағдайына байланысты. Морфологиялық өзгерістер мына түрлерде
білінеді: торшалардың бөлшектенуі, үзінділенуі, домалақтануы, симпласт құруы.
Торшалардың фрагменттелуі (бөлшектенуі) кезінде торшалар бірнеше бөліктерге, үзінділерге
бөлініп шыны бетінен ажырап қоректік ортада жүзіп жүреді (везикулярлы стоматит).
ТОРША ӨСІНДІЛЕРІНІҢ ЛАБОРАТОРИЯЛЫҚ
ЖАНУАРЛАР МЕН ТАУЫҚ ЭМБРИОНДАРЫНАН
АРТЫҚШЫЛЫҚТАРЫ:

1.Торша өсінділерінің барлық түрін зақымдай отырып керексіз белоктік
қоспаларсыз вирустың жоғары концентрациясын алу мүмкіншілігі.
2. Керекті, кез келген малдың түрінен торша өсіндісін алуға болатын себепті
вирусты өсіргенде түрлі кедергіліктің болмауы.
3.Тірі жүйенің бір тұтастығын сақтай отырып, кез келген уақытта
инфекциялық процеске араласу мүмкіндігі.
4. Инфекциялық процестің ағымын үздіксіз бақылап отыруға болады.
5. Вирустың дайын жүзіндісін өсінді сұйығы ретінде алу мүмкіндігі.
6. Алынған өсінді сұйығының бактериялар мен саңырауқұлақтардан тазалығы.
7.Вируспен зақымдау техникасының жеңілдігі.
ҚОРЫТЫНДЫ
Жұмысты орындау барысында мен вирустардың
нәсілдік қасиеттерін өзгергіштігі, мутация, гендік
инженерияның жіктелуі мен организмгеді маңызын
және вирустардың торша өсіндісінде қалай өсетіндігін
білдім. Торша өсінділерінің басқа системалардан
артықшылықтарын бар екенін аңғардым. Вирустарды
анықтау үшін зертханалық жануарлардың қандай
түрлері пайдаланылатынын, оларға вирусты
жұқтыру жолдарын және қандай мақсатта, қандай
талаптар қойылатынын көрдім.Олардан
вакцина,биопрепарат дайындауға болады.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Ш.Б. Мырзабекова. Ветеринарлық вирусология.
Оқулық. - Алматы, Білім, - 2004 ж. -87-102 бет.
2. Е. Омарбеков. Вирусология пәнінің зертханалық
сабақтары. Семей, - 2001ж. – 94 бет
3. В.Н Сюрин. Ветеринарлық вирусология.
4. «Ауыл шаруашылық
микробиологиясы» М.М. Құлдыбаев Алматы, 1987
ж.
5. «Қазақстан Ұлттық энциклопедия» 2 том
Алматы, 1999 ж
6. Толысбаев, Б.Т. Ветеринариялық санитарлық
микробиология.- Алматы, 2008
Ұқсас жұмыстар
Торша паталогиясы
Тауық тарысы
Қазақстанның өсімдіктері мен жануарлар дүниесі
ТАУЫҚ ШАРУАШЫЛЫҒЫ
Жануарлар мен адамның вирустық инфекциялары
Торша цитоплазмасының патологиясы
Жануарлар биотехнологиясы
Шұбатты лабораториялық зерттеу
Жануарлар әлемінде
ЖАНУАРЛАР МОРФОЛОГИЯСЫ
Пәндер
Stud.kz
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рақмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Жабу / Закрыть