Көшпенділер мәдениеті
![](/assets/img/loading.gif)
![](/assets/img/loading.gif)
Презентация қосу
Көшпенділер
мәдениеті
Орындаған: Шынбаева Дана АҚЖ-21 студенті
Тексерген: Ермагамбетова Куралай
Сергабыловна
Негізгі түсініктер
Көшпелілік — көшпелі халықтардың тарихи
қалыптасқан әлеуметтік-экономикалық даму жүйесі,
шаруашылық-мәдени типі.
Ерте заманда еуразиялық және афроазиялық
аридтік аймақта жайылымдық мал шаруашылығын
жетілдіру негізінде қалыптасты.
Еуразиялық ұлы даланың ежелгі көшпелілеріне
сақтар, үйсіндер, қаңлылар, ғұндар, т.б. жатса, түркі-
моңғолдық кезеңде бұл мәдени тип әлемдік
үдерістерге өзінің терең әсерін тигізеді…
Қазақ мәдениеті өзінің негізгі тіні, өзегі, тұрпаты
жағынан көшпелі мәдениеттің үлгісінде жасалған
өркениет.
Көшпенділер деген кімдер?
Көшпенділер ( Көшпенді халықтар) —
көшіп-қонып тіршілік ететін, негізгі кәсібі –
мал-шаруашылығы болып табылатын
халықтар.
Көшпелілердің салт – дәстүрлері мен діни нанымдары
Сақтар құрамына массагеттер, аримаспылар, аргиппейлер, исседондар кірген. “Олардың
жерлеу ғұрыптары, әдет-салты мен күнделікті тұрмысы ұқсас болған”деп жазады грек
тарихшылары. Олар көшпелілердің “басқалармен достық, адал әрі шынайы қарым-
қатынасындағы қайырымдылық пен әділеттілікті” атап айтқан.
Атырау облысы, Жылыой ауданынан табылған Аралтөбе қорымына қолбасшылық пен
абыздықты қатар атқарған сармат көсемі мен әйелі қатар жерленген. Олардың жанына
екі ат қоса көмілген. Мәйіттің басын оңтүстікке қаратып шалқасынан жатқызған.
Көсемнің жанына жүзден аса жебе салынған қорамсақ, темір қылыш пен қанжар, қыш
құмыра қойылған. Бұдан басқа шыны моншақ, жебе, қанжар сынықтары кездеседі.
Қазақстан жерін мекендеген тайпалардың мәдениеті бір-біріне ұқсас. Олардың арасында
марқұммен бірге аттарын көму салты кең тараған. Адамдар о дүниеде ат пен қару
қожасына қажет болады деп ойлаған. Үлкен Берел қорғанында аттар өз иесін жорыққа
апара жатқандай, толық әскери дайындықпен көмілген.
Қазақстан аумағындағы ежелгі тайпалар ата-баба аруағына, көк тәңіріне сиынған.
Қабірге мәйтпен бірге оның мүліктерін көмген. Арнаулы рулық зираттар қыстаудың
маңында орналасқан.
“Мұртты қорғанның” шығысқа бағытталуы бұл оба-ескерткіштерді салған тайпалардың
күнге табынғандығын білдіреді. “Мұртты обалар” ерекше сыйлы, ең қасиетті, ақсүйек
адамдардың басына салынған ескерткіштер болып саналады.
Отпен тазарту
Бұл салт бойынша көктемде қыстаудан
көшерде қыстау мен малды тазарту үшін
қыстаудың әр жеріне от жағып, малды оның
арасынан айдап өткізген . Бұл қазақ жеріне
ислам діні енгенге дейінгі от киесіне табыну
түрі еді . Бұл салт бойынша көктемде
қыстаудан көшерде қыстау мен малды
тазарту үшін қыстаудың әр жеріне от жағып,
малды оның арасынан айдап өткізген . Бұл
қазақ жеріне ислам діні енгенге дейінгі от
киесіне табыну түрі еді
Қарқаралы көш
Ел жайлауға көшкенде,әрбір ауыл
көштерінің салтанатты,сәнді безендіруіне
ерекше көңіл бөлген.Ол үшін алдыңғы түйені
жақсы алаша, кілемдермен
жабулап,қырғауылдың ұзын қауырсынынан
төрт басты қарқара орнатқан. Мұндай көшті
“қарқаралы көш” деп атаған. Қарқаралы
түйені ауылдағы құрметті әйел немесе жас
келін жетекке алған. Халық түсінігі
бойынша, қырғауылдың қауырсыны көшке
көз тиюден немесе жол – жөнекей көшті
анау-мынау қолайсыз жағдайдан сақтайды.
Отау қағу
Көктемде күн күркіремейінше,өсімдік жемістерін жеуге рұқсат
етілмеген.Тек күн кіркірегеннен кейін тау жуасын немесе басқа жеуге
жарамды жемістерді жеуге рұқсат етілген.Халықтың түсінігі бойынша,
күн күркірегеннен кейін шөптің өсуі тездейді,малдың сүті көбейеді.Сол
себептен, күн күркірегенде,Жетісуда әйелдер шөміш пен қысқышты бір-
біріне ұрғылап: “Сүт көп болсын, от аз болсын”, - деп үй айналатын
болған .Ал ,Орталық Қазақстанда мұны “от қағу” деп атап,үйдің
сыртынан керегенің басын қағады. Космогониялық наным бойынша бұл
әдет сүттің мол болуына септігін тигізген. Көктемде күн
күркіремейінше,өсімдік жемістерін жеуге рұқсат етілмеген.Тек күн
кіркірегеннен кейін тау жуасын немесе басқа жеуге жарамды
жемістерді жеуге рұқсат етілген.Халықтың түсінігі бойынша, күн
күркірегеннен кейін шөптің өсуі тездейді,малдың сүті көбейеді.Сол
себептен, күн күркірегенде,Жетісуда әйелдер шөміш пен қысқышты бір-
біріне ұрғылап: “Сүт көп болсын, от аз болсын”, - деп үй айналатын
болған . Ал , Орталық Қазақстанда мұны “от қағу” деп атап,үйдің
сыртынан керегенің басын қағады. Космогониялық наным бойынша бұл
әдет сүттің мол болуына септігін тигізген.
Қазық байлау
Бұл салт жайлаға барғаннан кейін бие
байланып , қымыз ашытуды ұйымдастыру
кезінде өткізілген, құлын-биелердің аман
болуына , қымыздың көп болуына тілек
білдіріп қариялар қазық басына май жағып ,
қымыз ашытушыларға бата береді.
Күнделікті өмірде де көшпенділерден қалған
дәстүрлермен ұштасып жатамыз
Кіші үлкенді, әйел адамдар ерлерді
сыйлады;
Жастар ақсақалдарды сыйлап, баталарын
алады;
Жетім-жесірін жалғызсыратпай,
қамқорлау;
Қонаққа, жолаушыға үлкен құрметпен
қарау;
Әрдайым сәлемдері үзілмеген, негізгі
шаруашылықтарына байланысты алдымен
Киіз үй-көшпенділер
баспанасы
Киіз үй көптеген көшпелі халықтардың негізгі баспанасы болған,
тарихымыздағы ең алғашқы сәулеттік құрылыс. Мал шаруашылығымен
айналасып,көшпелі өмір сүретін адамдар үшін киіз үй ыңғайлы да
жеңіл,қолайлы баспана. Ең кереметі оны жарты сағатта жығып, тағы сондай
уақытта тігіп үлгіруге болады.
Киіз үй кереге(1), уық(2),
шаңырақ(3), сықырлауық(4),
табалдырық, маңдайша,
таяныш сияқты негізгі
бөліктерден тұрады. Бұларды
киіз үйдің сүйегі дейді.
Шаңырақ
Шаңырақ - киіз үйдің ең жоғарғы бөлігі. Шаңырақ бірнеше
бөліктен тұрады:
1-тоғын. Ол шаңырақтың негізі.
2-күлдіреуіш. Сәмбі талынан иіліп жасалады.
3-беріктік. Ол күлдіреуіштер ыдырап кетпеу үшін орнатылады.
4-шаңырақтың көзі. Оған уықтың қаламы кіріп тұрады.
Кереге
Керегені құрайтын әрбір
ағашты “желі” дейді. Желінің ең
ұзынын керегенің “ерісі”(3) деп,
одан қысқалауын “балашық”(2),
ең кішісін “сағанақ” (1) деп
атайды. Сонда бір қанат кереге 14
ерістен,9 балашықтан, 9
сағанақтан құралады. Желілердің
қиылысқанынан пайда болған
торды “көз” деп атайды.
Уық
Уық кереге мен шаңырақты жалғастырып тұрады. Киіз
үйдің кеңдігі керегесіне байланысты болса, биіктігі уықтың
ұзындығы мен қысқалығына байланысты болады. Уықтың
керегеге байланатын ұшын “доғалай”(1) дейді.Доғалайды
тесіп,қайыстан уықбау (5) тағады. Уықтың иілген жерін иығы
(2) дейді. Шаңырақ пен иықтың арасын уықтың қары (3) деп
атайды.Ал шаңырақтың көзіне қадайтын ұшын қаламы (4) деп
атайды.
Киіз үй есігі
Киіз үйдің ағаш есігін - сықырлауық дейді. Ол киіз үй ішіне
қарай ашылатын есік. Киіз үй есігінің құрылысы:
1- маңдайша; 2-босаға; 3-сықырлауық; 4-жақтау; 5-
табалдырық.
Сықырлауықты әшекейлеуге “қошқармүйіз”, “түйемойын”,
“түйетабан” сияқты бедер-өрнектер қолданылады.
Көшпенділердің жауынгерлік
өнері
Бейбіт заманда ондық жүйенің
мүшелері малын бағып, отын жағып,
көшіп-қонып, ағаш, темір, жүннен
тауарын өндіріп, жүре беретін болған.
Сондықтан бұл жүйені «әскери-
әкімшілік құрылым» деп атаған. Сыма
Циянның «Тарихи жазбалар» «сюнну
баянында»: «...жігіт-желеңі шетінен
садақ асынып, сайлауыт сарбаз болады.
Салт бойынша олар жайшылықта мал
бағып, аң аулап, күнелтеді. Жаугершілік
күн туса барлық адам соғысқа аттанып,
шабуылға шығады. Бұл олардың
сүйегіне сіңген дәстүрі» деген тарихи
дерек далалық көшпенділердің әскери-
әкімшілік жүйесінің нақты сипаттамасы.
© egemen.kz
Көшпенділердің қолөнері
Біздің қолымызда алдыңғы орта ғасырлардағы
қалада қолөнердің ұйымдастырылуы туралы деректер
жеткіліксіз, ол негізінен алғанда бізге дейін жеткен
дайын өнім бойынша ғана мәлім. Бұлар ең алдымен
керамика, металдан, сүйек пен тастан жасалған
бұйымдар. Тоқымашылық, теріден, жүннен, киізден
бұйымдар жасау сияқты қолөнер туралы түсініктің
жайы мардымсыз. Жазбаша деректемелерде ондай
бұйымдар туралы айтылады, бірақ олар неғүрлым
кейініректегі уақытқа қатысты. Мата тоқу жөнінде
ұршықбастардың табылуына қарап айтуға болады.
Тері өңдеу мен одан тұрмыста және өмірде қажетті
бұйымдар жасау жөнінде де солай деуге болады.
Ұқсас жұмыстар
Пәндер
- Іс жүргізу
- Автоматтандыру, Техника
- Алғашқы әскери дайындық
- Астрономия
- Ауыл шаруашылығы
- Банк ісі
- Бизнесті бағалау
- Биология
- Бухгалтерлік іс
- Валеология
- Ветеринария
- География
- Геология, Геофизика, Геодезия
- Дін
- Ет, сүт, шарап өнімдері
- Жалпы тарих
- Жер кадастрі, Жылжымайтын мүлік
- Журналистика
- Информатика
- Кеден ісі
- Маркетинг
- Математика, Геометрия
- Медицина
- Мемлекеттік басқару
- Менеджмент
- Мұнай, Газ
- Мұрағат ісі
- Мәдениеттану
- ОБЖ (Основы безопасности жизнедеятельности)
- Педагогика
- Полиграфия
- Психология
- Салық
- Саясаттану
- Сақтандыру
- Сертификаттау, стандарттау
- Социология, Демография
- Спорт
- Статистика
- Тілтану, Филология
- Тарихи тұлғалар
- Тау-кен ісі
- Транспорт
- Туризм
- Физика
- Философия
- Халықаралық қатынастар
- Химия
- Экология, Қоршаған ортаны қорғау
- Экономика
- Экономикалық география
- Электротехника
- Қазақстан тарихы
- Қаржы
- Құрылыс
- Құқық, Криминалистика
- Әдебиет
- Өнер, музыка
- Өнеркәсіп, Өндіріс
Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор #1 болып табылады.
![google play](assets/img/google-play-badge.png)
Ақпарат
Қосымша
Email: info@stud.kz