Жеті жарғы - жеті әдеттік құқықтық жүйеден тұратын қоғамдық қатынастарды реттейтін салалардың жиынтығы




Презентация қосу
⚫ Жәңгірұлы Тәуке хан (1635-1715) – Қазақ хандығының
ханы, Салқам Жәңгір ханның баласы. Шешесі –
қалмақтың хошоуыт тайпасының билеушісі Күнделен-
тайшының қызы. Мұрагерлік жолмен Қазақ хандығының
билік тізгінін қолға алған кезде (1680ж.) Тәуке ел ағасы
жасына келіп ақыл тоқтатқан, мемлекет ісіне араласып,
мол тәжірибе жинақтаған білікті жан болатын. Сондықтан
да ол таққа отырып, әке ісін алға жалғап, оның саясатын
жүргізгенімен, оны жүзеге асыруға келгенде бұрынғы
сүрлеумен кетпей, өзіндік жаңа жолмен жүрді. Тәукені өзге
қазақ хандарынан ерекшелеп, оның шын мәнінде көреген
басшы, ақылды реформатор екенін танытанын қасиеті де
осы өзіндік жолмен жүруінде. Бұл ретте ол ұлы бабасы
Қасым ханға қарай бейімделеді
Жеті жарғы
⚫ Тәуке ханның аты тарихта «Жеті жарғы»
заңдарымен де тығыз байланысты. Ол
қазақтың атақты билерімен ақылдаса отырып,
қазақтың әдет-ғұрып заңдарын, билер сотының
тәжірибелерін, аса дарындылықпен айтылған
түйінді биліктерді жинақтап, өзінен бұрынғы «
Қасым ханның қасқа жолы», «
Есімханның ескі жолы» сияқты қазақ заңдарын
жаңа жағдайға сай өзгертіп, толықтырып,
дамыту негізінде «Жеті жарғы» атты заңдар
жинағын құрастырды. «Жеті жарғы» орыс
деректерінде «Тәуке хан заңдары» деген атпен
белгілі. Жеті жарғыға әкімшілік, қылмысты
істер, азаматтық құқық нормалары, сондай-ақ
салықтар, діни көзқарастар туралы ережелер
енгізілген, яғни онда қазақ қоғамы өмірінің
⚫Оларда орта ғасырдағы қазақ қоғамының
патриархаттық-феодалдық құқығының
негізгі принциптері мен нормалары баянды
етілген. Қазақша «жарғы» әділдік деген
ұғымды білдіреді. Жеті жарғы» - жеті
әдеттік құқықтық жүйеден тұратын
қоғамдық қатынастарды реттейтін
салалардың жиынтығы. Олар: жер дауы,
жесір дауы, құн дауы, бала тәрбиесі және
неке, қылмыстық жауапкершілік, рулар
арасындағы дау, ұлт қауіпсіздігін
қамтамасыз ету.
1-жарғы.Көтеріліс жасап,бүлік шығарған кісілерге өлім жазасы
бұйырылсын.(Бұл жарғы мемлекеттің бүтіндігі талабынан туды).
2-жарғы.Түркі халқының мүддесін сатып,елге опасыздық еткендер өлім
жазасына бұйырылсын.(Бұл жарғы халықтың ортақ мүддесі –елдің
бүтіндігін қорғаған біртұтас қоғамдық сананың жемісі).
3-жарғы .Мемлекет ішінде жазықсыз кісі өлтіргендер өлім жазасына
бұйырылсын.(Бұл жарғы да жабайылықтың төменгі сатысына тән кісі
өлтірішулікке тыйым салған және мәдениеттіліктің белгісі ретінде
танылуға тиіс өте елеулі жаңалық).
4-жарғы.Өзге біреудің әйелімен зинақорлық жасап,ақ некені бұзушыларға
өлім жазасына бұйырылсын.(Бұл жарғы да шаңырақтың бірлігін
қамтамасыз еткен,неке парызына адалықты талап еткен маңызы зор
жаңалық).
5-жарғы.Өреде тұрған,тұсаулы жүрген сәйгүлік атты ұрлаған кісіге өлім
жазасы бұйырылсын.(Ол кезде «ер қанаты – ат» елдің,мемлекеттік соғыс
күші ретіне бағаланады).
6-жарғы.Төбелесте мертігуің түріне қарай төмендегіше мүліктей құн
төленсін: а)біреудің көзін шығарған кісі айыпқа қызын береді,ал қызы жоқ
болса қыздың қалыңмалын береді. ә)төрт мүшенің бірін мертіктірген кісі
айыпқа ат береді.
7-жарғы.Ұрланған жылқы өзге де құнды мүлік үшін он есе артық айып
төлеттірілсін.

Ұқсас жұмыстар
Керей хан Жәнібек хан
Азаматтық құқық қатынастарының түрлері
Азаматтық құқық
Қазақ хандығының негізгі құқықтық ережелері
әкімшілік құқықтық қатынастар субиектілері мен сипаттамалары
ҚР әкімшілік құқығы
Нормативтік құқықтық акт
Әкімшілік құқықтық қатынастар субъектілері мен сипаттамалары
Азаматтық қоғам және құқықтық мемлекет
Құқықтық норма
Пәндер