Қазақ ұлттық зиялылары
![](/assets/img/loading.gif)
![](/assets/img/loading.gif)
Презентация қосу
Тақырыбы: Қазақ ұлттық зиялылары
ӘЛИХАН БӨКЕЙХАНОВ,
АХМЕТ БАЙТҰРСЫНОВ,МІРЖАҚЫП
ДУЛАТОВ
Сабақтың мақсаты: білімділік: Алаш қозғалысы мен Алаш
партиясы туралы оқушыларға жалпы мәлімет бере отырып, осы
саяси ұйымдардың мәні мен мақсаттарын түсіндіру
Дамытушылық: Алаш қозғалысы туралы оқушылардың бойына
нақты пікір және жеке көзқарастарын қалыптастыруға көмектесу,
өз көзқарастарын білдіру, өз ойларын түйіндеп айта білу
қабілеттерін дамыту
Тәрбиелік:Оқушыларды ұлтжандылыққа,тәрбиелеу,елін , ұлт
көсемдерін құрметтеуге,өмірлерін , істерін үлгі ете білуге үйрету.
Сабақтың типі:Жаңа сабақ
Сабақтың түрі: Аралас сабақ
Сабақтың әдісі: сұрақ – жауап, картамен жұмыс
Сабақтың көрнекілігі: карталар,кестелер, бейне жазбалар
ӘЛИХАН БӨКЕЙХАНОВ
(1866—1937)
• 1905 жылдан бастап Ресей конституциялық-демократиялық партиясының (кадеттер) мүшесі
• 1905 жылы Әлихан Бөкейханов Семей облысы қазақтарының атынан 1-ші Мемлекеттік
думаға депутат болып сайланды
• 1906 жылы Омбыдан шығатын кадеттік «Голос степи», «Омич» және «Иртыш»
газеттерінде, 1908 жылы Санкт-Петерборда жарық көрген меньшевиктік «Товарищ», кадеттік
«Речь», «Слово» гәзеттерінде редакторлық қызмет атқарды.
• 1909-17 жж. «Дон егіншілік банкі» бөлімшесінде жұмыс істеді.
• 1911-14 «Қазақ» гәзетін ұйымдастыруда және оның жалпы ұлттық деңгейге көтерілуіне зор еңбек
сіңірді.
• Әлихан қазақ тарихындағы тұңғыш саяси ұйым Алаш партиясын ұйымдастыруға кіріседі.
Артынша,1917 ж. желтоқсанында бүкіл қазақтардың құрылтайында Алаш
аутономиясы жарияланып, Ә. Бөкейханов сол алғашқы Қазақ республикасының тұңғыш
төрағасы (президенті) болып сайланады.
• 1919 жылы большевиктер өкіметінің бұрынғы алашордашыларға жасаған кешірімнен кейін Ә.
Бөкейханов қалған өмірін ғылыми зерттеушілікке арнады.
Ұлттық намыстан жұрдай, жалған интернационалист,
жадағай белсенділердің көрсетуімен ол 1926 жылы екі рет
тұтқындалып, түрме азабын тартты. Әлихан
Бөкейханов Мәскеуге жер аударылады, зор беделінен
қорыққан большевиктер өкіметі оны Қазақстанға жолатпады.
Онда он жыл үй қамауында отырған Әлиханды 1937 жылы
тамызында қайыра тұтқындап, бір айдан кейін жалған
жаламен 67 жасында Мәскеуде ату жазасына кеседі.
1989 жылы мамырдың 14 КСРО Жоғарғы сотының қаулысы
бойынша әрекетінде қылмыс құрамы жоқ болғандықтан,
ақталды.
Ә. Бөкейхановтың Жаза кесімі
Ә. Бөкейхановтың қуғын-сүргін кезеңінен 2 жыл алдындағы
мен ату жазасының күніндегісі
XIX ғасырдың соңында Омбы орман шаруашылығы
училищесінде оқытушылық қызмет атқарып, ғылыми
жұмыстармен айналысады. Ол 1896 жылы көрнекті
ғалымдардың кепілдемесімен Орыс жағрапиялық
қоғамы Батыс-Сібір бөлімшесінің толық мүшесі болып
сайланды. Ол ғылыми жұмыспен қатар қоғамдық-
әлеуметтік саяси қызметтерге де белсене араласа бастайды.
Әлихан «Россия. Жалпы географиялық сипаттама» атты көп
томдық еңбектің қазақ даласына арналған 18 томына автор
ретінде қатынасқан.
1904 жылы қазақ даласына қоныс аудару қозғалысын
даярлап берген Ф.А. Шербина экспедициясының құрамында
болды.
1911-14 жж. Әлихан Бөкейханов «Жаңа энциклопедиялық
сөздіктің» 4-21 томдарына автор ретінде қатысты.
АХМЕТ БАЙТҰРСЫНОВ
(1872-1937)
• 1895—1909 ж. Ақтөбе, Қостанай, Қарқаралы уездеріндегі мектептер мен орыс-қазақ
училищелерінде мұғалімдік қызмет атқарады
• 1909 ж. патша үкіметінің саясатына наразылық білдіргені үшін Семей түрмесіне
жабылып, 1910 ж. жер аударылды
• 1912 ж. Оқу құралы. Қазақша алифбасы Орынборда жарық көреді
• 1913 ж. Орынборда «Қазақ» газетін ұйымдастырып, 1917 жылдың аяғына дейін оның редакторы
болды. Патша үкіметі құлатылғаннан кейін ұлт-азаттық қозғалыс күшейеді
• 1918-19 жж. Алаш Орда қатарында болады
• 1919 ж. маусымның 24 Қазақ өлкесін басқаратын Әскери-революциялық комитеттің мүшелігіне
тағайындалады
• 1922-25 жж. Қазақстан Халық ағарту комиссариаты жанындағы ғылыми-әдеби комиссияның
төрағасы, Халық ағарту комиссары, Бүкілресейлік ОАК-ның, ҚР ОАК-нің мүшесі, Түркістан
Компартиясы ОК-нің органы «Ақ жол» газетінде қызметкер
• 1925-29 ж. Қазақ халық ағарту институтында (Ташкент) және ҚазПИ-де оқытушы болды
• 1929 ж. маусымында қамауға алынып өзі Архангельск облысына жер аударылған, ал жұбайы
мен қызы Томскіге жіберілген
• 1937 ж. тамыз айында Ахмет Байтұрсынұлы тағы да қамауға алынған, алты айдан
соң, желтоқсанның 8 «халық жауы» есебінде атылған.
ШЫҒАРМАЛАРЫ
Ахмет Байтұрсынұлы еңбекші халықтың ауыр
халін, арман-тілегін, мұң-мұқтажын көрсетіп,
жұртшылықты оқуға, білім-ғылымға, рухани
биіктікке, адамгершілікке, мәдениетті көтеруге,
еңбек етуге шақырады. Патшалық Ресейдің
қанаушылық-отаршылдық саясатын, шенді-
шекпендінің алдында құлдық ұрған
шенеуніктердің опасыздығын сынады
И.А. Крылов мысалдарының бір тобын қазақ “Әдебиет танытқыш”
тіліне аударып, «Қырық мысал» деген атпен «Қазақ салты», «Қазақ, қалпы»,
зерттеуі(1926),«Ер Сайын»
жеке жинақ қылып бастырды. И.И. «Досыма хат», «Жиған-терген»,
Хемницердің «Атпен есек»,А. жыры (1923),Қазақ тарихының
«Тілек батам», «Жауға түскен
Пушкиннің«Балықшы мен балық», «Алтын төрт жүз жылын қамтитын «23
әтеш», «Ат», «Данышпан Аликтің ажалы» жан сөзі», «Бақ» т.б.
шығармаларын, орыстың белгілі лирик ақыны жоқтау» жинағы(1926), «Оқу
өлеңдері,“Маса” кітабы (1911)
С.Я. Надсонның өлеңін қазақ тіліне аударды құралы» (1912)
“Ахаң ашқан қазақ мектебі, Ахаң түрлеген ана тілі, Ахаң салған
әдебиеттегі елшілдік ұраны – «Қырық мысал», «Маса» ; «Қазақ» газетінің
қан жылаған қазақ баласына істеген еңбегі, өнер-білім, саясат жолындағы
қажымаған қайраты, біз ұмытсақ та, тарих ұмытпайтын істер
болатын.
Бірақ зорлықпен, күшпен дегенін болдырып үйренген большевиктер бұл
ақиқатты теріске шығарып, оның есімін де, еңбегін де тарихтан өшіруге
тырысып бақты. Оны бар ғұмырын адал қызмет етуге арнаған туған
халқына жау етіп көрсетіп, «халық жауы» деген жалалы жамылғыны
жауып, атқызды, атын атағандарды қуғынға салды. Бәрібір олар
мақсатына жете алмады. Жала – бұлт, шындық – күн екен, заманы қайта
туып, шындықтың шұғыласы өз нұрын төкті. Ұлтын сүйген ұлтжанды
Ахаң, Ахмет Байтұрсынұлы өз халқымен қайта табысты»
ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ НЕГІЗІН ҚАЛАУШЫ
Ахмет Байтұрсынұлы қазақ әліппесі мен қазақ тілі оқулықтарын жазуды 1910 жылдардан
бастап қолға алады. Онымен қоса қазақ графикасын жасауға кіріседі. Қазақ графикасының
негізіне қазақтың мәдени дүниесінде көп ғасырлық дәстүрі бар, өзге түркі халықтарды да
пайдаланып отырғандықтан, туыстық, жақындық сипаты бар араб таңбаларын алады.
Оны қазақ фонетикасына икемдейді, ол үшін қазақ дыбыстары жоқ таңбаларды алфавиттен
шығарады, арабша таңбасы жоқ дыбыстарына таңба қосады, қазақ тілінің жуанды -
жіңішкелі үндестік заңына сай жазуға ыңғайлы дәйекші белгі жасайды. Сөйтіп, 24 таңбадан
тұратын өзі «қазақ жазуы» деп, өзгелер «Байтұрсынов жазуы» деп атаған қазақтың ұлттық
графикасын түзеді. Одан осы жазуды үйрететін әліппе жазады.
Әрбір зиялы азамат халқына қара танытып, сауатын ашуды, ол әрекетті «Әліппе»
құралдарын жазудан бастауды мақсат етті. Сол 1911-1912 жылдары жасалып, Уфа, Орынбор
қалаларының баспаха- наларында жарық көрген. Ахмет Байтұрсынұлының әліппесі «Оқу
құралы» деген атпен 1912-1925 жылдары арасында 7 рет қайта басылып, оқыту ісінде ұзақ
әрі кең пайдаланылды. 1926 жылы ғалым «Әліп-бидің» жаңа түрін жазды.
ТҮРКІТАНУ
Ахмет Байтұрсынұлы тілші-ғалым ретінде қазақ тілінің табиғаты, өзгешеліктері, араб
әліпбиінің жайы, терминдер, қазақ тілін оқыту әдістемесі туралы мақалалар жазды.
1926 ж, Бакуде болған түркітанушылардың Бүкілодақтық 1-съезіне қатысып, «Түркі
тілдеріндегі терминология жайлы» деген тақырыпта баяндама жасады. Байтұрсынұлы
қазақ балаларының ана тілінде сауатын ашуына көп күш жұмсады. Осы мақсатта «Оқу
құралы» (1912), «Тіл құралы» (1914); ересектердің сауатын ашуға арнап «Әліпби»
(1924), «Жаңа әліпби» (1926) атты оқулықтар мен тың еңбектер ұсынды. Қазақ
грамматикасына қатысты категориялардың әрқайсысына қазақша ғылыми термин
жасап, морфологиялық тұлға-тәсілдерді жаңаша талдау, жаңаша анықтамалар берді.
Қазақ фонетикасы мен грамматикасын талдауда тілдің типологиялық ерекшеліктері
мен өзіндік даму барысын ескеру принципін ұстады.
Байтұрсынұлы қазақ тілі білімін 20 ғасырдың бас кезінде қалыптастырып, оның ірге
тасын қалады. Араб графикасына негізделген қазақ жазуының реформаторы болды
1926 ж. Бакуде болып өткен "Бірінші Түркологиялық Құрылтайдың"
президиумы мүшесі - Ахмет Байтұрсынұлы
АХМЕТ БАЙТҰРСЫНҰЛЫ
МҰРАЖАЙ-ҮЙІ АЛМАТЫ , 1998
МІРЖАҚЫП ДУЛАТОВ
(1885—1935)
• 1902-1911 жылдары Торғайда, Қызылжарда мұғалім
• 1911-1918 жылдары «Айқап» журналында , « Қазақ » газетінде
қызметкер
• 1917-1918 жылдары «Алаш» партиясын, Алаш автономиясын,
Алашорда үкіметін құрушылардың бірі болып, Қазақ мемлекетін
құру ісіне белсене атсалысты
• 1920-1928 жылдары « Ақжол » газетінде ( Ташкент қаласында )
редактор, Семейде сот қызметкері, Орынбор қазақ ағарту
институтында оқытушы, Қазақ мемлекет баспасында саяси
редактор, «Еңбекші қазақ» газетінде жауапты хатшының
көмекшісі
• 1928 жылы желтоқсанда репрессияға ұшырып, 1935 жылы айдауда
жүріп қайтыс болды
• 1988 жылы 4 қарашада ақталды
ШЫҒАРМАЛАРЫ
«Оян, қазақ! » атты өлеңдер
жинағы(1909 жылы),«Бақытсыз
А.С.Пушкиннің, М.Ю.Лермонтовтың,
Жамал» атты тұңғыш романы (1910
И.А.Крыловтың шығармаларынан
жылы) , «Азамат» (1913 жылы),
кейбір туындыларын қазақ тіліне
«Терме» (1915 жылы) тағы басқа
аударған. Міржақып Дулатов –
жинақтары, «Бүркіттің иесі» поэмасы
библографиялық көрсеткіштің ( 1-2
(1917 жылы), «Балқия» пьесасы (1922
бөлімі, 1926 жылы) , «Есеп құралы»
жылы), «Шоқан Шыңғысұлы
(1921 жылы, кейін 8 рет басылды) мен
Уәлиханов» (1914 жылы), «Ахмет
«Оқу құралы» атты оқулықтар
Байтұрсынов» (1922 жылы) атты
мақалалар
МІРЖАҚЫП ДУЛАТҰЛЫНЫҢ АБАЙ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫН ЗЕРТТЕУІ
“Абай қазақтың жаңа әдебиетінің басы, негізін
салушы деген тұжырым, алғашқы жарық жұлдыз
деген балама. Орыстың бірінші жазушысы
Ломоносов деп санап, Абайдың өз халқының
тарихындағы орны онымен қатарлас»,-деген
салыстырма жасайды
Дулатұлының Абайға арналған алғашқы қысқа ғана мақаласы татардың
«Уақыт» газетінде 1908 жылы жарияланған. Ақынның ой-өрісі, білім деңгейі,
туған жері, шыққан ортасы айтылып, әдеби мурасына жалпылама баға беріліп,
оның орыс әдебиетімен, әсіресе Лермонтовпен үндестігі ескертілді. 1914 жылы
«Қазақ» газетінде басылған «Абай» мақаласы ақынның опат болғанына он жыл
толуына орай арналып жазылған.
Мұнда әдебиеттің, оның көрнекті өкілдерінің халық тарихында алатын орны айрықша бағаланады. Абайдың
қадірін білмеу, оны елеп ескермеу ұлттың үлкен кемшілігі ретінде аталады, әдебиет елдің жаны деп
көрсетіледі.Абай шығармаларындағы сарын-әуезді, ой-пікірді, идея-нысананы алаш азаматтары терең сезіп,
тебірене насихаттай білген. Әдебиеттің барлық жанрында бірдей қалам тартқан қаламгер, қоғамдық-
әлеуметтік іске жанын салып араласқан қайраткер Міржақып Дулатовтың өмірлік мақсатының биік
нысанасы, тапжылмас темірқазығы - біркүндік даңқ, өтпелі дәулет, баянсыз шен емес, туған халқының
бостандығы, өзін-өзі билеуі, отарлық езгіден құтылуы, ол қуғын-сүргін керіп, түрмелер азабын тартып жүрген
азапты күндерінің өзінде де, ақтық демі біткенше бүл жолдан тайған жоқ.
Елі мен жерінің тәуелсіздігі жолында іздене отырып, сол күрес жолында Алаш
зиялылары өздерін де, өз замандастарын да, өзінен кейінгілерді де қайраткерлік жағынан
да, каламгерлік жағынан да дайындады, жетілдірді деуге болады. Алаш қайраткерлерінің тіл
саласындағы тағылымын биік бір асқарға теңесе болғандай. Сол асудың төңірегінде Алаш
зиялыларының қазақ тілін дамытудағы еңбектерін ерекше бөле-жара айтуға болады.
Алаш зиялыларының дербес мемлекеттілікке ұмтылыстарында қазақ тілінің мәртебесі туралы
да ойлармен мұндалап тұрды. Оны олардың сол тұста жазған мақалаларынан
және А.Байтұрсынұлының, С.Сәдуақасұлының Оқу комиссариатында басшылық еткен
кезіндегі іс-қимылдарынан аңғаруға болады. Тіл - ұлт руханиятының негізгі өзегі екендігі де
Алаш зиялыларының қоғамдық ойларынан және көркем шығармашылығынан көрініп жатты.
Тілдің қоғамдағы орны мен рөлі жөніндегі қисынды пікірлер Ахаң бастаған алашшылдардың
мақалаларынан көрініп жатты. Сондай-ақ, туған тіл тақырыбы ұлтты ұйыстырушы,
халықтың төл болмысын айқындаушы фактор ретінде қазақ поэзиясында, әсіресе,М.Жұмабаев,
С.Торайғыров өлеңдерінде ерекше леппен жырлана бастады. «Жақсының хаты өлмейді»
дегендей Алаш мұралары біздің ұлттық қазынамызға айналды. Тағы да Ахаң
айтқандай: «Адамдықтың егінін шаштым, ектім, Көңілін көтеруге құл халықтың…». Дәл
осында айтылғандай Алаш зиялыларының идеясы, мұрасы, еңбектері, өсиеттері құл халықтың
көзін ашпаққа керек.
Ұқсас жұмыстар
Пәндер
- Іс жүргізу
- Автоматтандыру, Техника
- Алғашқы әскери дайындық
- Астрономия
- Ауыл шаруашылығы
- Банк ісі
- Бизнесті бағалау
- Биология
- Бухгалтерлік іс
- Валеология
- Ветеринария
- География
- Геология, Геофизика, Геодезия
- Дін
- Ет, сүт, шарап өнімдері
- Жалпы тарих
- Жер кадастрі, Жылжымайтын мүлік
- Журналистика
- Информатика
- Кеден ісі
- Маркетинг
- Математика, Геометрия
- Медицина
- Мемлекеттік басқару
- Менеджмент
- Мұнай, Газ
- Мұрағат ісі
- Мәдениеттану
- ОБЖ (Основы безопасности жизнедеятельности)
- Педагогика
- Полиграфия
- Психология
- Салық
- Саясаттану
- Сақтандыру
- Сертификаттау, стандарттау
- Социология, Демография
- Спорт
- Статистика
- Тілтану, Филология
- Тарихи тұлғалар
- Тау-кен ісі
- Транспорт
- Туризм
- Физика
- Философия
- Халықаралық қатынастар
- Химия
- Экология, Қоршаған ортаны қорғау
- Экономика
- Экономикалық география
- Электротехника
- Қазақстан тарихы
- Қаржы
- Құрылыс
- Құқық, Криминалистика
- Әдебиет
- Өнер, музыка
- Өнеркәсіп, Өндіріс
Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор #1 болып табылады.
![google play](assets/img/google-play-badge.png)
Ақпарат
Қосымша
Email: info@stud.kz