ЕНИСЕЙ ЖАЗБА ЕСКЕРТКІШТЕРІ - Енисей өзені бойында табылған, ежелгі түркі сына жазуымен жазылған ескерткіштер
![](/assets/img/loading.gif)
![](/assets/img/loading.gif)
Презентация қосу
ЕНИСЕЙ ЖАЗБА ЕСКЕРТКІШТЕРІ — Енисей өзені
бойында табылған, ежелгі түркі сына жазуымен жазылған
ескерткіштер.
Олар қазіргі Хакасия, Тыва, Таулы Алтай республикалары аумағынан,
Красноярск өлкесінен, Лена өз. бойынан, Енисей, Абақан, Кемчік, Кем,
Оя, Элегест өзендері бойындағы қорғандардан табылған
Жалпы саны — 150.Ғалымдардың анықтауынша, Е. ж. е-нің көпшілігі
хронологиялық тұрғыдан 6 — 10 ғ-ларда жазылған. Бұғытастарға, арнайы
дайындалған құмдақ тастарға, жартастарға, сонымен қатар әшекейлі алтын,
күміс ыдыс-аяққа, металл айналарға, тиындарға, т.б. заттарға қашалған.
Қырғыз қағанатына тән Енисей жазу ескерткіштері
С.Е.Малов Ү-ҮІғасырға жатқызады.
В.Томсен мен П.М.Мелиоранскийлер ҮІ-ҮІІ ғасырға жатқызады.
Л.Р.Қызласов ІХ-Х ғасырларда жазылған деп есептейді
В.В.Радлов ҮІІ-ҮІІІ ғасырларды қамтиды дейді
Ең үлкені Уйбат өзені аңғарынан табылған.Уйбат ІІІ деп аталатын
ескерткіш 478 таңбадан тұрады.
Бiлге қаған (көнетүркіше Arslan Bilge
qaγan; қыт. 毗伽可汗 — Бике
кыхан, Могилян) (683—734) — Түрік Елінің
717—734 жж. билік құрған қағаны.
Ол 683 ж. Орхон өзенi бойындағы
Өтүкенде туған. Құтлық қағанның
(Елтерістің) үлкен ұлы, Күл-тегіннің
ағасы. Шешесі Елбілге қатұн. «Ашина»
текті.
Түрiк Елінің бiрегей тұлғасы атанған ол iнiсi Күлтегiнмен бiрге елдің қамы,
жердің тұтастығы үшін күресіп, көшпелiлер тарихында ұлы империяның
іргесін бекітті. Ол күллi көшпелiлер империясының тұғырын сомдап, түрiк
тектес этностардың бiрлiгiн сақтай отырып, елдiң мұңы, жердiң қамы үшiн
«түнде ұйықтамай, күндiз отыра алмай» күресті.
Білге
Білге Қаған
Қаған Ескерткіші
Ескерткіші
Білге Қаған Ескерткіші - Орхон түркі жазба ескерткіштерінің ішіндегі көлемі мен
мазмұны жағынан ең үлкені әрі аса ірі “мәңгі тас” (көне түркі тілінде — “Беңгү
таш” ) қатарына жататын ескерткіш кешен. Күлтегін ескерткішінен 0,5 км жерде
орнатылған. Білге Қаған Ескерткіші мен Күлтегін ескерткішін орыс ғалымы Н.М.
Ядринцев тауып (1889), оны белгілі түркітанушы В.В. Радлов Дания ғалымы
В.Томсен анықтаған әріптік жүйемен оқыды (1894). Білге Қаған Ескерткішін А.
Аманжолов, Ғ. Айдаров, т.б. ғалымдар әр қырынан қарастырып, зерттеген.
Ескерткіш Екінші Шығыс Түрік қағанатының атақты қағаны — Білге қағанға
арналған. Көне түркі бітік жазуындағы Білге қаған есімі қытай жазбарында рі-кіа,
мо-кі-lіen, mo-gі-lan [могилен] т.б. кездеседі. Сол себептен ғалымдар “Білге қаған”
лауазымы, ал “Могилиен, могилян” — оның өз аты дейді
Тоныкөк (Тоңыұқық) - Екінші Шығыс Түркі қағанатының
негізін қалаушылардың бірі, оғыз тайпасынан шыққан ұлы
дана, заманында Түркі қағанатының үш бірдей қағанына
уәзір болып, түркі елінің халқын көбейтіп, жерін кеңейтуге
үлкен үлес қосқан кемеңгер. Көшпелілер тарихында
артында өшпес атақ даңқын қалдырып; ақыл парасатына,
қол қайратына, көрегендігіне табындырып; ел жұртының
қасіретін, қуанышын, ерлігі мен елдігін тасқа жыр ғып
қашап, мәңгілік мұра қалдырған Тоныкөктей тұлға болған
емес.
Тоныкөк (646-738) –көне түркі қағанатының бас қолбасшысы, қағанабызы
(кеңесші). Көк түркілердің ақ сүйектер әулетінен. Жастай Қытай
императорлар мектебінде дәріс алған. Одан соң алты—жеті жылдай
мемлекет қызметін атқарады. 679 жылғы көтерілісте түркілерді
қолдағаныүшін түрмеге отырғызылады. Қандастары арасында зор беделге ие
болады. Соны өз мақсаттарына пайдаланбақ болған қытай билеушілерінің
арам айласы іске аспай, арнайы тапсырмамен жіберілген Т. келген бетте-ақ
көтерілісшілер қатарына қосылады. Әйгілі әскербасы көне дүниенің
кемеңгер көсемдерінің бірі болған, Оның терең ойлы сөздерінде зор
отансүйгіштік пен көрегендік рух бар.
Күлтегін жазуы —ежелгі түркі
жазба
ескерткіші. Моңғолиядағы Қараба
ласаған қаласының қираған
орнынан солтүстікке қарай 40 км
жерге, Орхон өзенібойындағы
Эрдени Цзу монастырының (8
ғасыр) жанына орнатылған.
Ескерткіштің биіктігі 3,15 м., ені
1,34, қалыңдығы 0,41 м. Тас
бағана бес бұрышты қалқан
тәрізді, қырларында айдаһардың
суреттері мен қаған таңбалары
бейнеленген. Күлтегін ескерткіші
туралы алғашқы мәліметтер 19
ғасырдағы батыс
зерттеушілерінің еңбектерінде
жариялана бастады. Екі
құлпытастағы құпия жазуларды
түркітанушылар көпке дейін оқи
алмай келді. Ғалымдар арасында
тастағы белгісіз жазуларды көне
«Мен, Білге Тоныкөк, табғаш (қытай) елінде тәрбиеленіп өстім. Түркі
халқы ол кезде табғаштарға бағынышты еді» деп жазылған. Бұдан
Тоныкөктің түрк тайпасы көсемдерінің бірінің баласы екені анық
аңғарылады. Өйткені ол кезде көшпелілердің тек ел басыларының
қытайға аманатқа берген балалары ғана император сарайында оқып,
тәрбиелене алған.
Талас жазулары
Талас жазулары - Қазақстан мен Қырғызстан шекарасы
өңірлеріндегі Талас өзені бойынан табылған көне түркі
ескерткіштері . Олар , негізінен , V-VII ғасырлар аралығына жатады .
Көбінесе , қойтастарға , жартастарға , бұйымдарға жазылған .
Қазіргі кезде бұл аймақтардағы Талас ескерткіштерінің саны 30-ға
жетеді .
1932 жылы Талас өзені бойындағы Ашықтас деген жерден төрт қырлы
ағаш таяқшаға ойылып жазылған көне жазуы табылды .
Ұқсас жұмыстар
Пәндер
- Іс жүргізу
- Автоматтандыру, Техника
- Алғашқы әскери дайындық
- Астрономия
- Ауыл шаруашылығы
- Банк ісі
- Бизнесті бағалау
- Биология
- Бухгалтерлік іс
- Валеология
- Ветеринария
- География
- Геология, Геофизика, Геодезия
- Дін
- Ет, сүт, шарап өнімдері
- Жалпы тарих
- Жер кадастрі, Жылжымайтын мүлік
- Журналистика
- Информатика
- Кеден ісі
- Маркетинг
- Математика, Геометрия
- Медицина
- Мемлекеттік басқару
- Менеджмент
- Мұнай, Газ
- Мұрағат ісі
- Мәдениеттану
- ОБЖ (Основы безопасности жизнедеятельности)
- Педагогика
- Полиграфия
- Психология
- Салық
- Саясаттану
- Сақтандыру
- Сертификаттау, стандарттау
- Социология, Демография
- Спорт
- Статистика
- Тілтану, Филология
- Тарихи тұлғалар
- Тау-кен ісі
- Транспорт
- Туризм
- Физика
- Философия
- Халықаралық қатынастар
- Химия
- Экология, Қоршаған ортаны қорғау
- Экономика
- Экономикалық география
- Электротехника
- Қазақстан тарихы
- Қаржы
- Құрылыс
- Құқық, Криминалистика
- Әдебиет
- Өнер, музыка
- Өнеркәсіп, Өндіріс
Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор #1 болып табылады.
![google play](assets/img/google-play-badge.png)
Ақпарат
Қосымша
Email: info@stud.kz