ХIX–XX ғ. басындағы тарбағатай өңірінің қазақтары (тарихи-этнографиялық зерттеу)

Кіріспе
Негізгі бөлім
Қорытынды
        
        Автореферат диссертации
ХІХ–ХХ ғ. басындағы Тарбағатай өңірінің қазақтары (тарихи-этнографиялық
зерттеу)
ӘОЖ 39 (=512.122) (574.4)
Қолжазба құқығында
Егізбаева Меруерт Қарпыққызы
ХІХ–ХХ ғ. басындағы ... ... ... ...... ... және антропология
Тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу ... ... ... ... әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің археология және
этнология кафедрасында орындалды.
Ғылыми жетекшісі: тарих ғылымдарының ... ... ... ... ... ... ... Артықбаев Ж.О.
тарих ғылымдарының кандидаты,
доцент Қартаева Т.Е.
Жетекші ұйым: ҚР Білім және ... ... ... ... 2007 жылы ... ... ... _________
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің
Ш.Ш.Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының тарих ... ... ... ... беру ... ОД ... ... мәжілісінде қорғалады (050010, Алматы қаласы,
Құрманғазы көшесі, 29).
Диссертациямен Ш.Ш.Уәлиханов ... ... және ... ... ... танысуға болады.
Автореферат 2007 жылы “____” _______________ таратылды.
Диссертациялық кеңестің
ғылыми хатшысы, тарих
ғылымдарының ... Қ. С. ... ... өзектілігі. Еліміз тәуелсіздігін баянды етуге ұмтылған,
ғаламдану белең алған заманда халқымыздың ... бойы ... ... мен ... ... ... ... болмысты, менталитетті
жете танып білудің көкейкестілігі артып отыр. Тоталитаризмнен кейінгі
кезеңде отандық тарих пен төлтума мәдениеттің жете зерттелмей ... ... жіті ... аударылып, соның ішінде қазақ мәдениетіндегі жалпы
этникалық, аймақтық және жергілікті этнографиялық ерекшеліктерге ... ... ... ... ... ... тұрмыс-тіршілігін зерттеуде белгілі бір
аймақта өмір сүретін қазақтардың этнографиялық болмыс-бітімін сипаттай
отырып, ... ... ... ... ... айырмашылығы мен
ұқсастығын айқындаудың ғылыми маңызы зор екендігі белгілі. Мұндай
этнографиялық ... ... ... арқылы біртұтас қазақ
мәдениетінің кешенді төлтума бейнесі хақында, сондай-ақ көрші жұрттар
арасындағы тарихи-мәдени ... ... ... ... ... әрі ... ... мен өзгерістерге түсудің тетігі, себеп-
салдары туралы кеңірек ... ... Сол ... төл ... ... ... ... таба аламыз.
Еуразия даласының қомақты бөлігін алып жатқан қазақ халқының мәдениетінің
біртұтастығы, бірегейлігі көптеген зерттеушілердің назарына ... ... ... ... оның ... ... ... ғасырлар бойы қоғамдық-әлеуметтік, саяси, технократтық өзгерістермен
байланыста жүрілетіндігі белгілі.
Қазақ мәдениеті өзінің негізгі модельдік-типтік (үлгі-нұсқалық) қасиеттері
жағынан біркелкі болғанымен, таралған тарихи-географиялық аймақтарында
өзіндік ... де, ... ... азын-аулақ
өзгешеліктерімен де аздап түрленетіні хақ. Кең сахарадағы қазақтар ХІХ
ғасыр мен ХХ ... ... ... ... жер ... ... негізделген әлеуметтік-экономикалық, шаруашылық-тұрмыс жай-
күйі, отарлау саясаты, жерге орналастыру, әкімшілік бөлініс, технократтық
ықпал, көрші мемлекеттермен ... ... және т.б. ... жатқан
факторларға байланысты өзіндік жергілікті этнографиялық дамуды бастан
кешірді.
Тақырыпқа өзек болып отырған осындай жергілікті өзгешеліктерді түсіндіруде
М.Г.Левин, К.В.Чистов, Н.Н.Чебоксаревтар ұсынған “шаруашылық мәдени ... ... - ШМТ) ... көп ... ... ашуға арқау болады. ШМТ
дегеніміз белгiлi бiр табиғи-жағрафиялық жағдайдағы халықтың әлеуметтiк-
экономикалық даму деңгейiне сәйкес қалыптасқан шаруашылық пен ... ... ... [1, 4 б.]. ... ... типтiң
қайсысы болсын табиғи ортамен болатын қоян-қолтық байланыс барысында
бiртектi этникалық нышандарды бойына жинайды. Осыдан келіп этникалық бітім
айқындалып, сан-салалы мәдени ... ... ... Осы ... оның
екi жақтылығы, яғни табиғат пен адам тарихтарының бiр-бiрiмен өте тығыз
сабақтастығы және өзара себеп-салдарлық байланысы маңызды орын алады.
Этникалық дәстүрдегi шаруашылық болмысы ... және ... ... ... жасайды. Осындай факторлар мен оның даму бағдарына
байланысты оның тарихи-этнографиялық аймағы ... [2, 17 б.]. ... ... ... даму ... да ... әсер ететіндігі белгілі.
Тарихи-этнологиялық ізденістердің белгілі бір аймақтық, өлкелік аумақтағы
зерттеулер аясында жүрілуі салыстырмалы-салғастырмалы материалдардың
базасын толықтыра отырып, ғылыми ... ... ... ... ... үшін аса ... маңызға ие екендігіне күмән тумаса керек.
Патшалық отарлау мен коммунистік жүйеде өмір сүрген кезінде қазақ этносының
этникалық, биологиялық, рухани күш-қуатының қоры бола ... ... ... ... ... ... ... ошағына айналды. Осындай ірі локальдық қазақы Торғай, Қарқаралы,
Шұбартау-Абай, Созақ, Маңғыстау, Атырау, Шалқар, Ырғыз, Жымпиты, Кеген-
Нарынқол сияқты және т.б. ... ... ... қатарында Тарбағатай өңірі
де орын алады. Бұл аймақтар туралы ... ... ... ... да ... ... бір ... зерттеуді талап ететін этнографиялық локальдық аймақ
Тарбағатай қазақтары туралы арнайы тарихи-этнографиялық зерттеу жоқтың
қасы. Қытай және ... ... ... ... ... салт-
дәстүрлерінде, әдет-ғұрыптары, дәстүрлі шаруашылығы, кәсібі, мінез-құлқында
өзіндік ерекшелігі бар. Себебі, Тарбағатайдың теріскей бетінде ұзақ жылдар
томаға тұйықтау қалған, орыс ... ... аз ... ... бұл ... этнографиялық дәстүрдің табиғи қалпы мейілінше
сақталды. 1955 жылдардан 1963 ... ... ... елге ... дені осы ... ... қоныстануы аталмыш өлкеде белгілі бір
этнографиялық ерекше келбеттің қалыптасуына әсер ... ... ... ... мәдениеті үшін маңызы зор зерттеу нысаны ретінде
Тарбағатайдың теріскей бетін ... ... ХІХ ... ... ХХ
ғасырдың бастапқы кезіне дейінгі тарихи этнографиясын кешенді түрде зерттеу
алынды.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. ХІХ-ХХ ғ. ... ... ... ... ... ... басқару үшін жергілікті халықтың тарихын, тұрмыс-
салты, әдет-ғұрпы мен мінез-құлқын жете, кешенді танып білу ... Осы ... ... ... үшін қазақ даласына аттанған
саяхатшылар мен зерттеушілердің, ел арасынан әр түрлі жолдармен мәліметтер
жинаған ... ... ... деректері қарастырылып отырған
тақырыпқа қажетті жан-жақты мағлұматтар береді. Әсіресе, И.Г.Андреев,
И.Сиверс, С.Б.Броневский, Н.Д.Абрамовтың ... ... ... ... ... ... туралы нақты мәліметтер
бар. Қазіргі күнде із-түссіз жойылып кеткен архив ... мен ел ... ... ... негізінде жазылған А.И.Левшиннің 1882 жылы
жарық көрген белгілі монографиялық еңбегінің маңызы ерекше.
Белгілі саяхатшы Г.Н.Потаниннің “Очерки Северо-Западной Монголии” [3]
еңбегі мен ... ... ... ... ... олардың
мал шаруашылығы, қолөнері, аңшылығы, әдет-ғұрып, салт-дәстүрі турасындағы
мәліметтері өте құнды. Ал, заттық және ... ... ... мәліметтер
белгілі түрколог В.В.Радловтың, атақты Ш.Ш.Уәлихановтың еңбектерінде
кездеседі.
Орыс мерзімді басылымдары мен әдеби, әскери журналдарда тақырыпқа қатысты
жарық көрген ... ... ... бірі – ... деген лақап атпен
жариялаған автордың “Обычаи киргизов Семипалатинской области” [4] және
К.Дужанның “Свадебные обряды у киргизов Кокбектинского округа” [5] деп
аталатын көлемді ... осы өңір ... ... ... ... молынан келтірілген.
Орыс Географиялық Қоғамының жазбаларында жарияланған мақалалар ішінде
Тарбағатай өңірі ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-тұрмыстық жағдайы, салттарына
кеңірек тоқталады. Ал, тұрмыс-салты мен мінез-құлқы және Тарбағатайдағы
рулардың орналасуы туралы ... ... ... ... и ... ... [6] атты үш томдық еңбегінде кеңінен
баяндалады.
Қазақ тарихы мен мәдениеті туралы қалам тербеген ... ... ... ... осы өңір ... ... санына
байланысты мәліметтер бар. Алайда бұл мәліметтер мұқият қарастыруды қажет
етеді.
Сондай-ақ, Н.А.Трофимук, С.И.Руденко және Ә.Х.Марғұланның ... ... ... салт-дәстүрі, киімі, ру-тайпалық құрылымы, орналасуы
туралы кең көлемде ... ... ... ... ... жылы ... жинағында жарық көрді. Мұндай этнографиялық
экспедицияларды Д.Рахметов пен М.Ураловтар ... жж. ... ... ... ... ... жүргізді. Орыстармен қарым-қатынас
нәтижесінде пайда болған шығыс қазақтарының ... ... ... ... ... ... ... [7]. Бұл өңірде мекендейтін ру-
тайпалардың құрылымы мен олардың әр кезеңдегі ... ... ... ... М.С.Мұқановтың “Этнический состав и расселение казахов Среднего
жуза” ... 1974) ... ... айтылады. Кейін Х.А.Арғынбаев,
М.С.Мұқанов, В.В.Востров біріккен авторлығымен жарық ... ... ... ... ішінеара толықтырулар қамтылған.
“Хозяйство казахов на рубеже ХІХ-ХХ веков” деген ұжымдық зерттеуде осы
аймаққа байланысты ... ... да, ... ... бар.
Басқа өңір қазақтары туралы ғылыми еңбектер зерттеу нысанына тікелей қатысы
болмаса да, салыстыру шендестіру үшін маңызы бар. Әсіресе, көршілес Таулы
Алтайдағы Қосағаш ... ... ... туралы А.В.Коноваловтың
“Казахи Южного Алтая” зерттеуінде дәстүрлі әдет-ғұрыптар мен ... ... ... ... ... У.Х.Шәлекеновтың “Казахи низовьев
Амударьи” еңбегі салыстырмалы түрде қарастыруда маңызы ерекше.
Дәстүрлі отбасылық әдет-ғұрыптар мен наным-сенімдер мәселесіне байланысты
Ә.Т.Төлеубаев еңбегінің маңызы зор [8]. ... ... ... архитектуры Западного Казахстана”,
“Архитектура кочевников-феномен истории и культуры Евразии (памятники Арало-
Каспийского региона)” атты монографияларында қазақтардың ... ... ... жете ... ... ... ... обрядности казахов Жетысу” [9]
жарияланымындағы тұжырымдарының этнографиялық зерттеу үшін маңызы зор.
Белгілі ғалым-антрополог О.С.Смағұлұлы және ... ... ... ... ... ... талабына орай
қазақтарды алғаш рет өңірлік тұрғыдан кешенді зерттеулер арқылы алынған
соматологиялық, одонтологиялық анықтамалардың ғылыми талдаулары ұсынылды.
Қазақ халқының дәстүрлі мәдениетін көшпелі ... ... ... ... ... ... ... қарастырған Нұрсан
Әлімбайдың “Традиционная культура жизнеобеспечения казахов. Очерки истории
и теории” атты кітаптағы тиісті тарауларын және оның ... да ... ... ... ... ... Дәстүрлі қазақ қоғамын, оның
этноәлеуметтік ерекшеліктерін және қазақ этнографиясын зерттеуде
Ж.О.Артықбаевтың “Казахское ... в ХІХ в.: ... и ... этнографиясы: этнос және қоғам. ХVІІІ ғ.” атты еңбектерінің орны
бөлек. Аталмыш авторлардың ғылыми тұжырымдары да біздің зерттеуімізге
ғылыми-теориялық арқау болды.
Г.С.Нұрғалымованың ... ... көне ... мен мәдениеті” деген
еңбегінде осы өңірді мекен еткен тайпалар туралы мәліметтер келтіріліп,
шығыс өңіріне түрлі мақсатпен келген ... мен ... ... ... ... ... жер-су атауларының тарихы да аталмыш
еңбекте кеңінен баяндалады.
Жоғарыда айтып өткеніміздей локальдық қазақ этнографиялық топтары жайындағы
1990-жж. жанданған зерттеулер қатарындағы Атырау, Маңғыстау, Орынбор,
Өзбекстан, ... ... ... қазақтары туралы зерттеген Ү.Қыдыралин,
Ө.Озғанбаев, Д.Ескекбаев, А.Б.Қалыш, Б.Қалшабаева, С.Кенжеахметұлы,
Ш.Ахметова, Н.Байғабатовалардың еңбектеріндегі соны пайымдаулар мен бұрын-
соңды қазақ этнографиясында беймәлім немесе көмескі ... ... ... ... деректердің тақырыпқа жанама түрде қатыстылығы бар.
Дегенмен, Тарбағатай қазақтарымен тарихи-мәдени, туыстық байланыста болған
Моңғолиядағы, Қытайдағы қазақтар туралы соңғы ... ... ... Қ.Мұхамадиұлы, Д.Қатран, Н.Мұқаметқанұлы,
Ж.Сәмитұлы, Б.Бопайұлы, С.Зейнолла және т.б. авторлардың тарихи,
этнографиялық тақырыптағы еңбектеріндегі мәліметтерде тақырыпқа қатысты
қырлары мен мәліметтер, кейбір ... ... ... мен ... үшін мәні ... ... ... тақырыптар саласындағы еңбектерден де
зерттеуімізге қатысты қырларын көре аламыз. А.У.Тоқтабаевтың төрт түлікке
қатысты, бала тәрбиесі, ... ... ... ... ... ... Ш.Ж.Тоқтабаева, Р.Бекназаровтардың
еңбектерінің зерттеуімізге қатысты тұстары баршылық.
Зерттеудің деректік негізі. Диссертациялық жұмыстың ... ... ... этнографиялық экспедиция материалдары құрады. 2002, 2003, 2004
жж. Шығыс Қазақстан облысының Тарбағатай, Аягөз, Зайсан аудандарынан ... ... ... ... ... мағлұматтармен қоса
Шығыс Қазақстан облыстық этнографиялық музейі, Семей қалалық өлкетану
музейі, Тарбағатай ... ... ... жәдігерлер негізге алынып,
еңбекке қамтылуымен тақырыптың мәнін аша түсті.
Дереккөздердің бір бөлігі – мұрағат деректері ... ... ... ... ... ... облыстық мұрағаты және
Ресейдің Омбы мемлекеттік мұрағаты қорларында сақталған. Олардың ішіндегі
бастылары ҚР ОММ-дың бірнеше қорларында: 8-қор “Управление государственными
имуществами в ... и ... ... 15 ... ... ... ... дел (1854-1919 гг.)”; 19
қор - “Заведующий переселенческим делом в Семипалатинском районе главного
управления землеустройства и земледелия г. Верного Семиреченской области”;
64 қор - ... ... ... г. ... сондай-ақ 338,
345, 369, 437 Омбы, Ақмола облыстық Ішкі істер басқармасының, Сібір
қазақтары басқармасы, шекаралық басқарма, бекет-станицалар басқармасының ... ... ... жазбалары зерттеуімізге деректік арқау болды.
1897 ж. жүргізілген санақ нәтижелерінің Семей облысына қатысты тұстары мен
Ф.Щербина жетекшілігімен жинақталған 13 томдық “Материалы по ... ... ... ... және Өскемен уездеріне
қатысты 8 және 9 томдарындағы және дәл сондай жолмен 1913 ж. жүрілген ... ... ... 2, 3 ... ... ... мәні
үлкен. Оларда өңірдің табиғи-географиялық, жер жағдайы мен ... ... ... ... ... ... ... мақсаты мен негізгі міндеттері. Тақырыптың негізгі мақсаты
-Тарбағатайдың теріскей беті қазақтарының тарихи-этнографиясын,
жалпықазақтық этнографиялық болмысымен ... ... ... осы аймақ қазақтарының тұрмыс-салтындағы өзгерістер мен
ерекшеліктерді зерделеу. Ғасырлар бойы Қытаймен, Ресеймен, Моңғолиямен
көршілес өмір ... өңір ... мен ... ... арадағы
шаруашылық, рухани және материалдық мәдениеттер саласындағы ықпалдастық
байланыстарды, ... ... ... ... да ... ... Осыған орай зерттеу жұмысының алдына мынадай нақтылы міндеттер
қойылды:
- Қазақ руларының аталмыш өлкеге орналасуының тарихи алғышарттары мен
жағдайы, оның мерзімін анықтау;
- Тарбағатай ... ... ... ... ... орналасуын, рулық
құрамын, санын, қыстау-жайлау аумақтарын анықтау;
- Өңірді жайлаған қазақтардың орналасуына, олардың бұрыннан қалыптасқан
тарихи-туыстық-әлеуметтік-экономикалық қатынастарына патша өкіметінің
әкімшілік ... ... ... Тарбағатай өңірі қазақтарының мал шаруашылығы, егіншілігі, қосалқы
кәсіптері, сауда-экономикалық қатынастарының тарихын сипаттап жазу;
- Қарастырып отырған өңір қазақтарының материалдық мәдениеті, ... ... ... ... мен жергілікті өзгешеліктерді
сараптау.
Диссертациялық зерттеудің ғылыми жаңалығы. Диссертация үлкен ... ... ... Тарбағатай қазақтарын жан-жақты, терең де ауқымды,
әрi жүйелi зерделеген арнайы ... ... ... тың ғылыми еңбек
болып табылады. Зерттеудiң деректiк негiзiн құрайтын ... ... ... ... ... ... мен ... дейiн қордаланған
баспасөз, тiлдiк, фольклорлық, эмпирикалық ауызша мәліметтер мейлiнше толық
қамтылып, арнайы зерттеу деңгейiнде алғаш рет жүйелi түрде сараланып ... ... ...... ... ру-тайпалық
құрылымы, заттық, шаруашылық мәдениеті, отбасылық әдет-ғұрыптары сияқты
iргелi мәселелер жөнiндегi бiрыңғай жүйеленген тың ... ... ... байламдар мен ой-тұжырымдар зерттеудiң сонылығының мәндi
айғақтары болып табылады.
Қорғауға ұсынылатын негізгі ғылыми тұжырымдар:
- Қазақ ... ... ... ... ... мен Тарбағатай,
Жетісуға 1752-1763 жж. келіп қоныстанып, орналасу үрдісі XVIII ғ. ... ... ХІХ ғ. бас ... ... ... ... төрт түліктің
қамы, өріс-қоныс, жайылым үшін Тарбағатайдың күнгей жағына да қоныстанды.
- ХVІІІ ғ. екінші жартысының соңына ала Тарбағатай ... ... ... ... ... ... аталары, он екі ата абақ-
керей рулары, азын-аулақ арғын мен уақтар ... ... Сол ... ... Ұлы ... кіретін аздаған шанышқылар мен Кіші жүз-алшын
мен тамалар да ұшырасты.
- ХІХ ғ. екінші жартысынан басталған реформалар ... ... ... қоныстану жүйесі, көші-қон жолдары бұзылды. Өздерінің
бұрынғы жерлерін қазақтар енді жалға алатын болды, малынан айырылып
кедейленгендер егін ... ... ... ... ... көрініс
таппаған ел ішіндегі қысқа мерзімдік маусымдық (қыстау-жайлау, мал
отарлату, жылқы қыстату т.б.) миграциялар бой көрсетті, атап айтсақ жұт
жылдары қазақтар ... ... де ... ол үшін көп ... ... ... ... оның ішінде баспана, киім-кешек, тағамы және адам өмірін
қамтыған маңызды салт-дәстүрлер, яғни ... ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ, Тарбағатай қазақтарының
отбасылық дәстүрлеріне байланысты этноаймақтық ерекшеліктері анықталды.
- Тарбағатай ... ... ... шаруашылық харекеттері
өзара тығыз байланысты болды. ХІХ-ХХ ғ. басында дәстүрлі шаруашылық мал
шаруашылығы және ... ... ... ... ... аңшылық,
қолөнер т.б.) тұтас бір жүйені құрады. Алайда, жетекші сала болып көшпелі
мал шаруашылығы қала берді.
Жұмыстың теориялық және практикалық құндылығы, ... ... ... мен ... ... ... ... аймақтық атлас жасауда, этнографиялық еңбектер мен
өлкетану туралы еңбектер жазуға пайдалануға болады. Сонымен қатар, қазақ
халқының дәстүрлі ... ... ... ... ... ... ... теориялық маңызы ұлттық этнографияны қазіргі заман
талаптарына сай, жоғары деңгейде дамыту қажеттілігімен ... ... ... ... ... ХІХ ... ХХ ... бас кезеңін қамтиды.Тарбағатайдың күнгей жағы Қытай жері
болғандықтан, еңбекте негізінен Тарбағатайдың қазақстандық ... ... беті ... ... аймақтың аумағына қазіргі Шығыс
Қазақстан облысының Тарбағатай, Ақсуат, Ақжар, Аягөз, Зайсан, Көкпекті
өңірлері ... ... ... ХІХ ... және ХХ ... ... және Өскемен уездерінің территориясы қарасты болды. Сондықтан да,
диссертацияда негізгі қарастырылған аймақ осы екі ... ... ... ... – ХІХ ... және ХХ ғасырдың басындағы
Тарбағатай өңірінің қазақтары.
Диссертацияның пәні – Тарбағатай өңірі ... ... ... ... мен ... әдістері. Тақырыпты жаңа
көзқарас тұрғысынан саралауда қазiргi кезеңде ... ... ... талдау мен сыни зерделеу принциптерi басты ұстанымда болды.
Диссертацияның әдiстемелiк негiзi – ... және ... ... ... ... ... этнографиялық зерттеудегі бiрден-бiр
тиiмдi жолы ретiнде проблемалық-хронологиялық, салыстырмалы-тарихилық
тәсiлдер қолданылды. Әсiресе, салыстырмалы мәлiметтердi жүйелеу локальды
этнографиялық топ пен оған жапсарлас жатқан ... ... мен ... ... өгей жұрт ... ... ... пен оның әсері,
салдарынан туындайтын нәтижелерді анықтауға негiз ... ... ... ... ірі ... Ю.В.Бромлей,
Э.С.Маркарян, С.М.Абрамзон, С.А.Токарев, С.А.Арутюнов, М.Г.Левин,
К.В.Чистов, Н.Н.Чебоксарев, В.И.Козлов, М.В.Крюков және ... ... ... ... Ә.Т.Төлеубаев, Ж.О.Артықбаев,
С.Е.Әжiғали, Н.Әлiмбай қатарлы ғалымдардың еңбектерiндегi дәстүрлi мәдениет
саласындағы этностық теориясы, мәдени-шаруашылық-нысан, этникалық үрдістер,
этнографиялық топтар ... ... ... мен ... әдiстемелiк арқауын айқындауға негiз болды.
Ж.О.Артықбаев, С.Е.Әжiғали сынды ғалымдар қолынан бұрын-соңды шыққан
бағдарлама – сұрақнама ... ... ... қатысты эмпирикалық,
экспедициялық материалдар жинақтауға арқау етілді.
Зерттеу жұмысының сыннан өтуі және ... ... ... ... ... төрт ... ғылыми-практикалық
конференцияларда баяндалды. Зерттеу тақырыбының мазмұнына сәйкес төрт
ғылыми мақала жоғары аттестациялық комитеттің ... ... ... ... ... ... ... ізденіс әл-Фараби атындағы Қазақ
ұлттық университетінің археология және этнология кафедрасында орындалып,
осы кафедрада және Ш.Ш.Уәлиханов ... ... және ... ... және ... ... ... өтіп, қорғауға ұсынылды.
Диссертацияның құрылымы. Зерттеу жұмысы кіріспеден, үш бөлімнен,
қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен және ... ... ... зерттеу тақырыбының өзектілігі негізделіп, зерттелу деңгейі,
деректік негіздері және ... ... ... ... негіздері, мерзімдік шегі мен қорғауға ұсынылатын
тұжырымдары айқындалған.
“ХІХ-ХХ ғасырдың басындағы Тарбағатай өңіріндегі қазақ руларының орналасуы”
аталатын бөлімде өңірге қазақ руларының орналасуы, ... ... ... мен жүргізген реформаларының олардың тарихи тағдырына әсері
туралы қарастырылады.
Тарбағатай өңірі үлкен аумақты қамтиды. Ол бүгінгі Шығыс Қазақстан
облысының Аякөз, Тарбағатай, ... және ... ... ... Бұл ... орта жүз ... негізінен найман тайпасы қоныстанған.
Бұл аумақ ХІІІ ғ. бас кездеріне дейін, ХІ-ХІІІ ғғ. арасында кіндік Азияда
дербес мемлекет ретінде өмір сүрген Найман ... ... ... ... наймандар ІХ ғ. Орхоннан Ертіске дейінгі
аралықты алып жатты [10, 83 б.]. Тарихи зерттеулер Таян ... ... ... ... ... ... Алтай сілемдері, тіптен Қалба,
Шыңғыс тауларына дейінгі аралықты мекендегендігін көрсетеді.
ХІІІ ғ. бастап Шыңғысхан шапқыншылығы ... ... ... жалайыр,
қоңырат, меркіт және т.б. тайпалардың бір бөлігі өздерінің ата қоныстары
Моңғол үстірті мен Алтайды тастап, бүгінгі Қазақстанның жеріне ... ... ... ... ... көтерілген Жоңғар мемлекеті бүгінгі
Қазақстан жерінің үлкен бөлігін, шығыс, оңтүстік-шығыс, солтүстік-шығыс
аудандарын түгелдей және орталық аумақтың кейбір бөліктерін иелігіне алды.
Мәселен, ХVІІІ ғ. ... ... Зая ... ... ... ... ... (Материалы к биографии)” атты монастырьлік құжаттарға негізделіп
жазылған ғұмырнамалық еңбегі (Элиста, 1999) сол кездегі қазақ және батыс
моңғол тайпаларының ... ... ... ... зор. ... Жоңғар иеліктері бойынша болған жерлерінің арасында
оның 1639 ж. Өмирту тайжының Тарбағатай ... ... ал 1643 ... Қазылықты қыстап шыққаны туралы жазады. Бұл деректерді
пайдаланып белгілі ... Ж. ... оның ... ... ... ... ... дейінгі аралықтағы қозғалысын нақтылап көрсеткен
(Алматы, 2003.).
Отыз жылдан астам уақытқа созылған жоңғар-қазақ соғысы ХVІІІ ғ. ... 1745 ж. ... ... ... ... кейін, шешуші кезеңге
қарай аяқ басқан кезде босаған жерлерге қазақ руларының жылжып қоныстануы
басталады. Ең ... ... ... ... ... ... ... уақ және т.б. рулардың оңтүстік-шығысқа қарай қозғалғанын байқауға
болады. Мысалы, найманның үлкен руының бірі - буралар ХVІІІ ғ. ... Елек ... ... ... 1742 жылы маусым айында
қарақалпақтарға бағыт түзеген ағылшын көпесі Гок Орынбор маңындағы Елек
өзенінің ... ... Бура ... ... ... болғандығын айтады
[11, 206–207 бб.]. Сол Қонақай батырдың зираты мен ұрпақтары Жарма
өңірінде. Бұл – найманның бура ... ... ... XVІІІ ... ... ... көрсетеді.
Белгілі ғалым М.Мұқановтың “найман және басқа рулардың Сарыарқадан кетуін,
олардан саны көп арғын тайпасының оларды ығыстыруы ... ... ... ... мал ... ... ... жайылымның қажеттігіне байланысты олар Ертіс бойы,
Алтай, Тарбағатай, Жетісудан мол өріс-қоныс алып қалуға күш салды. Бірақ,
жоңғарлардан қалған жерлерге тікелей құқығымыз бар деп ... ... ... ... ... Бірақ, соған қарамастан өздері
жоңғарлардан босатқан осы өлкелерге қазақтар ұмтылуларын тоқтатпады.
Сөйтіп, Тарбағатай теріскейіне қазақ руларының келіп орналаса бастауын
деректерге сүйене ... ... ... деп ... Дәлірек
айтқанда, найманның қаракерей тобына кіретін мұрын, байжігіт, қыржылар
Аякөзден ... ... ... ... орналасты. Төртуылдар Зайсан
ойпатының оңтүстігіне – Сауыр мен Алтайға орналасты. Ал, ақнаймандар
басында теріскей Тарбағатайдағы Қарғыба, Базар, Бөкен, ... ... ... ... ... ... Байжігіттен тарайтын алты Жұмық (оған
Болат, Сайболат, Қожан, Қараша, Саты, ... ... пен бес Саты ... ... ... ... ... аталары жатады) ұрпақтары
тұрады. Қазақ руларының адам мен мал санының өсе түсуіне байланысты азды-
көпті жоңғарлар өңірден біржолата ығыстырылып шығарылғандығын ауызша
деректер қуаттайды.
Тарбағатай ... ... ... рулары қазақ сахарасын жайлаған басқа
қандастары қатарлы Ресей бодандығына өту мәселесін міндеттілік емес ... олар орыс ... ... ... түкпірге кете берді. Бұл
жәйттер патшалық Ресей әрекетін қазақтардың өз тірлігі мен тағдыр-талайына
қарама-қайшы құбылыс ретінде қабылдап, оған селқос қарауының ... ... ... ішкі ... да еді - ... ... ... да, қазақтардың бұлайша пайымдауының байыбына бармай, сенбестік
танытқан патша өкіметі қазақ рубасыларын әлсін-әлсін түртпектеп, бұрынғы
берген анттарына адалдықтары жөнінде ... ант беру ... ... ... ... гөрі ... ... басым ұстанған хан Абылай
қайтыс болғаннан кейін, барлық орта жүз рулары да осы бағытты ұстанды деу
ақиқатқа ... ... ... ... тәуелсіздігін сақтау
үшін ХІХ ғ. бірінші жартысында бірде Ресеймен, бірде Қытаймен ... төре ... осы ... ... екі ... да ... ... өмір сүру саясатын аңсағандық еді. Дербестік үшін ... ... ... ... ... тоқабай Қожакелді батыр, мырзас
Тәукебай Жәпекұлы орыс қолынан қаза тапты [12]. Абақ-керейлердің қытай
ықпалына көбірек өтіп, олардың ... ... да әрі арғы ... ... ... ... ... бөлігі Зайсан, Кішкене тау, Маңырақ,
Кендірлік, Көкпекті елді мекендеріне келіп қоныстанды.
ХІХ ғ. басындағы қазақ қоғамындағы қалыптасқан саяси және әлеуметтік-
экономикалық жағдай Ресейдің ... ... ... ... ... ... қадамдарға баруына мүмкіндіктер берді. 1822 жылы 22 шілдеде
қабылданған “Сібір қырғыздары ... ... Орта ... ... ... Омбы ... Омбы, Петропавл, Семей, Өскемен болып ішкі
округтерге және ерекше мәртебе бойынша құрылған сыртқы округтерге бөлінді.
Бұл ... ... ... ... ... өңірі әлі толық Ресей
ықпалына өтпеген болатын. Алтай мен Сауырда жүрген ... ... ... керей” деп аталулары да сол кезде пайда болған.
Ресейге қарсы бағытын ұстанған матай-қарауылжасықтар мен мұрындардың
билеушісі Данияр Ханқожиннің 1840 ... ... ... мен ... ... бекеті маңындағы орыс жағының батыл шаралары жоғарыда айтылған
рулардың Ресей бодандығына ... бет ... 1840 жылы 3 ... ... ... ... өтеді. Сөйтіп, Қазақстан аумағындағы Орта жүздің
Ресейге қосылуы ... бір ... ... ... ... ХІХ ... ... аяқталғаны мәлім. Сондай-ақ, зерттеу барысында Тарбағатай өңірін
қоныстанған рулардың аталмыш өңір ежелден мекендеп келе жатқан ата қонысы
екендігіне көз жеткізуге ... ... ... және 1822, 1838, 1854 ... ... реформалар
патша үкіметінің отарлау саясатынан туындап жатса да, қазақ қоғамында
өзгерістер әкеле бастады. 1868 ж. 21 қарашада “Орынбор және ... ... ... және Орал және Сібір казак әскерлерін
басқаруды қайта құру туралы ... ... Ол ... ... ... және Семей сияқты төрт облыс құрылды. Тарбағатай қазақтары негізінен
Семей облысының құрамына енді. Басқарудың жалпыресейлік жүйесіне көшу 1891
ж. 25 ... ... ... ... Семей, Жетісу, Орал және Торғай
облыстарын басқару туралы заң” арқылы жүзеге асты. Жоғарыда ... ... ... қазақтары Семей облысы, оның ішінде, әсіресе
Зайсан, Өскемен уездерінің территориясында орналасты.
Семей облысының оңтүстік шығыс бөлігінің ең шеті - Зайсан уезі ... ... ... уез ... әр ... ... ... Оңтүстік-батыс Алтайдың таулы жоталары, таулар арасындағы
кең жазықтар мен далалар, көптеген су көздері орналасқан. Мұнда
Қазақстандағы ірі көлдердің бірі – ... ... және т.б. ұсақ ... Уез ... Қара ... ... көптеген тау өзендері (Қалжыр,
Алқабек, Кендерлік, Көкпекті, Қарғыба, Базар, Боғас және т.б.) ағады. Құлжа
келісімі бойынша, Қытайға берілген жерлерде ... ... ... ... ... ... уезі 49751 шаршы шақырым ауданды қамтыған. Осы
территорияда ... 17 ... ... ... ... найман рулары, атап
айтсақ, 17 болыстың 16-сы наймандарға тиесілі болды [13, 366-371 б.].
Олармен бірге Абақ ... де ... Олар ... Қытаймен,
солтүстігінде Қаражал-Жеменей өзенімен шектесетін. Қазақтардың кейбір
шаруашылық топтарының Қытай территориясында жазғы жайылымдары болды және
Ресейге де, ... екі ... ... ... ... уезінің территориясында
найманның қаракерей руының ұрпақтары: Байжігіт, Ақнайман, Қожамбет, ... ... ... ... және ... ... ... Территорияның
қалған бөлігінің көбін Қаракерей рулары: байжігіт, ақ-найман, қожамбет және
мұрын болыстары алып ... ... ... ... ... мекендеген
Байжігіт руы батыстан Аягөз өзенінен шығысқа, Төртуыл ... ... ... ... ... ... иеліктеріне дейінгі және солтүстіктен
Көкпекті жерінен оңтүстікке Тарбағатай жоталарына дейінгі үлкен аумақта
қоныстанды. Уездің батыс бөлігін Зайсан ... ... ... ... (өз ... ... Мұрынның атынан алған).
Уездің үлкен бөлігі қыстаулар жері болды және олар уездің шет жақтарына
орналасты. Қыстау жерлері тау алқаптары (Тарбағатай, Сауыр, ... ... өзен ... ... ... ... Қарғыба сияқты т.б. өзендер)
малды қатты аяздан қорғайтын қамыстар болды. Күздік жайылымдар негізінен
уездің орталық және солтүстік бөліктерінде орналасты [13, 366-371 ... ... ... ... болып, әрбір ру, қауым белгілі
территорияны иемденсе, қыстаулар жеке отбасылардың иелігінде, мұрагерлікпен
қалып отырды.
Жазғы жайылымдар тау алқаптары мен ... ... ... ... кең ... ... ... солтүстік-шығыс (Марқакөл маңында) және
солтүстік пен солтүстік-батыс бөлігінде (Жоғарғы Ертіс жазықтарында, Қызты,
Көкпекті, Базар және т.б.) болды. ... ... ... ... ... ... ғана азғана жазғы жайылым болды [13, 366-371 бб.].
Зайсан уезіне солтүстігінен ... ... ... ... ... ... ... [14, 606 б.]. Пайдалануға жарайтын 3146118,5
десятина жер болды, оның 597436,4 десятинасы орыс халқы үшін алынып
берілсе, 33770 десятинасы Семей уезіне ... ... 1911 ж. ... ... ... ... ... десятина жер болды,
оның ішінде 13466740,25 десятинасы қыстау жері болды. ... 1891 ж. ... 77763 адам ... [14, 3 б.]. Уезд ... санының өсуі, орыс
қоныстанушыларының келуіне байланысты жайылым жерлердің ... ... ... ... әкеліп соқты.
Қазақтар енді өз жерлерін жалға алатын болды. Мәселен, Шабанбай тауларын 3-
4 ай жалға алғаны үшін 1000 ... және ... ... ... 1000 рубль
төледі. Қыс айларында жерді жалға алғаны үшін, селенияларға 2000 рубль
төленді. Ресейдің отарлау процесі Ертіс желісі бойынша ... ... ХХ ғ. ... ... уезі 14 ... ... Уезд
территориясындағы рулардың басым көпшілігі наймандар және аз бөлігі
керейлер мен уақтар, сонымен бірге төлеңгіттер болды. Уездің ... ... ... ... ... руының қыстаулары орналасқан.
Күршім, Жіңішке, Ертіс, Бөкен өзендері бойында және одан әрі Қызылсу өзені
бойымен ... руы ... ... солтүстік-шығысын Сұлусары және Шар
болыстарының құрамына кіретін бура руы жайлады. Керейлер Ұлан және
Шыңғыстай болыстарынан бура және қаратай деген найман ... ... ... ... өз старшинстволары да болған жоқ.
ХІХ ғ. екінші жартысынан бастап Тарбағатайдың теріскейін мекендеген рулар
жерлерінің Ресей құрамына өтуіне ... ... ... ... ... ... ... Тарбағатай өңірі де
жалпыресейлік даму үрдісіне тартылды және бұл тенденция тереңдей түсті.
“Тарбағатай өңірі қазақтарының шаруашылығы, ... және ... деп ... ... ... ... ... қазақтарының
шаруашылығы, сауда-саттығы мен заттық мәдениетінің ерекшелігі, қосалқы
кәсіптері қарастырылады.
Тарбағатайдың теріскей бетін мекен еткен рулардың негізгі ...... ... ... ... ... ... қазақтары жылқы, қой,
ешкі, түйе және сиыр өсірді. 1876 жылғы статистикалық санақ мәліметі
бойынша ... ... 15932 ... 77408 ... 22989 сиыр, 590998 қой мен
ешкі болған. Ал осы жылы Өскемен ... 2552 ... 62678 ... ... 323402 қой мен ешкі болған. Малдан алатын ет, сүт азық-түлік ... тері ... ... ... ... ... ... етті әрі
басқадай тұтыныс заттарымен айырбас саудаға жүрді. ХІХ-ХХ ғ. басында
Тарбағатай өңірінде қой бүкіл малдың 75% құрады. Таулы және жазықты
жайылымдар қойды ... ... ... ... ... ... пен тіршіліктің негізгі арқауы себепті оған қатысты ырым-
тыйымдар жүйесі де көп, әрі бірегей кешенді құрайды. Тарбағатайдағы
қазақтарда мал басы кемидi ... ... ... - ... ырым ... ... ... болса, Қазақстанның солтүстiк және Жетiсу өңiрiн
мекендейтiн қазақтарда сондай-ақ, қырғыздарда малдың басын асар алдында
тiсi қағылып тасталынады. ... ... атап ... ... ... ... ... Моңғолиядағы, Қытайдың солтүстік-батыс
аудандарының қазақтарында бастың жағы айырылып, тiс ... ... ... ... ... ... ... басына көшіру, қора-
қотанды отпен аластап тазарту, қорадан малды алысқа айдап шығып, “адастыру”
тәрізді жолдармен кешенді ... ... аса көне ... ... ХХ ғ. ... жж. ... кең ... дерек берушілердің мәліметінен белгілі болып
отыр.
Жүген құрық тигізбей қоя ... ... ... ... “сетер” деп атайды
және ол моңғолдармен этномәдени байланыс барысында келген түп ... ... ... ... ... мал ... да ... теңеуден, кие мен ырыстың тұрағы деп түсінуден туған. Бұған
байланысты “қара көк жылқы сетер екен, күлмеген, ойнамаған бекер екен”
деген қара өлең ... ... ... ... да басқа
өңірлердегідей мал сатқанда “сілекей алу” ғұрпы атқарылады, яғни сатылатын
малдың бір уыс жүнін аузына сүйкеп (кейде иесінің тозығы жеткен ескі ... алып ... Мал ... осыған ұқсас ғұрып сойоттарда,
хақастарда кездеседі және моңғолдарда бұл “хишиг авах”, яғни “малдың құтын
қалдыру” деп атайды [3, 74 б.].
ХІХ ғ. ... ... ... ... ... нәтижесінде малы аз
кедей шаруалар көшпелі ауылдан бөлініп, қыстаулар маңында егін салып, шөп
шауып өмір сүре ... Олар ... ... ... сұлы ... Жерді суару
үшін тоған, арық сияқты жүйелер салынып, оларды пайдаланудың бір тәртіпке
келтірілуі егіншіліктің өзіндік дәстүрі болғандығын көрсетеді. Әрі оған
қоныс ... ... орыс ... ... ... зор ... Құрғақшылық
уақытта егінді суарудың дербес жүйесі қалыптасқандығының куәсі - Ақжар
маңында Қараша ... ... ... ... қажы ... XVІІІ ғ. ... мен ХІХ ғасырдың басында Базар өзенінен тартылған Жәмбике, Төре,
Қарғыбадан тартылған Көкбұқа тоғандары ХХ ғасырдың 40-шы ... ... ... ... ... ... ... уездерінің
қазақтарындағы дамыған жүйесі ХІХ ғ. басында Ертіс ... ... ... ... ... Досанов, Мұсарапай, Темірхан Тауымов сияқты
сұлтандардың иелігіндегі егістік жерлерінде пайда болып, ұзақ уақыт бойы
жұмыс жасады. Ал, қолдан суарылмайтын жерлерде егіншілікпен тау ... ... ... ... ... 1891 ж. Зайсан уезінде 52,4%,
Өскемен уезінде 60,7% отбасы ... ... ... ... ... ... шынтуайтқа келгенде тіршілік
болмысы үшін ХІХ ғ. соңына ала өлке тұрғындары үшін маңызы арта түскен
сауда-саттықта мал ... мен егін ... ... ... ... Ресей, Қытай сияқты көршілес елдермен сауда саттық байланыс
Тарбағатай өңірі қазақтары қоғамында экономикалық, мәдени өзгерістерге және
шаруашылығының дамуына үлкен әсерін ... ... ... басқа елдермен
оның ішінде Қытаймен сауда байланысын нығайту үшін Семей, Өскемен,
Бұқтырмада және т.б. жерлерде сауда кедендерін аша бастады. Қазақтармен
арадағы сауда орыс ... ... үшін ... ... ... ... тиімді де қолайлы жағдай туғызды. Тарбағатайдың теріскей
бетіндегі сауда қатынасында Қоянды, Сарымсақты, Ірбіт ... ... еді. ... ... көптеген қазақтардың, соның ішінде Бура-
Найман болысының сұлтаны Нұралы Әлімовтің атын ... ... ... ... көбіне аң терісі сатуға көп түсіп тұрды.
“Тіршілігін аңшылықтан бастап байып кеткендердің бірі Жанан ұлы ... аса ... ... атты қызыл тазысы алған түлкі олжасынан басталған
екен. Ол аңнан түскен ... ... салу сол ... ... ... - деген деректер бар. Аң аулаудың негізгі бір ... ... ... ит ... ұстау, қыран құстарға ілдіру, аңға қақпан, тор құру
т.б. түрлерімен қоса, шиті мылтықпен атып алу т.б. көптеген тәсілдер қатар
жүрілді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... борсық,
қарсақ, арқар, саршұнақ, күзен сияқты аңдарды аулаған. 1909 жылы Зайсан
уезінде 200 отбасы ... ... одан 4051 сом таза ... ... ... ... ... аю, қабан аулайды. Сол жылы Өскемен уезінде
506 қазақ отбасы аңшылықпен айналысып, ауланған аң терілерін 5147 ... ... ... ... үшін белгілі деңгейде мұқтаждарын
өтеумен бірге, саятшылық құрып, көңіл көтеру сияқты бірнеше пайдалы жақтары
болды. Аңшы олжасын қасындағы адамға ... ... ... ... ... ... ғұрыптар аңшылықпен айналысатын басқа да халықтарда
кездесетін. Мұндай ғұрып қалмақтарда, моңғолдарда, сойоттарда эвенкілерде
бар және соңғыларында оны “нимат” деп атаған [15, 37 б.; 16, 151 ... ... ... аулау негізгі кәсіп болмағанымен малынан айырылған
халықтың кедей бөлігі күн көріс арқауы еткен. Әсіресе, ... ... ... ... ... ... балық аулаумен айналысып, оны
тамаққа да пайдаланатынын Г.Е.Грумм-Гржимайло айтады [6]. Сол ... ... ... ... өте аз ... аулаудың қарапайым түрлерін
қолданғанға ұқсайды. Балық аулауға бақан, кәдімгі таяқтар, ... және ... ... ... ... ... сүзіп алған. 1910
жылы Зайсан уезінде 1343 пұт ... ... 2448 ... ... ... осы жылы 570 пұт ... ... 900 сом ақшаға сатылған. Барлығы
осы екі уезде 1913 пұт балық ауланып, 3348 сомға сатылған.
Негізінен әйелдер айналысатын үй ішілік ... ... о ... тұрмыстық
бұйымдар мен қарапайым құрал-жабдықтар жасау мақсатына бағытталған
тұрмыстық қажеттіліктен туған және көшпелі ортада қосалқы кәсіпшілік
деңгейінде ғана дамығаны мәлім. Өйткені, ... ... ... әр ... әулетте ағаш, тері бұйымдарымен шұғылданатын өз
шебері, ұстасы, зергері, т.б. ... және олар сол ... ... өтеп отырды. Ағаш өңдеу өнерінің ішіндегі аса іскерлік пен еңбекті
талап ... түрі - киіз ... ... ... ... өңірде ерекше
мәнге ие. Зайсан қазақтарының ХІХ ғ. екінші жартысында І Николайдың
баласына сыйлаған киіз үйді академик Ә.Марғұлан нағыз өнер ... ... ... 1986). Осы аймақтан шыққан Нұрыш деген шебердің көрмеге
дайындаған киіз үйін ел тамсана сөз ... ... ... ... ... “найман ері” аталатын түрі
жалпы пошымы, әшекейлену және өңделу тәсілдері ерекше ... ... ... қасы да ... ... ... ... көтеріледі де, дәл төбесі
дөңгеленіп бітпей, үсті түзуленіп, иығы бұрышталып шабылады. Артқы қасы
алдыңғысына қарағанда кейін қарай сәл ғана көлбеу ... [17, 23 ... ... ... тұрмыстық заттарды - төсек, асадал, сандық сияқты
бұйымдарды қажеттілігіне сай жасаумен бірге оның тауарлық мәні артқан сайын
еңбек бөлінісіне де әсер ... Атап ... ... ... ... ... ... бой көрсетті. Осы өңірде ХІХ ғ. аяғы ХХ ғ. басында
өмір сүрген Тайжұма Шіңгірбайұлы және Омар Тайжұмаұлы деген ... ... Құс ... ... салатын Х.Арғынбаев пен С.С.Бекешовтың
айтқандай “жастық ағаштар” Қазақстанның тек батыс өңіріне ғана емес
Тарбағатайда да ... ... ... ... ... ағаштан үй салу үрдісі орман-
тоғайы мол өлкелерде ХІХ ғ. соңына ала ерекше қарқынмен дамыды. Басқа
жақтан қыдырып немесе кіре ... ... ... ... олар ... “ағаш
тамды найман” немесе киім үлгісіндегі өзгерістерге қарай отырып ... ... деп ... қалжың, қағытпаға арқау етті.
Қазақ халқының мәдениеті мен тұрмысының барлық жақтарына өз әсерін тигізген
көшпенді өмір салтының проекциясы ... мен ... ... аталған еңбегінде “баспана мәселесін, оны қоршаған географиялық
ортасымен тығыз байланыстыра қарастыруымыз керек” дейді Н.Әлімбай.
Қазақстанның басқа аудандарындағыдай Тарбағатай өңірінде қоныстың уақытша
және тұрақты ... екі түрі ... Киіз ... ... ... ... қаратып орналыстырылуын тарбағатайлықтар қотан деп атаған.
Моңғол тайпаларындағы мұндай орналасуды “хот айл“ (қотан ауыл) деп атаған.
Қазақтарда тұрақты мекен-жай туралы ең ... ... ХІХ ... ... басталса, мұрағат материалдары Тарбағатай өңірінің
қазақтарында қыстаулардың ХVІІІ ғасырдың екінші жартысында да болғандығын
дәлелдейді. Бұл өңірлердегі қысқы аяз бен жел дауылдан қорғану ... ... ... ... ... туындағаны даусыз.
Зерттеліп отырған аймақтағы ең алғашқы тұрақты баспананың түрі ... үй, ... үй, ... деп те ... болды. ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ
ғасырдың басында аймақтағы тұрғын жайлардың тұрпаты мен пошымы, аумағы
өзгеріске ... ... осы ... ... ... ... Төгісұлы,
Атабай, Нұреке Бөгісұлдары асты-үстін “қарағалайтып”, бірнеше бөлмелі үйді
моншасымен қоса салдырған. Осылайша, ХХ ғасырдың ... ... ... ... ... көше ... ... тұрақты қыстаулары
мен жағдайына байланысты бір немесе бірнеше бөлмелі үйлері болды.
Қазақ мәдениетіндегі аз ... ... ... ... ... ... ... орта Азия мен Қытайдан әкелінетін мақта-мата, жібек,
өздері дайындаған жүн, киіз, тері ... ... ... ... жең ... қоса тірсек жең камзолдар кең таралды [18, 44 б.]. Ер
адамдардың шапанының алдыңғы ... ... ... ... баулармен
әшекейленді.
Бас киім этноайырым белгісін білдіретін белгі болды. Найман ... ... ... ... мен артқы етегі кішірек, төбесі шошақ, жығасы
мен шалғайы ұзынырақ келеді [7, 25 б.].
Екі жақ сыңары ... ... ... ... ... ХХ ғ. ... бастап ығыстырылып, оның орнына оң және теріс ... деп ... киім ... ... енді және оны ... ... ... етік” деп
атады. Иленген теріден етіктің ту сыртынан киюге арналған “тері етік”
немесе ... ... аяқ киім ... тауарлық құндылығы артқан сайын
қолданыста азая түсіп, оның орнына ХІХ ғасырдың соңында қар көп түсетін
жерлерде пима (батыста – киіз байпақ) кию ... ... ... мен жас ... ... егде әйелдердің көйлегінен үлгісі
мен материалы жағынан айырмасы болды. Жас әйелдер арасында жағалы, өңіріне
дейін түймеленетін қос ... ... ... ... ... ... кең ... бастады. Барлық жастағы әйелдер көйлек
сыртынан камзол киді. Әйелдер киімінің бір түрі – белдемше ... ... ... мен ... жағынан ерекше болды.
Оны алжапқышқа ұқсас етіп тігіп, оны әйелдер белін жылыту үшін ... ... – деп ... ... ... и киргизы Семипалатинского
уезда в их домашней и хозяйственной обстановке” деген мақаласында
Г.Е.Катанаев. Бұл жерде белдемшені арқасына емес жылылық пен жүріп-тұруға,
отыруға ... болу үшін ... емес ... ... ... киеді.
Сәукеле кию бұл өңірде ХІХ ғасырдың екінші жартысынан бастап азая бастады.
Шығыс Қазақстанда ХІХ ... ... ... «ақжелек» деп аталатын
астарсыз, алдамшы жеңі бар ақ желек жамылса, кейіннен оның орнын “бүркеу”
деп аталатын ақ шәлі ... ... ... ... ... ХХ ... ... қарай ұлттық киімнің негізгі элементтері
сақталғанмен де орыс, татар халқының киім кию мәдениетінің ықпалын ... ... ... ... ... шаруашылығы мал шаруашылығы
болғандығын олардың тағамынан көруге болады. Етті қазақтар қуырып та, асып
та жейтін. Х.А.Арғынбаев, А.Корбе, Е.И.Махованың мәліметтерінен Семей өңірі
қазақтарының 1960 ... ... етке ... ... ... ... Бүкіл
шығыс қазақтары секілді етке салатын осы тағамды Тарбағатай өңірі қазақтары
“шелпек” деп атайды. Етке жаймаланған нан салса ондайда ... етiн ... ... ... ... ... ... қалжың
айтылады. Қой сүтіне іркіт немесе қымыз араластырып қайнатып “қою сүт”
дайындайтын, оны көбінесе кешке ыстық күйінде ішетін. Таңертең қойшы торсық
қымыз алып ... ... ... ... ... ... ... қымыздың үстіне
торсыққа құятын да кешке дейін өзімен алып ... ... ... дәмді, қою
және майлы сусын “қойыртпақ” дайын болатын. Қойшының күндізгі негізгі асы
“қорықтық” болды.
Еленген ұн орыстың “сеяный“ деген сөзінен “сеңке” деп аталды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... ұзақ сақталатын
кітірлек ұсақ, домалақ бауырсақ дайындайды. Сондай-ақ ... ... ... Бұл ... ... ... пісіреді. Үлкен бауырсақты да
Қазақстанның оңтүстік өңірлерінде пісірмейді. Орыстармен етене араласқан
қазақтарда нанды ашытқымен ашытып, орыс ... ... және оны ... ... атады.
Ертіс, Зайсан, Марқакөл бойындағы қазақтар тағамға балықты да пайдаланды.
Күрiштен етке қосып палау жасайды. ... ... ... ... мен
таралуы Алдыңғы және Орта Азия, Оңтүстiк Азияның солтүсiк ширегi, Кавказдың
оңтүстiк-шығыс бөлiгi ... ... [19, 53]. ... әзірлеудің жоғарыда
аталған жерлердегі тәсілін еуразиялық көшпелiлер – алтайлықтар, қалмақ,
тыва, моңғолдар мен солтүстiк, шығыс және оңтүстік-шығыс ... әлi ... ... ХХ ғасырдың басына қарай Тарбағатайдың теріскей беті
қазақтарының тағамы, ... мен ... ... ... заттары
да өзгеріске ұшырады.
Тарбағатай өңірі қазақтарының отбасылық әдет-ғұрыптары деген үшінші бөлімде
адамның бүкіл ... ... ... яғни ... ... келу-
үйлену-өлім) қамтиды. Сондай-ақ, Тарбағатай өңірі қазақтарының өмірге келу,
балаға байланысты, үйлену, өлік жөнелту дәстүрлеріне байланысты
этноаймақтық ерекшеліктері ... ... той ... арқылы балаларын үйлендіру қазақ халқында ерте кезден
келе жатқан әдет-ғұрыптардың бірі болып табылады. Болашақ күйеудің әкесі
қызды айттыруға “жаушы” жіберетін. Бұл ... ... ... ... ... ... киініп, шалбарының бір балағын етігінің
қонышына тығып, екінші балағын сыртына шығарып ... ... ... бұл әдет қыз әкесі құдалыққа қарсы болмай, жаушының жолы болып
қайтуы үшін жасалатын ырым. Кейде құдалықтың басы ... ... ... ... ... тұспалдай білдіретін “біз шаншу”
аталатын ғұрыппен де басталады.
Қыз үйіне аттанатындарды халық арасында “жан ашыр” деп атаған. Аталмыш
аймақтың кейбір жерлерінде бас ... ... ... қыз ... үйіне
кірерде беттеріне ақ бор жағып алатын [5, 127 б.]. Бұл ... ақ ... ... болса керек. Осы жолы құдалық жайлы сөз болады, қалың
малдың мөлшері белгіленеді. Жүз байталға құрайтын қалың үлкен ... ... ... ... ... тағы да біреудің жас қызына құда түссе
онда олар қалың малға “үй сынығы” деген ... ... ... ... иесі ... мен ... ... ұсақ етіп туралған төстік қойып,
куәләр ретінде ауыз тиюді өтінеді. Төстік ұсыну Қазақстанның ... ... ... ... ... алдына құйрық май мен бауыр
қойылады. Белгіленген күні қыз ... ... ... ... ... ауылына
келеді. Қалың малға “өлі-тірі” қосып береді. Жігіт қыз ауылына ұрын
келгенде, қыз әкесі жолдастары арқылы оған ... ... ... ... ... ... жібереді. Бұл қоржынды “боқжама” деп атаған.
Күйеу қалыңдықты алып кетуге келгенде “той малын” апарады. Отау тігіліп,
үйдің шаңырағын ауылдағы ... ... ... ... қонақтар жиналған
соң ет пен қымыз беріледі. Жастар қалыңдық үйінен “мүше”, яғни қойдың
жілігін сұрайды. Қыз шешесі бұл ... ... ... ... барқыт
маталарға орап береді. Оны алған адам қаша жөнеледі, олар оны қуып, бұл
сүйек қолдан қолға ... Тура ... ... “чода куназир” деген ойын
урянхайлық сойот тайпаларында бар [3, 127 б.]. Бұл ойындардың ұқсас болуы
бір-бірінің мәдениетіне, салт-дәстүріне әсер етуінің бір ... ... күні үйге ... ... неке қиылады. Қыз үйінен
шығарда бір жілік етті шүберекке орап, 2-3 рет қалыңдықтың басынан
айналдырып алып қалады. Бұл ... осы ... ... бар ... адаммен бірге
осы шаңырақтың ырысы кетіп қалмасын дегеннен туған. Қалыңдық отауы да
ертерек жіберіліп, оны баласы көп, кәрі күйеу ... ... ... жақ не ат ... не түйе ... Киіз үйді ... болған
соң, қыз-келіншектер қалыңдық алдынан шығады. Жігіттің үйінде қалыңдыққа
арнап қойдың иленген терісін төсейді, бұл – ... ... осы ... ... ... ... ... бетін ашқанда бетін жапқан
матаның бір шетін таяққа байлайды да отырғандардан көрімдік сұрайды. Қыз
әке-шешесіне тек бір ... ... ғана ... ... әйел толғата бастағанда әйел жеңіл босануы үшін түрлі ырымдар
жасайды. Босануға тақағанда “бел тарту” жасалады. ХІХ ғ. ... ... ... ... ... қазақ тәжірибесіндегі бел тарту
әдісі баланы жылдам туғызуға шын мәнінде көмегін тигізетінін ... ... ... ... ... басу” немесе “көз қараю” деген
ұғымммен түсіндіреді. Бұндай жағдайда әйелді көрік тұратын дүкенге апарып
босандырады. Ә.Т.Төлеубаевтың пікірінше, бұл ... ... ... ... табылады [8, 127 б.]. Бала теріс келгенде әйелдер толғатып
жатқан әйелді сырмаққа салып, “оң ба?”, “оң”-деп шайқайды. Баланың өмірге
келу ... ... ... бірі - ... ... сойылған
мал етінің бәрін босанған әйел өзі жеу керек, өйтпесе белі тез бекімейді
деп ырымдайды. ... күні ... ... ... Ол үшін ауыл ... ет ... шай қайнатылады. Бала көтермей жүрген әйелдер, жас
келіншектер шын сеніммен шашудан татады.
Бала тоқтамаған отбасы баланы бесікке бөлеп, үш рет ... ... ... ... деп алып ... Ал ... ... ұқсас салт
атқарылады [20, 127 б.]. Ал бұл ғұрыптардың барлығы баланы жын-шайтан алып
кетеді, сондықтан ... ... ... ... ... оның қайда екенін
білмей қалып, орнына салынған күшікті алып кетеді деген түркі-моңғол
халықтарына ортақ танымнан туындайды.
Күндері ... екі ... ... ... екіншісі сыртынан көріп
қойса, жаңа туған балаға “шілде қотыр” шығады деп түсінген. Сондықтан екеуі
де жеңілдегенше бірін-бірі көрмеуі керек. Бір-бірін көріп ... ... ... соң, екі ... ... ... түйістіреді және арқаларымен тұрып бір-біріне ыдысқа салып тамақ
ұсынады. Бұл ырымды “көттестіру” деп ... ... ... күн ... оны ... ... ... бала енді құйрығын басып отыра және еңбектей бастағанда
жасалатын “құйрық ботқа”, “бауыр аяқ” ғұрыптары бұл өңірде кездеспейді.
Бала аяғын басарда ... ... ... ала ... ... екі ... салынған ыдыс қояды [4, 127 б.]. Ұл беске толғанда баланы атқа,
ашамайға ... ... ... берушлердің мәліметі бойынша, көзі тиген адамның оң аяғының
ұлтарағынан кесіп алып баланы ұшықтайды, ... сол ... ... ... ... де, отқа ... жылы суға ... да, сол суға баланы
шомылдырады. Қазақтар “ит ауру” немесе “ит тию” ... ... ... ... болады дейді. Оған қарсы иттің бас сүйегі салынған суға баланы
шомылдырған немесе ит ... ... ... ... ... қазақтарының сәбидің дүниеге келу және бала тәрбиесіне
байланысты әдет-ғұрып, салт-жораларында ... ... ... ... ... ... отыр.
Шығыс Қазақстан қазақтарындағы өлік жөнелтуге байланысты әдет-ғұрыптар
жалпы мұсылман халықтар дәстүрімен ұқсас, өзектес ... ... ... ... адам өлім ... ... ауру ... ақсарбас
қой арнайды. Егер ауру адам дүние салса, қойды сол күні ... ... аза тұту ... ... ... бірі – ... ... әлі күнге дейін кездеседі және оны тек әйелдер ... ... ... таяқ ұстап тұруы, белдеріне белбеу тартуы
кездеспейді. ХХ ғ. бас кезінде Шіліктіде болыс болған Зейнолла Бұтабайұлы
қайтыс болғанда ... ... ... ... алып ... ... жеті ... екен.
Мәйітті жуындыруға 5-6 адам қатысады және олар әр атадан болуы шарт. Жатқан
жерін тазалап, орнына арпа, ... ... ... аластайды. Бұл артындағы
ұрпағы бидайдай өсіп-өнсін деген ұғымды білдіреді. Сол сияқты сойоттарда да
киімдері мен жеке заттарын ... ... арпа ... [20, 31 ... жуып ... соң оны ақыретке (кебін) орайды. Әдетте бұл жақта еркек
кебіні үш, әйел кебіні бес қабат етіп ... ... ... ... бес, ... жеті ... оралатындай етіп дайындалады. Ақыреттелген
мәйітті үйден шығарарда “иман киіз” деп аталатын таза киізге ... ... ... ... ... ... адам ... тиісті осы жосын-
жоралғыны “ысқат оқу” деп атайды. Ал Жетісу өңірінде сақталған марқұмның
денесін шығарғанға дейінгі ... аят оқу ... ... ... және ... ... деген екі атауын береді [9, 56 б.].
Қазақстанның ... ... ... ... молаға жеткізуге
арналған арнайы ағаш “табыттар” бұл өңірдің қазақтарында қолданылмайды.
Олар мәйітті молаға жеткізу үшін ақ ... ... “ақ ... ... ... ... киіз деп ... киізді қолданды. Әр бір қолданғаннан кейін
бұл киізді аластап, түнге далаға қалдырады. Түнге қалдыруды “жұлдыз
көреді”, ... ... деп ... Бұл ... ... мен табиғат
күштерінің тазалау күшіне деген сенімнен туса керек. ... ... ... ”жетісін”, ”қырқын”, “жылын” беру оның артында қалған туған-
туыстарының парызы болып табылады. Көбінесе бұл рәсімге арнап ... да, оның бас ... ... ... ... Бұндай ғұрып әлі
күнге дейін Тарбағатайдың теріскей бетінде сақталған. Мәйіт жатқан жерге
Зайсан ... жеті күн ... 7 ... аяғына 7 шырақ жағылады. Шырақты
неғұрлым қыз бала жақса, соғұрлым сауабы мол болады. “Шырақ жағарың бар
ма?”-деген сөз осыдан қалған болса керек.
Мәйітті ... бара ... ... ... ... ... ... алып
қалып, ”қалған дәм” деп бөліп жейді. Тура осы ғұрып қыз ұзату кезінде, қыз
үйден ... бара ... ... ... Бұл осы үйден кетіп бара жатқан
адаммен бірге осы үйдің бақыты кетіп қалмасын ... ... ... ... ... қалу ырымы Моңғолия қазақтарында да бар. Осыған ұқсас ... ... ... ... да ... ... ... босағада кідіртіп, әрі үстінен балаларын секіртіп, әкеңнің
(шешеңнің) құтын алып қал”-деп айтады [20, 96 б.].
Ата-баба аруағының құдіретіне сенумен байланысты туған рәсімдердің бірі ... беру ... Ел ... ... ... бірі – үш ... ... айтқан
Сүлейменнің асы. Аста 300 ат шауып, 40 атқа бәйге берілген. Асқа орыстың
оязы, Қытайдың дутыңы қонақ болып ... ... ... балуанға
түскен, “Әсет пен Кәрібай” айтысы дүниеге келген. Асқа қазақта тұңғыш
гимназия салдырған, романға бәйге жариялап, әдебиетіміз тарихындағы төл
басы романдарының ... ... ... ... ... руы - ... ... барған. Қазақтың болашақ ақыны, 12-13 жасар Ілияс Жансүгіров осы
аста атқа ... ... ... ... шелпек”, қырық шелпек” пісіріп тарататын садақа
беру ғұрпы ... ... ... өлік жөнелтуге байланысты әдет-ғұрып, салт-
жоралардында дәстүрлі мәдениет ... әлі де ... ... ... ... ... нәтижелері мен олардан туындайтын тұжырымдар
жинақталып, тақырыпты игерудің теориялық-методологиялық қырлары жүйеленді.
Жалпы ... ... ... ... мен ... ... назарға
ала отырып кез келген этникалық топтың, этностың тарихи-мәдени даму
эволюциясы үнемі үздіксіз әсер ететін көптеген ... күш, ... ... ... ... ... ... жағдай,
саяси-әлеуметтік ахуал, мәдениет-себеп әсерлері атсалысқан кешенді іс-
қимыл, әрекеттер әсер етеді. Тарбағатай өңіріне ... әр ... ... ... ... ... сақтап, тірлік етіп, өсіп-өрбу
мүмкіндігін туғызған. Биологиялық дамуды бастан өткізіп, этнобиологиялық,
этномәдени тұтастығын ... ... ... ... жағдай, мәдени,
экономикалық деңгейіне қарамастан тарихи-әлеуметтік, қоғамдық субъект
ретінде қазақ ұлтының құрамдас бөлігі болып табылады және аталмыш өңірді
ежелден мекендегеніне көз жеткізуге ... ХХ ғ. 20-30 жж. ... ... ... қауымның кейбір механизмдерінің
мәні біртіндеп өгергеніне қарамастан, ру-тайпалық және жүздік құрылым
өзінің өміршеңдігін көрсетіп, ол қазақ халқының дәстүрлі ... ... әлі ... дейін маңызды екендігін көрсетті.
Шаруашылықтың белсенді іс-қимылы негізгі екі үлкен бағытпен жүріліп,
этностың жер бедерін өздеріне сәйкестіруден гөрі, өздері жер бедеріне
үйлесіп өмір ... ... ... ... ... жер-суы, қонысы біртұтас
болуы этностың қалыптасып, дамудың басты жағдайын жасайды. Сөйтіп, адамдар
өзара ... ... ... топтың тұлғалануына мүмкіндік жасады.
Сонымен қатар, этностың жер суы, ауа райы, орналасуы олардың
қауымдастығының ықтималды мүмкіндігі, келешегін де айқындауға басты әсер
етеді.
Тарбағатай ... ... ... ... ... ... ауа
райына қазақ рулары аз уақыттың ішінде орнығып, тұрмысы мен шаруашылығын
қалпына келтіріп, дамыта ... Яғни ... ... ... қиындық
туғызбады деуге болады. Мал мен жаны жедел өсіп-өнгендігі сонша, олардың
шаруашылық, ... ... ... ... соң басқа өңірге қарай,
“сабадан асып төгіліп” іргесін, қонысы мен өрісін ұлғайта түсті. ХІХ ғ. бас
кезінде шаруашылық ... ... төрт ... ... өріс-қоныс, жайылым
үшін Тарбағатайдың күнгей жағына қарай өтіп қоныстанып отырған жұрт 1854 ж.
ақ патша саяси-әкімшілік реформасы мен 1881-84 жж. ... ... ... ... ... шекараның арғы бетіне
қарай, яғни басқа мемлекеттің ықпалындағы аумаққа қарай өтумен болды.
Ресми статистикада көрініс таппаған ел ... ... ... маусымдық
(қыстау-жайлау, мал отарлату, жылқы қыстату т.б.) миграциялар да көрініс
берді. Бұл өз кезегінде шекараның екі тарапында қалған қандастардың сан-
салалы байланысын үзбеуіне ... ... ... қыз ... қыз ... ... ... та ықпалын тигізді. Осының барлығы екі жақ үшін де
сақтану, ... ... ... Ол арғы ... ... ... бергі беттегі қазақтар үшін арғы бет “уақытша қойма
(резерв, тыл)” тәрізді болды. Яғни, ... ... ... архаикалық, төлтума мәдениет дәнін сеуіп, ұдайы ықпал етіп ... сын ... ... ... ... ... бас ... тірек етті. Кейін ХХ ғ. 50-60 жж. Қытай қазақтары да бері ... осы ... ... ... ... табиғи-экологиялық ортасына байланысты қалыптасқан
шаруашылығында осы аумаққа тән ерекшеліктер, белгілер білінеді. ХІХ-ХХ ғ.
басында Тарбағатай өңірінің қазақтарының дәстүрлі шаруашылығында негізгі
кәсібі мал шаруашылығы мен ... ... ... ... ... ... ... мәдениетін зерттеуде мәдени-
тұрмыстық кешен ерекшеліктері аталмыш территориямен байланысты екеніне көз
жеткізуге болады. Осылайша, берілген тарихи-географиялық аумақ мәдениеттің
өзінше локальды типі ... ... ... ... ... ... отырып, өзіндік ерекшелік
пен қазақы бет-бейнесінің сақталуы анықталынды. Әсіресе, бала туу және ... ... той ... ... өлік ... ... ерекшеліктерді айтуға болады.
Осы тұрғыдан келгенде, Тарбағатайдың теріскей бетінде қазақ руларының
өзіндік ерекшелік пен ... ... ... ... әсер ... ... саяси-әлеуметтік, табиғи-биологиялық жағдайлар, ұлттық жан-
күй, мәдени факторлар әсері үлкен міндет атқарды.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 Левин М.Г., Чебоксарев Н.Н. ... типы и ... ... // - СЭ. -1955. -№ 4. - С. ... Андрианов Б.В., Чебоксарев Н.Н. Хозяйственно-культурные типы и проблема
их картографирования // - СЭ. - 1972. -№ 2. - ... ... Г.Н. ... Северо-Западной Монголии. - СПб., 1881. - Вып.2. -
181 с.
4 Обычай казахов Семипалатинской области // Русский вестник, 1878. - № 9. ... ... ... К. ... обряды у киргизов Кокбектинского округа // Северная
пчела, 1855. - № 92. - ... ... Г.Е. ... ... и ... ... - Л., 1926. ... 3. - 895 с.
7 Аргынбаев Х.А. Историко-культурные связи русского и ... ... ... ... на ... ... казахов в середине ХІХ и нач. ХХ веков
(По материалам Восточного Казахстана) // Труды ИИАЭ. - Алматы, 1959. - Т.
6. - ... ... А.Т. ... ... ... в семейной обрядности
казахов (ХІХ- нач. ХХ в.). - Алма-Ата: Ғылым, 1991. -213 с.
9 Аджигали С.Е. Основные особенности погребально-поминальной ... ... // ... тарихы мен мәдениеті. ІІ-кітап. - Талдықорған,
1992. - 94-109-бб.
10 Аристов Н.А. ... об ... ... ... ... и народностей
и сведения об их чиленности. - СПб., 1897. - 486 ... ... ... в ... веках. - Алма-Ата: Наука, 1961. -
288 с.
12 Садықанұлы Бейсенғазы. Қаракерейдегі бес ... ... ... ... ... ... ... 2005. - № 2. - 34 -36-бб.
13 Материалы по киргизскому ... ... и ... по ... ... областей / Под рук. Ф.Щербины. - СПб.,
1905. - Т. 8. Зайсанский ... -521 ... ... по киргизкому землепользованию, собранные и разработанные
экспедицией по исследованию степных областей / Под рук. Ф.Щербины. - СПб.,
1905. -Т. 9. ... ... -562 ... Токарев С.А. Докапиталистические пережитки в Ойротии. - М.-Л.: ... 1936. - 155 ... Кон Ф. ... ... по ... в ... землю //
Известия Восточно-Сибирского отдела ИРГО. - 1903. - №1. - С. 56-64.
17 Арғынбав Х. Қазақ халқының қолөнері. - ... ... 1987. - 128 ... ... И.В., Ходжаева Р.Д. Казахская национальная одежда (ХІХ- начало
ХХ вв. ). - ... ... 1964. -178 ... Этнография питания народов зарубежной Азии. Опыт сравнительной
типологии. - М.: ... 1981. - 256 ... ... К. Женщины инородцев Сибири (Медико-этнографический очерк).
- СПб., 1894. - 121 с.
ДИССЕРТАЦИЯЛЫҚ ... ... ... ... ЖАРИЯЛАНҒАН МАҚАЛАЛАР
1 Тарбағатайдың теріскей беті қазақтарының шаруашылығы // Қазақстан
мемелекеттік тәуелсіздік жолында: тарих және қазіргі заман: Халықаралық
ғылыми-практикалық конференция материалдары. - Семей, 2001. - 1 ... ... - 136 - ... ... терістік беті қазақтарының шаруашылығындағы сауданың маңызы
// Тарих ғылымы ХХІ ғасырда: Халықаралық Бекмаханов ... - ... 2001. - 2 ... - 279 - 285 - ... Тарбағатайдың теріскей беті қазақтарының егін шаруашылығы // Түркітану
мәселелері: бүгіні мен болашағы: Халықаралық ғылыми-практикалық ... - ... 2001. - 2 ... -325 - 331 ... ... аймағындағы рулардың негізгі қоныстары // Қазақ ордасы, 2003.
- № 1-2. - 48 - 55 - ... ... ... ... бала тууға байланысты әдет-ғұрыптар //
Ұлт тағылымы, 2003. - №3. - 114 - 121 - бб.
6 Тарбағатайдың теріскей беті қазақтарының қыз ... ... ... // ... ... – 2004: ... ... материалдары, 18 - 19 мамыр 2004 ж. - Алматы: Қазақ
университеті, 2004. - 321-324 - бб.
7 ... ... ... өлік ... ... ... //
ҚазҰУ Хабаршысы. Тарих сериясы. - 2004. - № 1. - 112-115 - ... ... ... беті ... ... ... ... Тоқабай шежіресі. - Алматы, 2005. - 264-272 - бб.
9 Тарбағатай өңірі қазақтарының баспанасындағы ерекшеліктер // Отан тарихы,
2006. - №4. - 195-204 - ... ... ... ... ... // ... тарихы, 2007. -№ 1. -
49-52 - бб.
11 ХІХ-ХХ ғ. басындағы Тарбағатай өңірі қазақтарының киімі // ҚазҰУ
Хабаршысы. ... ... -2007. - № 1. - 128-132 - ... ... на ... ученой степени кандидата исторических
наук по специальности
07.00.07. - Этнография, этнология и антропология
Егизбаева Меруерт Карпыковна
КАЗАХИ ... ... ХХ ВВ. ... ... ... ... ... казахов Тарбагатая
в ХІХ - начале ХХ вв.
Актуальность темы исследования определяется недостаточной разработанностью
проблем выявления этнотерриториальной специфики казахов, населяющих тот или
иной регион ... К ... ... ... ... ... ... разработаны в общеэтническом плане. На наш взгляд,
актуальной задачей современного поколения этнологов является изучение
этнографии локальных групп ... ...... ... ... ... в ХІХ - ... ХХ вв. Изучение данной этнотерриториальной группы
ярко иллюстрирует природу родоплеменной организации, способы адаптации к
среде ... и ... ... ... ... форм хозяйства,
специфику культуры жизнеобеспечения и комплекса семейно-бытовой обрядности,
т.е. особенности ее историко-культурного функционирования.
Теоретическую и методологическую ... ... ... ... и специальные методы научного исследования, принципы историзма,
объективности, методы сравнительно-исторического, критического, системного,
хронологического и проблемного анализа. Методология ... ... ... разработках и концептуальных положених российских и
казахстанских этнологов, внесших существенный вклад в концепции
типологизации этнических общностей, хозяйственно-культурных типов и
историко-этногафических областей.
Источниковой основой ... ... ... ... ... ... советских и современных ученых, архивные источники и
материалы, опубликованные в периодической ... ... ... ... состоит из введения, трех разделов, заключения, списка
использованной литературы и приложения.
В первом разделе ... ... ... в ХІХ - ... ХХ ... родоплеменной состав, география расселения и численность
казахов, населявших Тарбагатай в ХІХ- начале ХХ вв.
Во ... ... ... и ... культура” рассматриваются
вопросы типологических особенностей хозяйства и специфики структурных
элементов материальной культуры казахов Тарбагатая, исследуются условия,
способствовавшие формированию своеобразного типа традиционно-бытовой
культуры данного ... ... ... ... ... ... область наиболее
ритуализованных действий, охватывающих важнейшие обряды и обычаи жизнненого
цикла человека: рождение-свадьба-смерть на материалах по ... ... ... ... ... ... ... и сформулированы
основные выводы диссертации. Особенности ведения хозяйства и
функционирование культуры казахов в специфических условиях обитания в
Тарбагатай, являющегося ... ... ... ... ... накопление особых черт, свойств и признаков, характерных для
данной ... ... ... Комплексное изучение казахов
Тарбагатая в ХІХ-начале ХХ вв., дает возможность сделать вывод, что данная
этнотерриториальная группа обладала достаточно ... ... ... в структуре родоплеменной организации, в
особенностях ведения хозяйства, ведения ... ... в ... ... В ... ... отражение не зафиксированные
официальной статистикой сезонные кратковременные миграции (летовка-зимовка,
зимний выпас скота и лошадей), которые ... ... ... казахов проживающих по обе стороны границы. Продолжались между ними
и отношения сватовства. Непрерывающиеся отношения служили механизмом
сохранения для обеих сторон, ... ... ... ... ... в ... казахов в среду казахов
Тарбагатая. Если одну сторону это ... от ... то для ... ... была ... резервным тылом. Во времена кризиса и репрессий,
политичеких потрясений эти обстоятельства спасали многие жизни. В период
1953-1963 гг. численность казахов Тарбагатая ... ... ... ... ... из Китая, т.е. с той стороны. Вышеназванное стало
одной из причин, обусловивших возникновение региональных ... ... - ... ... ... исследования определяется
возможностью применения ее положений и основных выводов при разработке
регионального атласа по ... ... а так же ... ... для ... исторических факультетов, при подготовке
обобщающих трудов по этнологии и краеведению. Кроме того, общие итоги
работы могут использоваться в ... ... ... по ... и
этнографии казахов.
В перспективе культурно-историческое значение Тарбагатая, являющегося одним
из ключевых регионов Казахстана, требует своего ... ... ... ... of dissertation for receiving the scientific degree of the
candidate of historical sciences on specialty 07.00.07.- ethnography,
ethnology and anthropology.
Egizbaeva Meruert ... OF ... IN THE XIX – ... OF XX ... ... ... ... is devoted to the historical- ethnographical studying of
the kazakhs from Tarbagatai in the XIX - ... of XX ... ... of theme is defined by insufficiently developed problems of
the discovering of the ethnoterritorial specifics of kazakhs, which settled
in one or another region of ... At present time numerous of ... matters of ... ethnography is developed in common ethnical
theory. In our point of view, the topical task of modern ... ... of the ... of the local groups of ... aim of investigation is integrated historical –ethnographical studying
of Tarbagatais’ kazakhs. The research of this ... group ... nature of tribal ... the methods of ... to ... and allows to expose the ... of traditional forms of
economy, the specific culture of activity and complex of the family ... ... of the ... cultural ... theoretical and methodological basis of the research work was compiled
by the general and special methods of ... The ... ... and ... ... ... ... systematic,
chronological methods and problematic analysis are used.
The methodology of research is based on the theoretical groundworks ... points of Russian and Kazakh ... which brought ... to the ... of typological ethnic community, economical-
cultural types and historical- ethnographical regions.
The source basis of investigation: The author’s field works, ... soviet, modern domestic ... works on the problems ... ... of ... ... and unpublished materials in
the periodical press, archives of the Republic of ... consists of ... three ... ... ... the list of used ... the first section “ The ... of kazakhs from Tarbagatai in XIX-
XX c.c.” is studied the tribal structure, geography of ... ... of kazakhs, which were settled in ... in XIX- ... XX ... second section “ Economy and material ... is devoted to the
matters of peculiarities of the economy and specifics of ... of the material culture of ... ... the third section “ Family ... is ... the field of the ... actions, which includes the main rituals and customs of the ... of people – “ birth- wedding- death” from the materials on the
investigation of kazakhs from Tarbagatai.
In conclusion is summed up the results of ... and ... ... of ... ... of ... and ... of kazakh
culture in specific conditions of settling in the unique natural-ecological
place- Tarbagatai, leads to savings of ... features and signs, ... this group of ... work is ... the ... in official statistics seasonal short
migrations (summer- winter, winter grazing of cattle and horses), that gave
opportunity to support the relations of kazakhs, living in the both ... ... was ... between them the ... of ... ... were served as the ... of surviving to both
sides and promoted the ... of the archaic elements of culture ... kazakhs into medium of ... ... it saved the one side from ... to the ... it was ... At the times of crisis, repressions these circumstances saved a lot
of lives.
In the time between ... ... of kazakhs from ... ... by ... of kazakhs from China, from other side. All ... were the reasons of the ... of the regional peculiarities of
Tarbagatai’s kazakhs.
General points and conclusions of this research work can be taken as ... in ... the special courses and seminars to the students ... faculties and can be used in a writing of special ... ... and ... of kazakhs.
In store the cultural – historical importance of Tarbagatai, that is one ... main regions of ... needs the ... ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 23 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Арал өңірі қазақтарының ХIX ғасырдағы хиуа хандығымен рассйге қарсы ұлт-азытық күресі12 бет
Арал өңірі қазақтарының ХIX ғасырдағы Хиуа хандығымен Ресейге қарсы ұлт-азаттық күресі13 бет
Бөкей ордасының құрылуы9 бет
XХ ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының ұлттық мемлекеттілік үшін идеалдық күресі11 бет
Мұстафа Шоқай12 бет
Каспий өңірінің экологиялық мәселелері13 бет
Маңғыстау өлкесінің экологиялық проблемалары15 бет
Оңтүстік Қазақстан өңірінің ірі қалаларының геоэкологиялық жағдайы46 бет
Пайдалы өсімдіктердің зерттелуі50 бет
.ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь