Қыпшақ дәуіріндегі Қазақстан

Қыпшақ хандығы (11 ғ.б.-1219 ж.). "Қыпшақ" атауы 760 ж. ежелгі түркінің руна ескерткіштерінде аталады. Араб географы Ибн хордадбехтың (9 ғ.) түркі тайпаларының тізімінде көрсетілген.
656 ж. Батыс түркі қағанаты құлағаннан кейін Алтай тауының солтүстік жағы мен Ертіс өңірін жайлаған қыпшақтардың едәуір топтары кимектердің басшылығымен тайпалар одағының өзегін құрайды. Алайда негізгі қыпшақ тайпаларының өзін-өзі билеуге ұмтылған талаптары сәтсіз болып, 9-10 ғғ. Қимақтар тарихымен бірге болды. Қыпшақтар қимақ қағанатына саяси тәуелді болды.
11 ғ. басында қимақ қағанаты тарағаннан кейін, кимек, қыпшақ және куман тайпаларының бұрын жайлаған жерлерінде әскери-саяси жетекшілік қыпшақ хандарының қолына көшеді. Олар Сырдың орта және төменгі бойларынан, Арал мен Каспий өңірі далаларынан оғыз жабғыларын ығыстырады. Енді "Оғыздар даласы" (Мафазат әл-гуз) орнына Дешт Қыпшақ (Қыпшақ даласы) атауы пайда болады. 11 ғ. ортасында қыпшақтар Еділ бойымен, батысқа қарай жылжиды. Ертістен Днестрге дейінгі бүкіл аридтік зонаны алып жатқан Дешті Қыпшақтың тарихи-географиялық облысын шартты түрде Еділ бойы арқылы екі үлкен этникалық -территориялық бірлікке бөлуге болар еді: басында Тоқсоба рулық әулеті тұрған Батыс қыпшақ бірлестігі және Ел-бөрілі руының хан әулеті тұрған Шығыс Қыпшақ қағанаты.
Оның даму жолы үш кезеңнен тұрады. Бірінші кезең: қимақ тайпалық бірлігі өзегінің құрылуына байланысты, онда 7 ғ. 2 жартысынан бастап, 8 ғ. соңына дейін қыпшақтар елеулі роль атқарады. Осы кезеңде қыпшақтар мен теле тайпалары өзара тығыз этникалық-мәдени байланыста болып, жақындасып кетеді.
Екінші кезең - 8 ғ. соңынан 11 ғ. басына дейін. Қыпшақтар бұл кезеңде, шығысында Алтай мен Ертістен бастап, батыстағы оңтүстік Орал таулары
        
        Қыпшақ дәуіріндегі Қазақстан
Қыпшақ хандығы (11 ғ.б.-1219 ж.). "Қыпшақ" атауы 760 ж. ... руна ... ... Араб географы Ибн хордадбехтың (9
ғ.) түркі тайпаларының тізімінде көрсетілген.
656 ж. Батыс түркі қағанаты құлағаннан кейін Алтай ... ... мен ... ... ... ... едәуір топтары кимектердің
басшылығымен тайпалар одағының өзегін құрайды. Алайда негізгі ... ... ... ... ... сәтсіз болып, 9-10 ғғ.
Қимақтар тарихымен ... ... ... ... ... ... ... ғ. басында қимақ қағанаты тарағаннан кейін, кимек, қыпшақ ... ... ... ... жерлерінде әскери-саяси жетекшілік қыпшақ
хандарының қолына көшеді. Олар Сырдың орта және төменгі бойларынан, ... ... ... ... оғыз ... ығыстырады. Енді "Оғыздар
даласы" (Мафазат әл-гуз) орнына Дешт ... ... ... атауы пайда
болады. 11 ғ. ортасында қыпшақтар Еділ бойымен, батысқа қарай ... ... ... ... аридтік зонаны алып жатқан Дешті Қыпшақтың
тарихи-географиялық ... ... ... Еділ бойы ... екі ... -территориялық бірлікке бөлуге болар еді: басында Тоқсоба рулық
әулеті тұрған Батыс қыпшақ бірлестігі және ... ... хан ... ... ... ... даму жолы үш ... тұрады. Бірінші кезең: қимақ тайпалық
бірлігі өзегінің құрылуына байланысты, онда 7 ғ. 2 ... ... 8 ... дейін қыпшақтар елеулі роль атқарады. Осы кезеңде ... мен ... ... ... ... ... ... жақындасып кетеді.
Екінші кезең - 8 ғ. соңынан 11 ғ. басына дейін. Қыпшақтар бұл кезеңде,
шығысында Алтай мен ... ... ... ... Орал ... ... ... жетеді. Қыпшақтармен бірге Батыс Қазақстанды, орталыпы Мұғаджар
тауларында болған ... ... ... үш ... бірлестік
-қимақтар, қыпшақтар мен кумандар өзара бір-біріне ... ... ... ... ... ... ... компоненттерде қыпшақтана
бастады. Қыпшақ этносы қандас туыстар байланысы емес, ... ... ... ... ... ... мен тайпалар
негізінде құралды.
Үшінші кезең: 11 ғ. басынан 13 ғ. басына дейін қыпшақтардың этникалық
қауымдастығының қалпытасуы. ... ... мен ... ... бір ... ... мойындап, күшейіп келе жатқан қыпшақтардың
атын алады. ... ... ... қалыптасып болуының соңын монғол
басқыншылығы тоқтатып ... 11 ғ. ... ... ... ... Алтай
мен Ертістен бастап, батысындағы Еділ мен ... ... ... ... ... теріскейдегі оңтүстік-батыс Сібірдің орманды
дала аймағына дейінгі территорияны мекендеді. 11 ғ. 2 ж. ... мен ... ... ... ... ... ... да көшіп-
қонып жүрді. Қыпшақтардың 11 ғ. ортасында батысқа қарай жылжыуының бастапқы
кезеңі Махмұд ... ... ... ол картада қыпшақтардың
мекені ретінде Еділдің ар жағы мен Каспий ... арғы ... ... ... Еділ ... ... ... ішінде
қалған. Қыпшақ хандары өз мемлекетінің шекарасын кеңейте отырып, оңтүстікте
Тараз қаласының маңына дейін жетеді, сөйтіп ... ... ... ... ... салады. Қыпшақ билеушілері мен ... ... ... ... көлі мен Алакөл шұңқырының көлдері болады.
Олардың шығыс шекарасы Ертістің оң жағалауындағы алқаппен ... ... ... 12 ғ. ... мен ... жоғарғы бойындағы қыпшақ
тайпалары наймандармен, қаңлы, керейттермен шектесіп жатады.
Хандықтың ... ... ... ... ... ... жолмен
берілді. Хандар шығатын әулеттік ру ел- ... ... ... ... ... көне түркі дәстүрлерін сақтап, екі қанатқа бөлінген.
Оң қанат ... ... ... ... ... ... орнында, сол
қанат қосынымен Сығанақ қаласында тұрған. Оң қанат екіншісінен күштірек
болған. Хандықтың ... ... ... ... ... ... ақсүйек
топтың (хандар, тархан, басқақ, бек пен байлар) қатал иерархиялық жүйесі
айқын көрініп отырған. Рулар мен ... өзі де ... ... бөлінген.
Қыпшақ қоғамы әлеуметтік және жіктік жағынан да тең болмады. Малға
жеке меншік, ... ... ... ... меншігінде болған.
Қоғамның қатардағы ерікті мүшелері малшылар болды. ... ... ... Олардың бірқатары сатылып, жартысы ... ... ... өзара саяси қарым-қатынасы. 1065 ж. салжықтардың
билеушісі Алп ... ... ... Маңғыстауға жорық ... ... бір ... ... салжықтарына тәуелді болып
қалады. 11 ғ. соңы мен 12 ғ. басында Жент, ... ... ... ... ... да ... ... қолына қараған. 1133 ж. Жент қаласынан
Дешт қыпшақ даласына тереңдетіп ... ... ... ... ... Осы 12 ғ. ортасынан бастап қыпшақ хандығының
ыдырауы ... оған ... ... ... ... қыпшақ тайпалары
ақсүйектерінің арасында хорезмге бейімделушілер қатарының ... аса ірі ... ... ... ... ... күшеюінен
болды.
12 ғ. 2 жартысынан әсіресе Текеш (1172-1200) билеген дәуірден бастап,
хорезм Қыпшақ ... ... ... ... ... хандары мен
хорезмшах әулеті өзара туысқандық неке ... ... ... Қыпшақ
ханы Жанкеші -қызы Теркенхатынды хорезмшах Текешке береді. ... ... 13 ғ. ... ... тәуелсіздікке ұмтылып, қыпшақ хандығының
саяси бірлігіне нұсқан келтірген. ... ... ... күші
қыпшақтар мен қаңлылар болды. 13 ғ. басында хорезмшахтар ... ... Әмин ... ... роль ... ... Аладдин
Мұхаммед соның қызына үйленген болатын. Қыпшақ ақсүйектері хорезмшахтар
мемлекеттік және әскери қызметпен ... ... ... ... ... отырды. Бұл қыпшақ қоғамында шиеленістерді күшейтті.
Бүкіл мұсылман Азиясы ішінде бірінші орын алуға ұмтылған хорезмшах
Мұхаммед (1200-1220 жж.) ... ... 13 ғ. ... ... ... ... ... айрылып қалса да, қыпшақ хандары хорезмге қарсы
күрестерін жалғастыра береді. Жент ... ... ... ... ... ... шах көп рет жорық жасайды. 1216 жылы Қадырханға қарсы
аттанған ... ... ... ол ... дейін жетіп, Торғай
даласында ... ... ... ... ... қуып келе жатқан
Шыңғысхан қолымен кездесіп қалады. Монғолдар түн жамылып шегініп ... ... ... ... ... рет ... еді. Қыпшақтардың
хорезмшахтармен бәсеке соғысы тоқтап қалды. Монғол ... ... ... 11-13 ... Қазақстанның шығысында өмір сүрген
іргелі мемлекет. Жазба деректер бойынша Найман ... ... 1143 ... ... ... Соның ішінде Рашид-ад-Дин:
«Наймандардың хандығы қадірлі, қуатты, халқының саны көп, ... ... еді» деп ... Оның ол кездегі ең белгілі қағаны Білге ... еді. Елді ... ... ... мен ақсақалдар, ... бас ... «Хан ... ... ... Білге Бұқаның екі
баласы Таян хан мен ... хан ... ... ... мемлекетті екіге
бөліп алды да өзара соғысып әлсіретіп тынды. Сондан қазір Наймандардың бір
бөлігі – Солтүстік ... ... ... ... Қара ... ... ... бұл «Бұйрық ханның Наймандары» деп аталды, екінші бөлігі
Оңтүстік Наймандар – Жетісу, Сыр ... ... ... да ... ... ... деген.
Осылайша өзара бөлшектеніп әлсіреген Наймандар елін, соның ішінде 1199
жылы ... ... елін және 1204 ... ... ... елін ... мен
оның Одақтастары жаулап алды. 1208 ж. Шыңғысханнан қашқан Күшлік бастаған
наймандар Қарақытай ... ... ... 12 ғ. ... мен ... Наймандар конфедерациясы Орталық Азиядағы ірі мемлекеттік құрылым
болады. Ал наймандардың шығу тегі әлі ... жаңа ... олар ... ... ... ... Ол "сегіз" деген мағына береді ... Көп ... ... арғы шығу ... Қиыр ... келген
Ляо империясымен, яғни Қидан империясының тарихымен байланыстырады. Оған
дәлел ретінде жазба деректер бойынша Солтүстік ... ... ... ... ... ... ... ал Оңтүстік Наймандар елінің
халқын ... ... ... Ысты ... ... ... батыс жағында - Ертіс бойын мекендеген Қаңлылар елі мен
Сарыарқа даласындағы ... ... ... ... - Енисей
қырғыздары мен Хакастар, шығысында - Шығыс Моңғолияда көшіп жүрген Керей
хандығы, ал оңтүстігінде ... ... ... ... ... 9 ғасырдың аяғында Алтайда, Монғолия далаларының
батысында қалыптасады. Этникалық құрамы түркі ... және ... ... ... ... ... - наймандар, солтүстігінде
меркіттер, шығысында татарлар, оңтүстігінде - ... ... ... көсемдерінің екі ордасы болған. Солтүстік ордасы Орхон өзені
бойындағы ... ... және ... ... Хуанхэ өзені
бұрылысының теріскейінде. Орхондағы Бас орда өте қолайлы географиялық жерде
орналасқандықтан, сауда ... ... ... ... ... ... да айналды. 1007 ж. Керейттердің ақсүйектері наймандардың
билеушілерімен бірге христиан дінінің нестроиандық тармағын қабылдады. Ал
көпшілік қара ... ... ... ... ... қала ... Іс
жүргізу кең тарады. Құжаттар мөр басу арқылы бекітілген. Қоғамның таңдаулы
тобында ... ... мұра ... ... ... енген негізгі тайпалар – керейіт, сахайыт, тумауыт,
албат, тункайт-кирун, торғауыт рулары болса ... ... ... ... «200 ... ... бар еді» деп көрсетеді. Керей хандығы 12 ... ... ... ... ... мемлекетке айналады. «Алтын кеседен ас
ішіп, алтын ер-тұрман сайлаған бұл халық еді» деп ... орта ... ... ... ... ... мен ... бөлінген.
Олардың бас қаласы Қарақорым болды. Маркуз Бұйрық ханның немересі ... хан қаза ... ... оның ... ... тақ ... ... Осы кезде Тоғрул хан (Уаң хан) бастаған жікшіл ... ... ханы ... ... бастаған көршілес далалықтар
қолдау көрсетеді. Содан соң Керейлер мен ... ... ант су ... ... ... («Анда» дейді) ант беріседі.
Осы қатынас Шыңғысхан тұсында да ... ... ... ханы ... келуін Тоғрул ханның Керейлері қолдайды, одан соң
Шыңғысханның әйелі Бөрте ханшайымды қайтадан тартып алуға Темучиннің ... үшін ... ... 1719 ... ... бірге қатысады (Тоғрул-
Жамуха-Темучин одағы). Бұл жорыққа қосылуға Керейлер 20 мың атты ... 1198 жылы ... ... ... ... ... ... ашық тайталасқа шыққан Жамуханың ... ... 1203 жылы тағы да ... ... ... еліне жорыққа
қатысып, Найман елінің батыс ... ... ... Бұл ... ұлы ... құрылуына Керей мемлекетінің қосқан орасан
зор үлесін көрсетеді.
Алайда 1203 жылы осы «екі ... ... ... хан жеңіліп, оның
халқы Шыңғысхан әскерлерінің жартысын құрады. Бұлар Абақ Керейлер болса,
Шыңғысханға ... ... ... ... Орта Азия мен ... Қазақстан
жерлеріне жеткен. Соның ішінде Орта ... ... ... ... деп ... Ашамайлы Керейлер Қазақ халқымен бірге ... және ... ... ... ... Олар бұл ... ... негізінен Керей деп емес «Ашамайлы» руы деп аталады. Ал
батыс Қазақстан жеріне жеткен Керейлер қазір Кіші жүздің құрамында. Бұл ... ... ... жүз ... деп ... ... және ... аталарының Торғай, Орал бойын мекендеген бір бөлігі Башқұрт ... ... ... ... 12 ғ. ... ... саяси өрлеуі басталады, ол меркіттер
мен татарларды талқандағаннан кейін, сөйтіп 1203 ж. ... ал 1206 ж. ... ... Қалған наймандар Күшлік
бастауымен Алтайға, ... мен ... ... 1211 жылы ... ... одақ ... ... Жетісудағы Қарақытай мемлекетін жояды.
Шыңғысхан әскерлері көп кешікпей оларды өкшелеп, Қарақытай мемлекетін ... әрі ... елін де ... ... бұл ... ... ... қаңлылар, меркіттер,
керейттер мен наймандардың мемлекеттері 10-13 ... ... ... процестеріне үлес қосқаны созсіз. Сондықтан бұл кезең
тарихта ... ... ... ... ... ... танылады да
аталған елдер алғашқы ... ... ... ... дәуірі Шыңғысханның жорықтарымен аяқталып, енді Қазақ халқы ... ... ...... ... Орда кезеңіне аяқ басады. Бұл
кезең Шыңғысханның көшпенді империясы иемденген қазақ халқының ... ... және ... ... деп ... ... ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ежелгі қазақ әдебиетінің тарихы және оның зерттелуі14 бет
Мәмлүктер билігі дәуіріндегі Египет (ХІ – ХV ғғ.)40 бет
Тiлдегi кiрме элементтер және оның қалыптасу жолдары18 бет
Қазақ хандығы құрылуының этникалық алғышарттары22 бет
Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі көне Түркі ескерткіштері13 бет
Қазақстан тарихы туралы15 бет
Қазақстан территориясындағы ерте феодалдық мемлекеттер5 бет
Қазақтар28 бет
VІІ – Х ғасырлардағы түркілердіің соғдылармен және ирандықтармен байланысы46 бет
«Қазақстан тарихынан» мемлекеттік емтихан сұрақтары3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь