Баймырзаұлы Балуан Шолақ

Баймырзаұлы Балуан Шолақ (1864-1916) – қазақтың халық композиторы, ат ойынының түрлі тәсілін меңгерген өнерпазы, күш өнерін көрсеткен спортшысы, жауырыны жерге тимеген балуаны. Оның есімін де халық осы соңғы өнеріне сүйсінгендіктен еркелетіп, жас күнінде саусағын үсітіп алуына байланысты «Балуан Шолақ» деп атаған, әйтпесе өзінің азан шақырылып қойылған шын аты – Нұрмағанбет. Шыққан тегі – Ұлы жүздің Дулат тайпасының Сәмбет руынан. Бірақ аталары ерте кезде Арқаға қоныс аударғандықтан, оның бар өмірі Көкшетау өңірінде, атығай, қарауыл руларының арасында өскен.
Әкесі Баймырза ағаш шебері болған. Әкесіне қарағанда, шешесі Қалампыр қарулы кісі болған дейді. «Алып – анадан» деген ғой, Балуан Шолақ та осы анасына тартып, теңдессіз алып күштің иесі болған.
14 жасынан бастап күреске түсіп, ат құйрығында ойнаған спортшы болған, шауып келе жатқан ат үстінде әр түрлі күрделі жаттығуларды шебер орындаған. Мысалы: жүйткіп келе жатқан ат үстінде түрегеліп, не басымен тұруы, аттың бауырынан өтуі, бір аяғын үзеңгіге қыстырып, шалқалап жатып шабуы бойындағы жойқын күшті, ептілікті шебер игере алатындығын, қазақтың далалық цирк өнерінің іргетасын қалағандығын айғақтайды. Көкшетау қаласындағы үлкен жиындарда 51 пұт (830кг-дай) кірдің тасын көтеріп, дүйім жұртты таң қалдырған. 1899 ж. Орыс палуаны Иван Кореньмен күресіп, оның қабырғасын сындырғанда Балуан Шолақ 35-те еді.
Мұның үстіне Балуан Шолақ ән-күйге жасынан құмар болады. Бертін келе, жігіт шағында Балуан Шолақ осы екі өнерді қатар дамытады. Әке-шешесі қайтыс болған соң, Ғаникей деген қызға үйленген Балуан Шолақ ел аралап, салдық құрады және жалғыз-жарым жүрмей, маңына әнші-күйші, палуан,
        
        Баймырзаұлы Балуан Шолақ (1864-1916)
Баймырзаұлы Балуан Шолақ (1864-1916) – қазақтың халық композиторы, ат
ойынының ... ... ... ... күш ... көрсеткен спортшысы,
жауырыны жерге тимеген балуаны. Оның есімін де халық осы соңғы ... ... жас ... ... ... ... байланысты
«Балуан Шолақ» деп атаған, әйтпесе өзінің азан шақырылып қойылған шын аты ... ... тегі – Ұлы ... ... ... ... руынан. Бірақ
аталары ерте кезде Арқаға қоныс аударғандықтан, оның бар ... ... ... ... ... ... ... Баймырза ағаш шебері болған. Әкесіне қарағанда, шешесі Қалампыр
қарулы кісі болған дейді. ...... ... ғой, ... Шолақ та осы
анасына тартып, теңдессіз алып ... иесі ... ... ... күреске түсіп, ат құйрығында ойнаған спортшы болған,
шауып келе жатқан ат үстінде әр түрлі күрделі ... ... ... ... келе ... ат үстінде түрегеліп, не басымен ... ... ... бір ... ... ... шалқалап жатып шабуы бойындағы
жойқын күшті, ептілікті шебер игере алатындығын, қазақтың ... ... ... қалағандығын айғақтайды. Көкшетау қаласындағы үлкен
жиындарда 51 пұт ... ... ... ... ... ... ... 1899 ж. Орыс палуаны Иван Кореньмен күресіп, оның қабырғасын
сындырғанда Балуан Шолақ 35-те еді.
Мұның үстіне ... ... ... ... ... ... ... келе, жігіт
шағында Балуан Шолақ осы екі ... ... ... ... қайтыс
болған соң, Ғаникей деген қызға үйленген Балуан Шолақ ел аралап, салдық
құрады және ... ... ... әнші-күйші, палуан, өнерлі жастарды
жинайды. Топ құрып, «ансамбль» ... ... құру ... ... дәстүріне
айналған.
Өзі ұстаз тұтқан Біржан сал, Ақан сері әндерінің ... ... ... болады. Олардың әнші-композиторлық дәстүрін берік ... өзі де ән ... Бұл ... ... ... ... қазақтың
әншілік өнерін өрістетуге үлкен үлес қосқан композитор. Көкшетау,
Қарқаралы, ... ... ... ... түгел аралаған. Балуан Шолақ
Баян-ауыл, Семейде болады, ... ... ... жеткізеді. Осы
сапарында Кенен Әзірбаев Балуан Шолақтың көптеген әндерін үйреніп, ... ... ... «Балуан Шолақ», «Желдірме», «Дікілдек»,
«Көкшетау», «Қосалқа», «Қос барабан», «Қос перне», «Құлан кісінес», «Кенже
қоңыр», ... ... бар. Оның ... ... ... ... ...
«Ғалия» мен «Сентябрь». «Ғалия» нәзік ... ... ... ... сыршыл әуенде жырлаған ғашықтық лирикасы болса, Балуан ... ... ... ... ... ... Ж.Кәрменов,
Қ.Байбосынов, т.б. болды.
Белгілі музыка зерттеушісі А.В.Затаевич ел арасынан Балуан Шолақтың бірнеше
әндерін жазып алып, оны «Қазақ ... 1000 әні» және ... 500 ... ... жинақтарына енгізеді.
Сан өнерімен халқын риза етіп, Сарыарқасын сазды ... ... ... ... бірі ... Балуан Шолақ Баймырзаұлы 1916
жылы өзінің өскен өңірі Өзектісайда қайтыс болады.
БАЛУАН ... ... ... ... ... ... (А. Сейдімбек) ХІХ ғасыр қазақ
қоғамына таңдаулы тұлғалар сыйлады. Нәтижесінде, ... ... ... ... дала ... ... дәуірі туды. Атақты Біржан
салдан бастап Ақан сері, Үкілі Ыбырай, ... ... ... ... ... т.б ... ... бұлбұл әншілер болашағы орыстың бұғауына
байланып, басы бодандық қамытына ілінген қазақтың зарын әнге ... ... ... ... «Адамшылық егінін шаштым, ектім, Көңілін
көтеруге құл халықтың» дегеніндей, ақын атаулысы да бір сұмдықтың ... зар ... ... ... ... ... «Зар ... жыршылары
(М.Әуезов) деген баға берді.
Бұл дәуірде өтті,кетті. Тек куәсіндей болып небір ... ... ... ... ... «Ғалия» әні. Осы ән туралы академик Ахмет Жұбанов: ««Ғалия»
әні- әннің төресі. Үлкен жүректен, шын сезіммен шыққан ән. ... ... ... ынтықтық бары сезіледі... Бірақ бабына келтіріп орындау
көрінгеннің қолынан келе ... деп ... ... ... 2001ж, ... ... дүниеге келуіне себепкер Ғалия туралы не білеміз? Әрі балуан, әрі
әнші, әрі сері Балуан Шолақты ... ... кім ... ... жыл ... ... журналис, қарт қаламгер Октябрь Әлібеков ... ... ... ... ... ... өткен ғасырдың 90-шы
жылдары белгілі кәсіпкер Марат Нәбиев әкеліп берген екен. ... ... ... ... Ақмола облысы, Бұланды ауданы (бұрынғы Макинка ауданы)
жеріндегі Балуан ... ... ... басын көтерген азамат.
Көнекөз қариялардың айтуынша қазіргі Конгрес-Холл сарайы ... ... ... ... ... Ол әдеби шығармаларда көп айтылатын әйгілі «Қараөткөл»
базары екен. Арқаның ауқатты адамдары жаз ... соң ... үй ... бір ... ... ... сүт, ет, ... т.б) саудалайтын
болса, екінші, тараптан қыстай ұйып жатқан ел дала ... ... ... Арқаның айтулы әншілері бұл базарға соқпай ... ... ән ... қара ... тыңдаушысы дүйім жұрт.
Елмен бірге Ғалияда базарда қымыз сатады. Ажарына арулығы сай, анадан артып
туған құлын мүшесі көз ... ... ... ... бір күні ... Шолақ ат басын бұрады.Бұл шамамен 1908-09
жылдары болса керек. Балуанның тасы өрге домалап, әнімен ... ... ... ... ... ... қырқасына шыққан керемет кезі екен.
Ғалия болса 22-23 жаста.
Ғалия балуанға өз ... ... ... ... дүр сілкінген кезі де осы
болар, дала серісінің жүрегіне Ғалияның ару ... ... ... әні ... атап ... ... ... торабы Ақмолада көшпенді қазақтардың
саудасын ортақтастыратын татар, ноғайлар болған. Осылардың бірі Сұлтанай
Қамза деген ... ... ... ... атты ... екен. Түбі Жаңа-
арқа жақтан, руы-Арғын оның ішінде Аралбай. ... ... үйі ... ... ... Үлкен әйелінен Ғалия, Мәрзия атты екі қыз
туыпты. Шолақтың әні ... ... аты ... ... осы.
Ғалия жайында академик-зерттеуші Ахмет Жұбанов деректер жинап, Шолақ пен
Ғалия арасындағы оқиға турасында алматылық Мәкура ... ... ... ... ... ... ... жазып алыпты. Осында баяндалғандай -
Ғалия қара ... ... ат ... ... ... ... дағы
бар, өткір, сөзге шешен, оң қолынан өнер ... ... ... ... ... дағы көп ... ... алқымын қымтап байлайтын
әдеті болғаны туралы да ел ішінде әңгіме бар. Бұны осы ... ... де ... ... ... жеке ... қатысты жазылған зерттеулерде
қайшылықтар көп. Балуан қазақтың ата қонысын баса көктеп, ... ... ... орыс пен ... түре ... әдеті болыпты. Шын
мәнінде бұл Шөкеңнің өзінше көтерілісі еді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... айтағына еріп
қателесті, деп бағалайды. Бірақ, жазушы Әнес Сарайдың тәуелсіздік жылдары
жазылып, Астанадағы қазақ ... ... ... ... ... атты ... шығармасында жоғардағы бұрмалаушылық түзетіліп,
балуанның күрескерлік қыры ашып көрсетілген.
Осы туындыда суреттелгендей Шөкең бір ... ... ... ... ... ... ... қамалып,одан қашып шығып жасырынып жүрген күндеріде
болған. Ғалиямен дәл осындай жағыдайда жүріп танысқан.
Енді Ғалия туралы ... ... ... ... қайта жүгінейік:
Ғалия қазақи әдет бойынша Біржан деген жігіттің атастырылған ... ... ... ... екі ... ... ... төркін
жұртына көшіп келеді. Шөкеңмен көңіл байласатын тұсы осы кез. ... ... ... жият ... оған ... атын жазады. Онысын құп
көрмеген күйеуі таяқтап үйінен қуып тастайды. ... ... ... үйіне
келеді.
Ата-анасы қызымен ақылдаса келіп, күйеуінен ажырасыуын құп көреді. Бірақ
күйеуі төлеген қалың малын даулайды.Оны ... ... ... ... болмайды. Іс билер сотында қаралатын болады. Оқиғадан хабардар
Балуан Шолақ неде болса мал ... келу үшін ... ... ... Жолай
бір танысының үйіне түсіп, тыныштала алмай, домбырасын қолына алып:
Ғалия айналайын қалып еді,
Көп жылап таңға жақын ... ... не ... ... биге түсіп қалып еді,-
деп бір қайырып ән салып, асқа да ... ... ... ... ... тағдыр күтіп тұр екен. Ұстап түрмеге жауып тастайды. ... ... ... өз дауын өзі ұстап Біржанды жеңіп шығады. Басына толық
бостандық алады. Ал, ... ... ... өгіздің жаласына Семейден
ұрланған бір топ жылқы қосылып ісі қалыңдайды. Ғалия ... ... Оның ... ... ... ... ... не істерін білмей
қиналып жүргенде «Шолақ пәлен жылға сотталып жер аударыпты» ... ... Бұл ... жақтың таратқан жалған жаласы еді. Ғалия әрі-бері толқып,
әкесінің нұсқауымен Есенжолдың Қанапиясына тоқалдыққа барады.
Шөкең ... ... ... ... атын неше ... әнге қосады.
Аузынан шыққан әнді ел ілезде қағып алып таратады. «Ғалия» ... ... ... ... ... ... ... бастырған «Балуан Шолақ»
кітабында осы әннің 6 түрлі нұсқасын көруге болады.(«Жалын», Алматы, 1998
жыл)
Балуан Шолақты Қараөткелдің түрмесіне ... ... Енді ... ғашығымен
кездесетін мүмкіндікті қарастырады. Бірде түрме әкімшілігінен ... ... биік ... ... ... ... әнін аспандата шырқап шерін
басады. ... ойы ... ... маңында жүрсе естісін дегені болса керек.
Бір күні ғашығының біреуге тоқалдыққа тиіп кеткені ... ... ... ... ... Тілеудің үйіне барып мән-жайға қаныққан соң, әйелдің
опасыздығына ренжіп, қайта қайырылмай еліне аттанып кетеді.
Ғалия болса Қанапиядан тағы ... ... ... ... ... Осында жүріп семейлік Қали деген жігітке үйленеді. Күйеуін ертіп
Қараөткелге келіп қыстайды.Қалидың ... ... ... Арада бес-алты жыл
өткен соң Қалиды ертіп Семейге келіп, оның бұрынғы әйелінен кешірім сұрап,
өзі бала көтермеген соң бір ... ... ... Оны өз қолымен ұзатады.
Туберкулез ауыруына шалдығып 1922 жылы 35 жасында қайтыс ... ... ... әңгімесіне қарағанда Ғалия осы күнгі «Жастар» шағын
ауданы аумағындағы ескі зиратқа жерленген.
Шөкең Ғалиядан үш жыл бұрын 1919 жылы ... ... Бұл ... ... ... жазуымен осылай аяқталыпты. Артында мұра болып «Ғалия»
әні ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Балуан Шолақтың ән мен өлеңін өрбітуге ықпалы4 бет
Балуанның техникалық дайындығының міндеті, әдісі, тәсілдері29 бет
Ұлттық спорт түрлерінен тарихта аты қалған ұлы тұлғалар19 бет
Балұстаұлы Есбай27 бет
ШЖБМ-тегі сабақ жоспарларының үлгілері (Ақтөбе облысы Алға ауданынынң №1орта мектебінің аға мұғалімі Т.Баймурзинаның үш сыныпты (1-2-3) біріктіре жүргізген сабағының жоспары)18 бет
Қазақстанның “Ақ жол” Демократиялық партиясының тең төрағасы Әлихан Байменовтың “Қазақстандағы конституциялық реформаның негiзгi нұсқасы” тақырыбы бойынша “Демократияны қолдау мақсатындағы азаматтық диалог” атты Дөңгелек үстелдiң екiншi отырысында жасаған баяндамасы11 бет
1930-40 жылдардағы ана тіліндегі математика оқулықтары және олардың ерекшеліктері64 бет
VІІ қысқы Азия ойындары5 бет
Аймақтағы петроглифтерді зерттеу ісінің қалыптасуы мен дамуы16 бет
Алихан Бөкейхан6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь