Мемлекеттің төлем балансы


Мазмұны
Кіріспе
І Төлем балансы және оның мәні
1.1. Төлем балансының түсінігі
1.2. Төлем балансындағы әрекет ету бойынша қатынастарды реттеу
ІІ Қазақстандағы төлем балансының тенденциялары
2.1.Қазақстан Республикасының төлем балансының қазіргі даму ерекшілігі
2.2.Қазақстан Республикасының ақша.несие саясатының қазіргі даму ерекшеліктері
ІІІ Қазақстан Республикасының төлем балансын жетілдіру жолдары
Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер
Қосымша
Кез келген елдің дүние жүзінің басқа елдерімен экономикалық байланыстары оның төлем балансында қамтып көрсетіледі.
Төлем балансы дегеніміз уақыттың белгілі бір межелдемесінде бір елдің дүние жүзінің басқа елдерімен шаруашылық операцияларды жалпы қорытып көрсететін көрсеткіштерің жүйесі. Ол мына бөлімдерді қамтиды:
ағымдағы есеп (сауда балансы)
капиталмен және қаржылармен болатын операциялардың есебі (күрделі есеп)
резервтік активтер;
таза қателер пен рұқсатнамалар.
Ағымдағы есеп мыналарды қамтып көрсетеді: тауралармен жасалынатын операцияларды экспорт пен импортты, қызметтер көсретуді жүк, жолаушылар тасымалы, байланыс, туризм қызметтері, техникалық көмек, қарыздардан, кредиттерден алынатын табыстар, транферттер, ізгілік көмек, техникалық жәрдемдесу гранттар. Қызметтер көрсету факторлық және факторлық емес болып бөлінеді. Факторлық қызметтер көрсету өндіріс факторларын еңбек пен капиталды пайдаланудан алынған табыстардан тұрады, бұл қызметшілерге берілетін өтемақылар, инвестициялар мен резервтерден түсетін табыстар, капиталдан түсетін табыстар дивиденттер пайыздар басқадай табыстар түрінде болуы мүмкін. Факторлық емес қызметтер көрсету жүк және жолаушылар тасымалдарын, байланысты, туризмді көрсететін консультациялық және оқыту қызметтері түріндегі техникалық көмекті және бірқатар қызметтер көрсетуді кіріктіреді.
1. С. Құлпыбаев Қаржы Алматы, 2003
2. Лунц Л.А. Деньги и денежные обязательства в гаржданском праве Москва, 1999
3. Л. Давыдова, С. Райманова Қазақстан Республикасының банк құқығы Алматы, 2007
4. В. Мельников Қаржының жалпы курсы Алматы, 2003
5. С. Мақыш Банк ісі Алматы, 2005
6. Г. Смағұлова Қаржы, ақша айналысы және несие Алматы, 2008
7. Н. Қадерова Корпоративтік қаржы Алматы, 2008

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге




Мазмұны
Кіріспе
І Төлем балансы және оның мәні
1.1. Төлем балансының түсінігі
1.2. Төлем балансындағы әрекет ету бойынша қатынастарды реттеу
ІІ Қазақстандағы төлем балансының тенденциялары
2.1.Қазақстан Республикасының төлем балансының қазіргі даму ерекшілігі
2.2.Қазақстан Республикасының ақша-несие саясатының қазіргі даму
ерекшеліктері
ІІІ Қазақстан Республикасының төлем балансын жетілдіру жолдары
Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер
Қосымша

Кіріспе
Кез келген елдің дүние жүзінің басқа елдерімен экономикалық
байланыстары оның төлем балансында қамтып көрсетіледі.
Төлем балансы дегеніміз уақыттың белгілі бір межелдемесінде бір елдің
дүние жүзінің басқа елдерімен шаруашылық операцияларды жалпы қорытып
көрсететін көрсеткіштерің жүйесі. Ол мына бөлімдерді қамтиды:
ағымдағы есеп (сауда балансы)
капиталмен және қаржылармен болатын операциялардың есебі (күрделі
есеп)
резервтік активтер;
таза қателер пен рұқсатнамалар.
Ағымдағы есеп мыналарды қамтып көрсетеді: тауралармен жасалынатын
операцияларды экспорт пен импортты, қызметтер көсретуді жүк, жолаушылар
тасымалы, байланыс, туризм қызметтері, техникалық көмек, қарыздардан,
кредиттерден алынатын табыстар, транферттер, ізгілік көмек, техникалық
жәрдемдесу гранттар. Қызметтер көрсету факторлық және факторлық емес болып
бөлінеді. Факторлық қызметтер көрсету өндіріс факторларын еңбек пен
капиталды пайдаланудан алынған табыстардан тұрады, бұл қызметшілерге
берілетін өтемақылар, инвестициялар мен резервтерден түсетін табыстар,
капиталдан түсетін табыстар дивиденттер пайыздар басқадай табыстар түрінде
болуы мүмкін. Факторлық емес қызметтер көрсету жүк және жолаушылар
тасымалдарын, байланысты, туризмді көрсететін консультациялық және оқыту
қызметтері түріндегі техникалық көмекті және бірқатар қызметтер көрсетуді
кіріктіреді.

І Төлем балансы және оның мәні
1.1. Төлем балансының түсінігі
Капиталмен және қаржылармен жасалынатын операциялардың шоттары тура
шетелдік инвестицияларды тартуды немесе капиталдың шетелге қайтуын қоржынды
инвестицияларды, мигранттардың, трансферттерін, коммерциялық кредиттерді,
қарыздарды, басқа да инвестицияларды бейнелеп көрсетеді.
Ағымдағы операциялар шоты және капиталмен жасалатын шот өзара
байланысты: біріншінің тапшылығы сырттан капиталдың құйылымы есебінен
жабылады: ағымдағы операциялардың актив шоты жағдайы кезінде капитал мен
кредиттер жылыстайды.
Резервтік активтердің жайғасымы монетарлық алтынды, қарыз алудың
арнаулы құқықтарын, шетелдік валютадағы талаптарды қамтиды: басқа елдерге
қатысты міндеттемелерді шегергеннен кейін таза алтын резервтері жасалады.
Бұл жайғасым екі шоты-ағымдағы операциялардың және капиталмен жасалатын
операциялардың шоттарын теңдестіреді.
Қателер мен рұқсатнамалар көлеңкелі бизнесті қоса алғанда
бейрезиденттермен жасалынатын ресми есепке алынбаған операцияларды
сипаттайды.
Төлем балансының ерекшелігі сол, онда босалқы қорлар мен қорланымдар
емес, қаржылардың ағыны, олардың кезең ішіндегі өзгерісі қамтып
көрсетіледі. Түрлі валюталарға атауланылған операцияларды, соманы аударуды
құндық бағалау бірыңғай валютаға келтіріледі. Экономикалық құндылықтармен
жасалатын операцияларды тіркеу, оларды жасау, трансформациялау, айырбастау
немесе өтеу, меншік иесінің ауысуы мезетінде жүргізіледі.
Төлем балансының жағдайына ықпал етудің бірнеше негізгі әдістері бар.
Бірінші-тікелей бақылау, регламенттік импортты қосқанда және кедендік
жинақтар, шетелдік инвестициялар арқылы және ақшалай трансферттер арқылы
жеке адамдардың пайда келтіруіне тыйым салу және шектеу, осындай көмектің
күрт қысқартылуы, қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді капиталдың шығарылуы
және тағы басқалар.
Елдің төлем балансын мемлекет реттейді. Бұл ертеден келе жатқан
теория. ХІХ ғасыр мен ХХ ғасырдың басында Д. Юманың стандарт шартында
автоматты түрде теңестірілудің классикалық теориясы өте жоғары дамыған.
Төлем балансы оның құлдырауына байланысты төмендейді, жақсаруына
байланысты жоғарылайды. Бұдан кейін неоклассикалық эластикалық әдіс
қалыптасты. Оны Дж. Робинсон мен Лернер ойлап шығарды.
Сауда балансының сальдосы =РэРи*К болып табылады.
Мұнда: Рэ- экспорттық тауарлар баағсының деңгейі
Ри-импорттық тауарлар бағасының деңгейі
К-валюта курсы
Төлем балансының тепе-теңдік жеткізу құралы - валюталық курс
өзгерімділігі болып табылады.
Демек, осындай жағдайда келесі көрсеткішті пайдалану қажет. Ол
экспорт пен импорт сұранымының эластикалық коэффициенті болып табылады. С.
Александрдың еңбегі Дж. Мид және Я. Тинбергеннің идеясына сүйене отырып,
абсорбциондық тұрғыдан келіп, жалпы алғанда кейнсиандық теорияға сүйенеді.
Абсорбциондық тәсіл төлем балансы жағдайының жақсарғанын елдің
табысының, оның ішінде абсорбцияның жалпы көтерілгенін көрсетеді. Бұл
теориялардан басқа да көп тәсіл қарастырылады. Соның ішінде монетаристік
тәсіл. Монетаристердің көзқарасы бойынша, елдің ақша рыногындағы тепе-
теңдіктің болмауы төлем балансындағы тепе-теңдіктің болмауын анықтайды.
Төлем балансының дефицитін болдырмау үшін ақша массасын қатаң
қадағалау қажет. Бұл проблемаға аса көңіл бөлмеу керек дейді.

1.2. Төлем балансындағы әрекет ету бойынша қатынастарды реттеу
Төлем балансының жай күйі ең алдымен сауда балансының жай күйімен
анықталады. Операциялар қосарлы жазба жүйесі бойынша дебет және кредит
бойныша екі мөлшер теңдігімен, бірақ қарама-қарсылық белгілермен қамтып
көрсетіледі. Кредит жазбаларының сомасы дебет сомасына тең болуы тиіс, ал
таза баланс нөлге тең болады. Бұл орайда ағымдағы операциялардың шотындағы
оң сальдо (кредит жазбаларының асып түсуі) тауарлар мен қызметтерді
көрсетудің түсуін білдіреді, теріс сальдо тауарлар мен қызметтер көрсетудің
импортын табыстар мен трансферттерді төлеуді білдіреді. Күрделі шотта оң
мөлшер бейрезиденттер алдында бұл елдің міндеттемелерінің өсуін және
резиденттер тарапынан бейрезиденттерге талаптардың қысқаруын сипаттайды,
теріс мөлшер бейрезиденттер алдында елдің міндеттемелерінің қысқаруын және
резиденттер тарапынан бейрезиденттерге талаптардың өсуін білдіреді. Төлем
балансының жай күйі ең алдымен сауда балансының жай күйімен анықталады.
Сондықтан сыртқы экономикалық қызметтегі мемлекетің іс қимылдарының аса
маңызды мақсаты тауарлар экспорты мен факторлық және факторлық емес
қызметтер көрсетуді ұлғайту есебінен төлем балансын сауықтыру болып
табылады. Мұндай міндетті шешу ұлттық шаруашылықты тұтынушының орнына
өндіруші тұрпатындағы экономика арнасына қайта бағдарлау жөнінде едәуір күш
жүмсауды және шикізат өндіруші сектордың экспорттық әлеуетін ғана емес,
сонымен бірге өндірістің кейінгі технологиялық өзгертіп жасау салаларының
өнімі бойынша да ұлғайтуды талап етеді.
Мемлекеттің әлемдік нарықтағы жетістіктері мен жалпы іс әрекеттерінің
айнасы ретінде төлем балансын қарастыруға болады. Шынында да төлем
балансының ішіне елдің барлық жасаған қарым-қатынасының экономикалық жағы,
яғни сандық мәні енеді. Ал халықаралық валюта қорының анықтамасы бойынша
оның құрамына операциялар балансы мен капитал қозғалысының балансы жатады.
Елдің барлық іс-әрекеттері мен сауда операциялары төлем балансында көрініс
алады.
Елдің экспорттық операциялары елдің импортынан артық болған жағдайда
төлем балансын активті, ал кем болған жағдайда пассивті сальдолы деп
атаймыз. Оң төлем балансы импортқа қажет шетел валютасымен қамтамасыз
етіледі.
Төлем балансы төмендегідей тармақтардан құралады:
1) ағымдағы операциялар: сауда, табыс қозғалысы, аударымдар (мемлекеттік
және жеке тұлғалардың);
2) капитал қозғалысының балансы: ұзақ мерзімдік инвестициялар- тікелей
және қоржындық, қысқа мерзімдік капиталдар қозғалысы;
3) тұрақтандырушы тармақта қорларды қайта бағалау және қозғалысы ХВҚ
(халықаралық валюта қоры) қаражатын қолдану, басқа да қаржы көздері;
4) қорлардың соңғы өзгерісі: алтын шетел валютасының несиелердің
өзгерісі.
Төлем балансының экономикаға әсері валюта бағамына әсер етуі арқылы
жүреді. Шынында да сальдоның өз алдына тек сандық сипаты және
статистикалық мәні болады, оның еш экономикалық мағынасы жоқ. Ал валюта
бағамы елдің тауар айналымын жүргізеді. Ол елдің ішіндегі өзінің 5
функциясын орындауына бағамымен әсер етуінде. Себебі қазіргі заманда
әлемдік экономикаға қатысу елдің жалпы дамуының негізгі алғышарттарының
бірі. Сондықтан да валюта бағамын толығырақ қарастырайық.
Егерде Қазақстан Республикасының ұлттық валютасы теңгемен басқа елде,
мысалы Ресейде сауда жасасаңыз ол төлем бола алмайды. Себебі Ресейде
мемлекет белгілеген өзіндік валюта бар. Ал егерде Ресей азаматтары
Қазақстан Республикасының аумағында сауда жасауға ниет білдірсе, онда оны
төлем құралы ретінде теңге валютасын қолдануы керек. Мысалы, қазақстандық
бір компания Ресейдің бір резидентіне қант сатты дейік. Ресейдегі сатып
алушы қазақстандық жабдықтаушыға қанттың құнын теңгемен төлеуі қажет,
себебі қазақстандық жабдықтаушы өз елінде теңгемен салық, жалақы және тағы
басқа төлемдер төлеуі қажет. Ал сатып алушының қолында өзінің ұлттық
валютасы бар. Осындай себептерден валюталарды айырбастау қажеттілігі
туындайды. Ондай қажеттілікті валюта нарығы арқылы қанағаттандырады. Оның
ең басты алғышарты екі әр түрлі ұлттық валюталарды қолдану мәселесі болып
табылады. Мысалы, Қазақстандағы валюта нарығында адам демалуға, жұмыс
бабымен, оқуға бара жатқан кез келген елдің валютасына айырбастауына
мүмкіндік бар. Ал айырбастағанда валюта белгілі бір қатынаспен, бағаммен
айырбасталады. Валюта бағамы деп бір елдің валютасын екінші елдің
валютасына айырбастағандағы валюталардың қатынасын айтамыз. Мысалы:
153тг=1$, 70 тг=1DM, 4 тг=1RR
Қазіргі заманда валюта бағамын белгілеуде бір-біріне қарам-қарсы екі
әдіс бар:
1) валютаның еркін айналымдағы бағамы;
2) тағайындалатын валюта бағам әдісі.
Валютаның еркін айналымдағы бағамы кезінде бағам ұсыныс пен сұраныстың
әсерінен қалыптасады.
Валютаның еркін айналымдағы бағамына көптеген факторлар әсер етеді. Олар:
- Тұтынушы талғамының өзгеруі. Басқа елдің тауарына деген тұтынушының
талғамы, көзқарасы ол елдің валютасына қатты әсер етеді. Мысалы,
америкалық машиналардың беделі артса, онда тұтынушылар оны алуға
тырысып, долларға қосымша сұраныс тудырады. Немесе Қазақстанға
Ресейден дем алушылар көп келсе, онда рубль ұсынысы көбейіп,
арзандайды.
- Табыстың салыстырмалы азаюы. Бір елдің ұлттық табысы басқа елдердің
ұлттық табысына қарағанда өсімі салыстырмалы жоғары болған
жағдайда, ол елдің валюта бағамы төмендейді. Себебі елдің импорты
мен табыс деңгейіне қатысты болады.
- Бағаның салыстырмалы өзгеруі. Егер Қазақстанда баға өссе, ал
Ресейде қалыпты болса, онда қазақстандықтар ресейліктердің
салыстырмалы арзан тауарын тұтынуға тырысып, рубльге қосымша
сұраныс тудырады. Ал ресейліктердің керісінше, біздің тауарды
тұтынуға деген ынтасы азайып, рубль ұсынысын кемітеді. Бұл екі
жағдай бірігіп теңгені құнсыздандырады.
- Салыстырмалы нақты пайыздық мөлшерлемелерінің өзгеруі. Қазақстанда
инфляцияны тежеу мақсатында қымбат ақша саясаты жүргізіледі.
Нәтижесінде инфляцияны есептей отырып алынған нақты пайыздық
мөлшерлеме басқа елдерге қарағанда жоғары болады. Соның арқасында
Қазақстан инвестициялауға өте тиімді елге айналады, ал ол
инвесторларды теңгені алуға итермелейді.
- Алыпсатарлық. Қазақстан экономикасында: а) Ресей экономикасына
қарағанда жылдам өсу қарқыны болады деген жормала бар; ә) басқа
елдерге қарағанда инфляция жоғары болады деген қауіп бар; б) төмен
мөлшерлеменің пайыздық мөлшері күтілуде. Ондай жағдайда теңгесі бар
тұлғалар қолындағы теңгені басқа, қалыпты валютаға айырбастауға
ұмтылады. Ал ол сол валютаға сұранысты жоғарылатып, оны теңгеге
қарағанда қымбаттады.
Еркін айналым кемшіліктері:
• Белгісіздік және сауданың нашарлауы. Белгісіздік және қауіп
сауда жүргізуде қиыншылықтар туғызады. Мысалы, қазақстандық
кәсіпкер АҚШ-тан 90 мың долларға машина алуға шартқа отырды. Ол
есептегенде долларды 79 теңгемен санады, ал елдегі жағдайға
байланысты төлем уақыты келген кезде доллар 150 теңге болды.
Сонда кәсіпкер екі есе көп ақша төлейтін болады.
• Сауда жағдайы. Елдің экономикасы халықаралық нарық валютасының
бағамы төмендеген жағдайда нашарлайды. Валюта бағамына тәуелді
болады.
• Тұрақсыздық. Ішкі экономикаға жағымсыз әсер етеді.
Тағайындалатын валюта бағамы әдісі. Бұл тәсіл жоғарыда қарастырған
тәсілге қарама-қарсы әдіспен жасалынады. Оның қолданылуы мемлекеттің валюта
бағамын тұрақтандырып отыру қажеттілігінің туындауымен қиындатылады.
Валюта жетіспеушілігі автоматты түрде жойылады, ал тағайындау жағдайында
тапшылықты мемлекет жоюы керек. Оны жою келесі әдістермен жасалады және
олар қазіргі замандағы барлық елдерде қолданыла алады:
• Резервтерді қолдану. Бұл валюта бағамын тұрақтандырудың ең бір
жеңіл тәсілі. Ол нарыққа мемлекеттің өзінің валюта қорымен әсер
ету механизмі. Еліміз алдыңғы жылы оң сальдолы болып, біраз
валютаны иемденіп қалды. Ол қор мемлекеттің иелегінде алтын
ретінде сақталып, бағам ауытқулары байқалған кезде қолданылады.
Бұл тәсілдің тиімсіз жағы: егерде теріс сальдо ұзақ уақыт
байқалатын болса, онда мемлекеттің валюта қоры таусылып, бұл
саясаттан бас тартуға мәжбүр болады.
• Сауда саясаты. Ол мемлекетттің бағамды бір қалыпта ұстау
мақсатындағы импортты шектеу, керісінше экспортты ынталандыру
саясаты. Импортты квота, қосымша салық салу арқылы шектеуге
болады. Ол жеңіл де, бірақ бұл қолдан жасалған шектеулер
экономиканың дамуына кедергі жасайды.
• Валюталық бақылау, оңтайландыру. Тағы да бір балама валюталық
бақылау. Оның мәні келесіде: мемлекет өзінің шетке тауар
шығарушыларына шетел валютасын тапсыруға міндеттейді. Алынған
азын-аулақ шетел валютасын импорттаушыларға бөліп береді. Сонда
импорт көлемін елдің экспорт көлеміне байланысты етеді.Бұл
жүйенің келесідей кемшіліктері бар:
сауданың бұзылуы;
кемсітушілік;
таңдаманың шектеулілігі;
қара базар.
• Ішкі макроэкономикалық реттеулер. Салық және ақша саясаттарының
жүргізу көмегімен шетел валютасына деген сұранысты азайтады.

ІІ Қазақстандағы төлем балансының тенденциялары
2.1.Қазақстан Республикасының төлем балансының қазіргі даму ерекшелігі
Үкімет пен Ұлттық Банк төлем балансының және валюта бағамының
жағдайын бақылайтын болады. Экономикада жинақталған салалық
теңгерімсіздіктердің ішкі және сыртқы өзгеруші жағдайларын ескере отырып,
Үкімет 2009 жылы Қазақстанның 2020 жылға дейінгі әлеуметтік–экономикалық
даму стратегиясын әзірлейді. Ол:
 - экономиканың сыртқы күштерге тұрақтылығын арттыруды;
  - елде инвестициялық климатты жақсарту үшін құрылымдық реформалар
жүргізуді;
   - инфрақұрылымды жаңғыртуды;
   - адами капиталды дамытуды;
    - экспортты, бірінші кезекте, агроөнеркәсіптік секторды дамыту есебінен
жедел әртараптандыруды;
   - мемлекеттік аппараттың тиімділігін арттыруды;
   - елдің сыртқы борышын тиімді басқаруды ескере отырып, таяудағы он жылға
арналған нақты басымдықтар мен даму индикаторларын белгілейді:
   Бұл нәтижелерге бағдарланған жоспарлаудың жаңа қағидаттарын ескеретін
елдің бірінші ұлттық стратегиялық даму бағдарламасы болады.
Төлем жүйесінің жетілдірілуі мен дамуы – Ұлттық банк пен Халықаралық
валюталық қор және Дүниежүзілік банктің бірігіп анықтаған стратегиясымен
жүргізіледі.
Төлемдік жүйеге негізгі қатысатындар келесілер болып табылады:
• Елдің орталық банкі.
• Коммерциялық банктер
• Банкаралық есеп айырысулар және клирингтік аралықтарының төлемдері.
Банктің клиенттері ұлттық төлемдік жүйенің негізгілері болып
табылмайды.
Ұсақ төлемдер жүйесі төлемдер құралдарына тәуелді клирингтік
цикл аралығында аздаған соманың үлкен көлемдерін өңдеуі керек. Бұл жерде
ірі төлемдер жүйесі арқылы есеп айырысуды келессі күні жүргізумен нетто –
есеп айырысу қағидасын ұсынады. Ол бойынша басқа аймаққа арналған және ұсақ
төлемдер жүйесінде бір айға енгізілген төлемдер – алушының аймағындағы
шоттарда ғана көрініс алады.
Мемлекет ішіндегі бөлшек айналымдағы жеке тұлға мен заңды тұлға
арасында немесе жеке тұлғалар арасында қолма-қол есеп айырысу тек қана
ұлттық ақшамен қызмет көрсете алады, осы мақсат үшін басқа ешқандай төлем
қаражаттары ашық түрде пайдаланылмайды. Қолма-қол ақшасыз тауар мен қызмет
көрсету үшін есеп айырысар кезде, тек Ұлттық банкінің заң құжаттары
бекіткен жағдайда, төлем қаражаты ретінде, шетел валютасын пайдалануға
болады.
Көбінесе, ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Төлем балансы
Төлем балансы жайлы ақпарат
Төлем балансы туралы
Төлем балансы жайлы
Төлем балансы және сыртқы қарыз
Төлем балансы және оның мәні
Қазақстан Республикасының төлем балансы және оның құрылымы
Мемлекеттің төлем балансының экономикалық мәнін ашу
ҚР Ұлттық төлем балансы және оның ерекшеліктеріне талдау
Бюджет балансы. Бюджет тапшылығы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь