Қос тілді сөздіктер


Жоспар
Кіріспе
Негізгі бөлім:
- Ортағасырдағы араб лексикографиясы және Махмут
Қашқари сөздігінің алар орны.
- Сөздіктің құрлымы.
Қорытынды.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі.
Ғылымда орта ғасырлар ислам әлемінің мәдени өрлеу кезеңі болып аталады. Бұл дәуірде философия, медецина салаларымен қатар, филологияда да маңызды еңбектер жазылды. Филологиялық еңбектердің ішінде сөздіктердің алар орны ерекше. Бір қызығы филологиялық еңбектердің авторлары тек араб емес, өзге халықтардың да өкілдері болған. Сондай тұлғалардың бірі - түркі тектес ғалым Махмуд Қашқари.
Махмуд Қашқаридің бізге жеткен еңбегі - «Диуани луғат ит-түркі» түркі тілдерінің өміршеңдігін көрсететін ұлы дүние. «Диуани луғат ит-түркі» бүгінгі таңда да өз маңызын жоймаған құнды мұра. Бұл еңбекте түркі тілдес халықтардың сөздері түзіліп, түркі тілінің грамматикасынан мағлұматтар берілген. Сөздік осы заманда өмір сүріп отырған түркі тілдес халықтардың тарихы мен этнографиялық мәселелерін шешуде кездесетін қиындықтарға жауап беретін бірден-бір көмекші құрал деп бағалауға болады.
М. Қашқари сөздігі түркі тілінің сөздігі. Сөздік құруда автор өзіне дейіндегілерден үлгі алып, соның негізінде «Диуани луғат ит-түркі» еңбегін құрастырған. Біздің заманымыз да пайдаланып жүрген сөздіктердің негізі Махмуд Қашқари бабамыздан басталатынын мойындауымыз керек. Сөздіктердің жасалу жолы, даму процесін түсіну үшін баға сөздіктерінен үйренуі, тәлім - тәрбие алған жөн. Осы тұрғыдан алғанда Махмуд Қашқари «Диуани луғат ит-түркі» атты еңбегінің құрлымдық ерекшелігін зерттеу өзекті мәселе болып табылады.
Диплом жұмысының мақсаты мен міндеттері.
Мақсаты -Махмуд Қашқаридің «Диуани луғат ит-түркі» сөздігінің құрылымдық ерекшеліктерін анықтау.
Осы мақсатқа жету жолында мынадай міндеттер жүктелуді:
- ортағасырлық араб сөздіктерінің жасалу тарихымен танысу;
- Махмуд Қашқари сөздігіндегі сөздердің түзілу жолдарын қарастырп, сипаттама беру;
- Махмуд Қашқари сөздігіндегі түркі сөздеріне тақырыпты топтама жасау.
Диплом жұмысының дерек көзі. Махмуд Қашқаридің «Диуани луғат ит-түркі» сөздігі негізгі дерек көзі болды. Оған қоса, А. Егеубаев аударған «Түркі сөздігі», Ибатов пен Бөкетовқы аударған, «Түбі бір түркі тілі» атты кітаптар көмекші құрал болды.
I тарау Ортағасырдағы араб лексикографиясы және Махмуд Қашқари сөздігінің алар орны
Орта ғасырлардағы араб әлемінде қоғамдық ойдың, философия, діни көзқарас, шешендік өнер, медицина осылардың ішінде филология саласы жалпы араб халқының мәдени қорына өте үлкен әсерін тигізді. Ал филология саласының ішінде лексикографияға жеке тоқтала кетсек жалпы типі, көлемі, құрылысы, мазмұны жағынан әртүрлі және күрделілеу болып келеді. Мысалы адам қасиеттеріне және оны қоршаған табиғат, өсімдік және жануарлар әлеміне байланысты сөздіктер, сирек немесе аз қолданылатын сөздер тізімі, диалектілік лексика мен кірме сөздердің қысқаша сөздіктері, Құран мен хадистерде кездесетін «ерекше» сөздердің сөздікшелері және жалпы тілдік түсіндірме сөздіктер тобы өте үлкен және оларға көптеген түсіндірмелер жазылған, оларды қысқартқан немесе кеңейте отырып қайта өңдеп, толықтырулар енгізіп, түзетулер жасаған. Алғашқы пайда болған мұраларды олардың ізін қуушы филологтар өз ғылыми еңбегінің негізгі объектісі ретінде ала отырып, олардың нақты лексикалық материалы мен негізгі теориялық идеясын қабылдады немесе өзгертті, дамытты не болмаса қайта қарастырды.
Араб филологтарының лексикография саласындағы үздіксіз және қарқынды қайраткері сөздерді топтастыру мен көркемдеуде көптеген әдістерінің пайда болуына, жекелеген сөздерді бір түбір айналасына топтастыры тәсілінің, сөзді түсіндіру әдістерінің пайда болуына себепкер болды.
Осы кезеңдегі араб әдеби ғылымдарының ішінде лексикографияның бірінші орында тұруына таңғалуға болмайды. Өйткені сөздерді жинақтап түсіндірудің маңызы қасиетті Құран үшін де зор пайда болды.
Жалпы араб лексикографиясының пайда болуына байланысты сан пікірлер ғалымдар мен зерттеушілер арасында да біраз талас тұғызады. Араб филологтарымен бірге бірқатар батыс зерттеушілері де исламның қасиетті кітабын дұрыс оқып, талдаудың құралы ретінде пайдаланды деген пікірді қолдайды.
Мұндай пікірі туралы Брокельман, Белкин, Кренков сияқты ғалымдар былай дейді «Құран мен хадистердің лексикасына қызығушылықтан араб тілі лексикасына деген қызығушылық туады. Сондықтан әдеби тілдің жекелеген бөліктеріне арналған сөздіктер пайда бола бастады», - дейді1.
Лексикографияның пайда болғаннан бері, негізгі топтамасы исламға дейінгі жаһиилия дәуіріндегі поэзия төңірегі болды, бірақ қалай пайда болса да, өз мазмұны мен даму ерекшеліктері жағынан, шынайы бір құбылыс болып табылады. Осы кездері Европа да филология саласы әлі белгісіз болатын.
Мұсылман әлемі лексикографияның туындап, даму үшін өте қолайлы орта болды. Белкиннің пікірінше орта ғасырдағы араб тілінің кітаби және мәдени тіл ретінде қолданылуы, жазба тілдің жақсы стандартының қажеттілігі, сөйлеу тілі ретіндегі тіл диалектілерінің таралуы, араб тілінің жазба және ауызша варианттарының айырмашылықтарының көбеюі әсер етті. Жалпы қалай пайда болса да кең көлемде дамып, сөздіктердің әртүрлі типтері жасалды. Белкин араб тіліндегі түсіндірме сөздіктердің мынадай топтарға бөлді:
1. Топтастырушы сөздіктер.
2. Түсіндірме сөздіктер.
Біріншісінде сөздер мағыналық жағынан (идеологиялық, тақырыпты сөздер) немесе лексикалық, семантикалық белгілері бойынша жүйеленеді. Ал екіншісінде жалпылай мағынасын ашып түсіндіреді. Жалпы лексикография сөзінің мағынасына үңілсек те сөздік жасаудың теориясы мен практикасы мағынасын береді.
Алғашқы пайда болған сөздіктердің көп бөлігі бізге жетпеген. Одан кейін жеке құбылыстарға (адам, жануар, өсімдік т. б. ) тақырыбына арналған сөздіктер құрастырылды. Атап айтқанда Абу Убейдтің «Ал - Ғариб ал - Мусаннаф», аш - Шайбанидің «Китаб ал - Джим», Ибн ас - Сиккиттің «Ислам ал - мантиқ», ал - Асмаидің - адамның дене құрылысына, жан-жануарларға, өсімдіктерге т. б. ұғымдарға арналған сөздіктері бар. Бұл сияқты сөздіктер ірі және жан - жақты сөздіктердің пайда болуына негіз болды. Сөздік авторлары араб тілінің сөздік қорын әртүрлі ұғымдарға сәйкес топтастыруға талпынғанымен оларда материалдың орналасуында қатаң сақталған жүйелік және реттілікті байқау қиын еді.
Сөздік авторлары сөздерді жинақтау барысында, олардың мағынасын анықтап грамматикалық және лексикосемантикалық құбылыстарды да қарастырып отырған.
Араб лексикографтарының кейбірі сөздіктерін жүйелі түрде белгілі тәртіп бойынша тіркелген араб тілінің бүкіл сөздік қорының мағыналарына анықтама беруді мақсат етті. Мұндайлардың алғашқысы Халил ибн Ахмадтың "Китаб ал - айн" еңбегі еді. Автор алғашқы араб лексикасын кең көлемде көрсетуге тырысты. Халил сөздердің түбірлік орналасу принципін қолданды, ал түбірлер алфавиттік ретпен орналастырылды, бірақ алфавит дыбыстық жүйеге байланысты жасалды, яғни көмейдің ең түкпірінен бірте - бірте ауыз қуысына келеді де еріннің ұшымен айтылатын дыбысты белгілейтін әріппен аяқталады. Сондықтан сөздік айн ( ) әрпінен басталып уау ( ) әрпінен аяқталады. Автор әріптерді транспозициялау тәсілін қолданған. Мұнда негіздің түбір әріптерінің орнын ауыстырып қою арқылы бірнеше вариант шығарды. Мұндай топтаманы әр кітап бірінші әріптің атын алады, яғни еңбек алфавит әрпінің санына байланысты жиырма сегіз кітаптан тұрады.
Мұндай жүйелі сөздіктер пайдалануда көптеген қиындықтар туғызатыны сөзсіз. Дегенменде Халилдің бұл жүйесі екі ғасырға жуық өзгерген жоқ.
Кейінгі шыққан еңбектерде сөздерді соңғы түбір дауыссызының жалпы қабылданған алфавиттік реті бойынша орналастырды. Сөздіктер соңғы әріпке байланысты тарауларға бөлінеді, ал тараулар түбірдің бірінші әріпінің реті бойынша бөлімдерге бөлінеді. Мұндай әдісті ең бірінші болып Исмаил ал - Жауһари өзінің "Тан ал - луға уа сихах ал - арабийа" сөздігіне қолданған.
Ал - Жауһаридің бұдан басқа елеулі еңбектерінің бірі "Ас - Сихах" сөздігі болып табылады. Бұл сөздік Х - ғасырдың аяғында жазылған, бұл сөздік сол кездегі басқы сөздіктерден өзінің құрылысы, мазмұны жағынан ерекшеленеді. Ең басты ерекшелігі құрылысының қарапайымдылығында. Мұнда сөздер түбірдің соңғы дыбысына қарай орналасады және араб алфавитіндегі дыбыстар санына сай жиырма сегіз тараудан, әр тарау жиырма сегіз бөлімнен тұрады. Тарау дыбыс атымен аталып, онда сөз түбірдің соңғы дыбысына сай беріледі. Бірақ сонда да сөзге анықтама беруде кейбір кемшіліктері болғанына қарамастан аталмыш еңбек өз заманында зор беделге ие болды. Әуелі қарапайым оқырмандар арасында да қолдан - қолға тарап кеңінен тарады. Бұған "ас - Сихахтың" пайдалануындағы жеңілдігі себепкер болды. Әсіресе оқырмандар өлең ұйқасы үшін керекті сөздерін осы еңбектен оңай тапты. "Ас - Сихах" сөздігі 4 классикалық сөзден тұрады.
Бұлардан кейінгі осы кезеңдегі ірі лексикограф саласына үлкен үлесін қосқан ұлты парсы ал - Фирузабади болады. Оның ең ірі еңбектерінің бірі алпыстай немесе жүздей томдық сөздігі. Бірақ бұл еңбек басқа сөздіктердей сақталып қалған жоқ, бірақ Фирузабади сол сөздіктің негізінде басқа "Камус ал - Мукит" деген атпен сөздік құрастырады. Ол сөздіктің түсіндіргені мардымсыз және оның практикалық кемшіліктері іріктелгенімен де мұсылман әлемі үшін классикалық жағынан үлкен үлесін қосты.
Фирузабади сөздігі - араб лингвистикасындағы лексикография саласындағы соңғы жетістіктердің бірі болады.
Заман өзгере келе, талап та өзгереді сондықтан ХХ ғасырдың орта кезеңінен бастап сөздіктердің жасалуының жалпы принциптерін анықтап оларды топтастырып, жүйелеу қажет болады. Сондай жағдайда кейбір жерлерінде келіспеушіліктер де болып жатады. Әртүрлі авторлар сөздіктердің мынадай типтерін бөліп қарастырады: 1. Анаграммалық принципті пайдаланатын сөздіктер. 2. Рифмделген принциппен жасалған сөздіктер. 3. Кәдімгі алфавиттік тәртіппен пайдаланылатын сөздіктер.
Мұндай топтастырудағы көптеген кемшіліктерді байқаған Рыбалкин В. С. орта ғасырдағы лексикографиякалық еңбектердің барлығын осы үш топтың аясына сиғызу мүмкін емес деген шешімге келеді де, ол сөздіктерді былайша топтастырды.
I. Мазмұны жағынан:
1. Жалпы түсіндірме сөздіктер.
2. Шағын көлемді пәндік сөздіктер және кең көлемдегі анталогиялық сипаттағы ірі сөздіктер.
3. Синонимдер сөздігі.
4. Сирек, аз қолданылатын сөздердің сөздіктері.
5. Ғылыми салалар бойынша жасалған терминалогиялық сөздікдер.
6. Кірме сөздер сөздігі.
7. Қос тілді сөздіктер.
II. Сөздерді топтастыру тәсілі бойынша:
1. Сөздерді лексико - семантикалық және тақырыптық принцип бойынша жинақтайтын сөздіктер.
2. Сөздерді шартты грамматикалық белгілеріне қарай жинақтайтын сөздіктер.
3. Сөздіктерді олардың құрлысы бойынша орналастырып, тілдің барлық лексикалық құрамын қамтитын сөздіктер.
Осындай еңбектер сол кездегі парсы, түрік т. б. мұсылман халықтарының лексикографиясының пайда болып, даму барысында өте үлкен ықпалын тигізуімен қатар, қазіргі заман араб лексикографиясының дамуына үлкен үлесін қосты.
Махмуд Құсайнұлы Мухаммед Қашқаридің ата - бабасы Барсғанда туған, яғни ата - тегінің шыққан жері, өзінің өсіп өнген жері осы көне түрік шахарларының аумағы. Баласағұн жері Барсған қаласында дүниеге келген. Ғалым ол жайында өз еңбегінде былай дейді: "Барсған Махмуд Қашқари Афарсиаб ұлының есімі. Барсған қаласын сол салдырған"2.
О. Прицактың есебі бойынша Махмуд Қашқари 1029 жыл мен 1038 жылдар арасында дүниеге келген. Қарақан әулетінде шыққан. Кейінен Қашқарда білім алып, Бұхара мен Бағдатта оқуын жалғастырған. Дегенмен оның өмірі туралы мәлімет өте жұпыны. Махмуд Қашқари - түркі халықтарының орта ғасырлық алып тұлғаларының бірі. Ол Барсған қаласында туылғанымен әкесі әскери қызмет бабымен біржолата көшіп келгендіктен, ғұлама бүкіл саналы ғұмырын түркі халықтарының екінші ордасы - Қашқар қаласында өткізген.
Қашқар - қазіргі Қытай Халық Республикасы, Шыңжан - автономиялық ауданындағы қала. Ертеректе "Ұлы жібек жолындағы" ірі сауда орталығы болғандықтан, оның даңқы көп елге тарап кеткен. Кейіннен Батыс Қытайдағы Тянь-Шань, Памир, Куньлунь және Бәйшан тауларын қамтитын өлке түгелімен Қашғария болып аталған.
Енді әлемге әйгілі еңбегіне келетін болсақ, түркі халықтарының түгелге жуық аралап, заң ілімі, арифметика, құран, шариғат пен хадис бойынша білім алады. Араб - парсы тілдерін, әдебиеті мен мәдениетін меңгерген. XI ғасырда : «Диуани луғат ит - түрк» еңбегін жазып, түркі түлдерінің мәртебесін көтерді. Кітапта тек түркі сөздерін теріп жазып, өзге тілден енген сөздерді қолданбаған.
Түркі ғалымның өз айтуы бойынша: «Диуани луғат ит - түрк» еңбегін жазудан бұрын, ол түріктердің барлық елі мен даласын түгелімен аралап шыққанын айтады. Бұл еңбекті жазудағы Махмудтың негізгі мақсаты түркі тілінің мәртебесін жоғары көтеріп, оның араб тілінен ешқандай кемдігі жоқ екендігін дәлелдеу болған дейді А. Н. Кононов. Махмуд өзі жайлы түрік елі мен түрік тілін байланыстыра мынадай ой айтқан. «Сонымен мен сол түріктердің қызыл тілге шешендерінен, ең әдемі әңгімелерінен, ең бір зеректерінен, ең білгірінен ежелгі асыл тайпаларынан және соғыс ісінде ең мықты қайраткерлерінен болғандығымнан олардың шаһарлары мен сахарасын бастан - аяқ аралап шықтым. Түрік, түркімен, оғыз, шығыл, нағма, қырғыздардың сөздерінен олардың қасиет құпияларының сырын анықтап шықтым. Мен бұл істерді осы тілдердегі әрбір кішігірім айырмашылықтарды парықтап білу үшін істедім. Сонымен олардың әрқайсының тілі менің көңілімде ұялап, берік сақталып қалды. Мен оларды мұқият реттеп әбден тәртіпке келтіріп жүйелеп шықтым.
Бұл бір мәңгілік жауынгерлік уа таусылмас - түгелмес, азып - тозбас бір байлық болсын деп, бір тәңірге сыйынып, осы кітапты түзіп шықтым да, оған «Диуани луғат ит - түрк» -Түрік тіліндерінің диуаны» деген ат бердім», - деп баян етеді.
Кітап өз мәтініндегі деректерде хижра бойынша 464 жыл мен 466 жыл аралығында төрт рет редакцияланып, түзетіліп жазылып шыққан екен. Әрине автор осыншама ұлы еңбек үшін талай жылдарын сарп еткені анық. Бүкіл түрік жерлері мен тайпаларын тегіс аралау тіл ерекшеліктерін салыстыра талдап саралау, әр ру - тайпаның тіл байлығы мен тіл құнарлығына ден қойып зерделеу үстіне айтылу, жазылу заңдылықтарына дейін жеткізе зерттеуі және тіршіліктегі, тұрмыстағы қолдану аясына байланысты өміршеңдік жағын қарастырған қағидалар шығару ғұлама ғалым ғұмырының мұраты болғанға ұқсайды.
«Диуани луғат ит - түрк» кітабының бізге жалғыз қол жазбасы жеткен. Ол Түркияның Станбул кітапханасында сақтаулы тұр. Бұл еңбектің қол жазбасын алғаш рет 1914 - 1915 жылдары Али Амри деген түрік ғалымы Станбулдағы «Сахабалар жыршысы» деп аталатын кітап базарынан сатып алған, одан соң ол жазбаны жөнге келтіруді Рифат білгеге тапсырған. Рифат білге ол мұраның қол жазба көшірмесін жасап, 1915 жылы бірінші, екінші кітабын 1917 жылы, үшінші кітабын Станбулда бастырып шығарған «Диуани луғат ит - түрк» еңбегінің әр жақты зерттелу жұмысы осы кезден басталады. «Диуани луғат ит - түрк» әр түрлі тұрғыдан зерттеген ғалымдардың аты - жөні түгелімен тізіп жату мүмкін емес. Сол себептен біз бұл еңбектің тек тілдік тұрғысынан зерттеген ғалымдардың ішінен В. В. Бартольд, В. А. Гордлевский, Т. А. Боровков, А. Н. Кононов, М. Ш. Шерамиев, А. М. Демирчизаде, Т. М. Горипов, В. И. Асланов, Ш. Шукуров, Х. Т. Нигматов, Ә. И. Фазылов, т. б. ғалымдар мен қазақ тіл білімінде Н. Т. Сауранбаев, С. А. Аманжолов, А. Н. Ыскақов, Ғ. Ғ. Мусабаев, Ә. Құрышжановтарды атаумен - ақ шектелеміз.
Әрине бұл ғалымдардың «Диуани луғат ит - түрк» еңбегінің тілі туралы айтқан пікірлері бір жерден шыға бермеген. Кейбір ғалымдар бұл еңбектің тілін ұйғыр тілі дегісі келсе, кейбірі өзбек тілі дейді, ал Ғ. Мусабаев үйсін тілі, демек қазақ тілінің ескерткіші дегенге дейін барған. Өйткені бұл еңбекті көптеген ғалымдар құнды пікірлер айтып, жоғары бағалаған. Неміс, венгр, түрік, орыс ғұламалары өте бір қызығушылықпен зерттеген.
Неміс ғалымы К. Броккельман «Диуани луғат ит - түрктің» табанды зерттеушісі ретінде танылды. Ол «Диуани луғат ит - түрктегі» жеке сөйлемдердің бәрін алфавит тәртібіне түсіріп немісше аудармасымен жарияласа, 1939 - 1941 жылдары түрік ғалымы Есим Аталай бұл еңбектің түп нұсқасын түрік тіліне аударып, үш томдық сөздік пен индекс сөздігін жарыққа шығарды. Сонымен қатар, қол жазбасының факсимилді басылымын да жүзеге асырды. Есим Аталай қолжазбасындағы түсініксіз тұстарды парықтап, талдап түсіндіріп өзіне дейінгі зерттеу жұмыстарын саралап, зерделеп, К. Броккельман еңбегінде орын алған жаңсақтықтарды дәлелді түрде түзеп, тиянақты ғылыми түсіндірмелер жасап кейінгі түріктанушы мамандарға аса пайдалы, халық тарихына да жарайтын академиялық іс тындырған. Бұдан кейін түркі тектес халықтарының басқа тілдеріне аудару кезінде жоғарыдағы зерттеу мен аудармалар, әсіресе Есим Аталай еңбегі басшылыққа алынды.
1960 жылдары Ташкентте үш томдық кітабы өзбек тілінде, араб және кириллица әліппесімен жарық көреді. Аударып, баспаға дайындаған Салық Муталлибов. Ол аударып, алғысөз, ғылыми түсініктерін жазған.
Ұйғыр халқының зиялылары ежелгі түрік жазбаларын қай - қайсысына да ізгі құштарлық пен қарап іш тартып отыратындығын түсінуге болатын жақсы қасиет. Ұйғыр тіліндегі аудармасы Қытайда Үрімші баспасынан 1981 жылы жарық көрді. Ол үш томнан тұрады. Ондағы ұйғыр аудармалары Басым Аталай мен С. Муталлибов аудармаларына ғылыми сыни көзқараспен қарай отырып, дұрыс тұстарын қолдап, қателіктерін түзете отырып факсимилді басылымы мен қатар алдыңғы көш ретінде оларға да сүйенгендіктерін айтып, жазыпты.
Махмуд Қашқаридің 7203 сөзден тұратын бұл ірі еңбегі - мазмұны жағынан екі бөлімге бөлінеді: кіріспе және түсіндірме сөздік (түрікше - арабша) . Бірінші бөлімі тарихи - филологиялық мәселелерге арналған, екінші бөлім фонетика мен графика туралы мәліметтер береді де, сөздің лексикалық және грамматикалық аспектілерін зерттейді. Махмуд Қашқари өз еңбегін лингвистикалық ізденіс түрінде тізген. Автордың өз сөзінде «Бұл кітапта мен сөздерді буын құрамындағы әріптердің өз ара орналасу тәртібіне қарай түздім, ақыл айтатын айшықты сөздермен өрнектедім, ұйқасын тапқан жолдармен, мақал - мәтелдер, өлеңдер мен және кәдімгі қара сөздермен нақыштадым. Әр сөзді мен өз орнына үйлестіріп қойдым, іздей қалған кісі сол тиісті сөзді өз орнынан тапсын деп . . . ». «Ол өзінің кітабында сөздерді структуралық - алфавиттік қағида бойынша лексикалық бірліктерді сөз тақырыбына қарай бөлу жолымен орналастырған» - дейді А. Н. Кононов өз зерттеулерінде. Түркі тілінің фонетикасы, морфологиясы және синтаксисі туралы өзінің пайымдауларына ғалым тиісті мысалдарды қойып, салыстырмалы түрде береді де оларды басқа бір тілдер туралы айтылып, дайын тұрған схемаларға салмай, түркі тілінің ішкі даму заңдылықтарына сүйене отырып талдайды.
Махмуд Қашқари өзара бөлінбейтін екі ұғымды біріктіріп, бір - ақ құбылыс деп қарайды: Ол - халық пен тіл. Махмуд ең алдымен жұртты -«Халық» деп таниды да, соның тілін (халық пен сол халықтың тілін біртұтас құбылыс деп) зерттейді. Тіл жоқ халық болмайды және халықсыз тіл де өмір сүре алмайды. Оза шауып шықса, латын тілі сынды жасанды жолмен сақталып отырған «өлі тіл» жағдайында болуы ықтимал.
... жалғасы- Іс жүргізу
- Автоматтандыру, Техника
- Алғашқы әскери дайындық
- Астрономия
- Ауыл шаруашылығы
- Банк ісі
- Бизнесті бағалау
- Биология
- Бухгалтерлік іс
- Валеология
- Ветеринария
- География
- Геология, Геофизика, Геодезия
- Дін
- Ет, сүт, шарап өнімдері
- Жалпы тарих
- Жер кадастрі, Жылжымайтын мүлік
- Журналистика
- Информатика
- Кеден ісі
- Маркетинг
- Математика, Геометрия
- Медицина
- Мемлекеттік басқару
- Менеджмент
- Мұнай, Газ
- Мұрағат ісі
- Мәдениеттану
- ОБЖ (Основы безопасности жизнедеятельности)
- Педагогика
- Полиграфия
- Психология
- Салық
- Саясаттану
- Сақтандыру
- Сертификаттау, стандарттау
- Социология, Демография
- Спорт
- Статистика
- Тілтану, Филология
- Тарихи тұлғалар
- Тау-кен ісі
- Транспорт
- Туризм
- Физика
- Философия
- Халықаралық қатынастар
- Химия
- Экология, Қоршаған ортаны қорғау
- Экономика
- Экономикалық география
- Электротехника
- Қазақстан тарихы
- Қаржы
- Құрылыс
- Құқық, Криминалистика
- Әдебиет
- Өнер, музыка
- Өнеркәсіп, Өндіріс
Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор #1 болып табылады.

Ақпарат
Қосымша
Email: info@stud.kz