Алаш идеясы

«АЛАШ» ИДЕЯСЫ ЖӘНЕ ХАЛЫҚАРАЛЫҚ
«ҚАЗАҚ ТІЛІ» ҚОҒАМЫ
        
        Өмірзақ Айтбайұлы
Халықаралық «Қазақ тілі»
қоғамының президенті, академик
«АЛАШ» ИДЕЯСЫ ЖӘНЕ ХАЛЫҚАРАЛЫҚ
«ҚАЗАҚ ... ... ... ... әр ғасырдың басы аласапыран оқиғаларға толы
болды. Бұл өз кезегінде тарих сахнасына ірі-ірі тұлғалар мен ... ... ... алып ... ... Әсіресе ХХ ғасырдың басы
айрықша күрделілігімен, сансыз оқиғалардың сапырылысымен, ұлттық сананың
оянуымен ерекшеленеді. Осы ... ... ... да Алаш ұранын көтеріп,
қазақ баласын азаттыққа бастаған бір шоғыр қазақ қайраткерлерінің ой-пікірі
мен іс-әрекеті жарқырап көрінді. Бұл кез ... ... ... ең бір
талмау тұстардың бірі болатын. Алаш ардагерлерінің айтуынша, «қазақтың бар
болу немесе жоқ болу» мәселесі таразыға ... кез еді. Олай ... ... ... ... толықтай патшалық Ресейдің басыбайлы боданына
айналған еді. Қазақ ... ... ... ... ... ... ... орыс сотына қараған, дәстүрлі тіршілік қалпы мен өмір салты
елеулі өзгеріске ұшыраған, ұлттық рух бәсеңдеген шақтағы кетеуі ... ... ... ... ... орыс ... тобымен орналастыруға байланысты
еркін көшіп-қонып жүру үрдісінің де тынысы тарыла бастады. ... ... ... ... ... барша қазақ баласының бір-
бірімен хат-хабар ... мен ... ... да ... ... Қысқасы, осынау жағдайлардың барлығы қазақтың санасында саңылауы бар
бас көтерер адамдарын ойландырмай қоймайтын ... ... ... мен Алаш ... ... ... ... осы
аталған тарихи жағдайлар себеп болды. Қазақтың алғашқы оқығандары қазақтың
жеке өз ... ел ... ... ... терезе теңестіре алатындай
жағдайға қол жеткізуін көкседі. Жалаң сөз, жадағай ... ... ... ... ... негіздеді. Ең алдымен қазақ баласының бір-бірімен пікір
алмасуын қамтамасыз ету үшін мерзімді баспасөз ... ... ... ... ... пен ... ... «ұлттың көзі, құлағы һәм үніне»
айналды. Бұлардың ұлттық ... ... ... ... зор ... ... басталған бұл әрекет ұлғайып, арналанып зор ... ... Алаш ... ... ... азат ел ету ... мақсатты
ойларын бес тұғырға негіздеді. Солардың ішіндегі ең бір ... ...... ... ... ... ... болатыны, А.Байтұрсынұлының
сөзімен айтқанда «тілі жоғалған жұрттың өзі де ... ... ұлы ... бұл бағытта бос үгіт насихатқа салынбай нақты іске кірісіп, қазақ
жоғының ... ... ... ... ... ... тарихында ұлы Абайдың орны қандай болса, қазақ тіл
білімі мен мәдениеті ... ... ... орны ... ... бар ... ой-арманы туған халқына деген қалтқысыз
қызметтен тұрады. Оның өмірін ... да жеке ... жеке бір ... деп қарауға болмайды. Ол – халықпен біртұтас, қалың елмен тамырлас,
ел жүгін қайыспай ... ... ... ... сол бір кездегі халқының мүшкіл халін көріп ... өзге ... ... ... ... шығудың бірден-
бір жолы – оқу, ... деп ... да, ... бар ... осы ... оқу ана тілінде жүргізілуі үшін бұрын ... тың ... ... екенін Ахаң өте жақсы түсінеді. Осы мақсатпен ол қазақ
балаларының өз тілінде ... ... ... ... әліппені жазады. Оны «Оқу
құралы» деген атпен 1912 жылы ... ... ... шығады. Бұған
дейін қолданылып келген «Букварь», «Самоучитель» ... ... ... ... ... құрал болатын.
Сонымен А.Байтұрсынұлының 1925 жылға дейін 7 рет ... бұл ...... ... төте оқу жолымен жаппай сауаттандыруға ... ... ... ... ... бұл тұңғыш қазақ лингвисі өзінің ... ... ... ... қойып, сол бойынша өз ... ... ... ... оның ... мақсаты – қазақ баласының сауатын ашу болса,
осыдан барып «Оқу құралы» пайда болды, ... ... ... тілінің
грамматикалық құрамын ана тілінде талдап беруді мақсат етеді де, ... ... ... ... ... білу тәртібіне байланысты ойға қалады
да, «Тіл жұмсарды» ұсынады, ... ... ... ... береді. Кезінде әлденеше басылуының өзі бұл еңбектердің зәрулігі
мен бағасының қаншалықты дәрежеде болғанын аңғартса керек.
Ахаңның бұдан ... ... ... бірі – ... жазуын жолға қоюы.
«Айқап» журналының 1912 жылғы 9-12 сандарында ... ... ... газетінің 1913 жылғы №34 және содан әрі ... ... ... ... ... мақалаларында ол қазақ жазуын бір
жүйеге түсіруге түбегейлі кіріскенін байқатады. Ахаң ... ... ... ... араб ... бейіл береді. Қазақ жазуын қалыптастырудың
алғышарты ретінде: 1) ... тілі ... ... жоқ араб ... алып ... 2) ... жіңішкелігін білдіретін «дәйекше» деген
белгіні енгізуі; 3) қазақ тіліндегі ы, е, и, о, ұ, ү ... жеке ... ... к, г ... басқа дауыссыз
дыбыстармен келген сөздердің жіңішкелігін ... үшін ... ... ... ... ... Міне осының арқасында қазақ тілінің алфавиті
өз табиғатына қарай ... ... ... ... ... нәтижесінде қазақтың төл жазуы қалыптасты.
Біздіңше, бұл жазудың ең басты екі маңызын айта ... жөн ... ... ... ... ұйыстырып, ұлттық жазу жүйесі бойынша
жаппай сауат ашу шарасы жүргізілді. Осы ... ... сана мен ... ... даму ... ... деп айта ... Екіншіден, дендеп
еніп бара жатқан орыстану саясатына кедергі қойылды. Осыдан былай қарай
орыс тілінде, орыс ... ... ... ... ... ... төл жазуымыз бел ала бастайды. Алайда Кеңес үкіметінің орнауы, Алаш
ардагерлерінің ... ... ... ... айдалуы – Алаш
идеясының толық іске ... ... ... Дегенмен, Ахаң негізін
қалап, қалыптастырған қазақ жазуы, қазақ тілінің ғылыми ... сол ... ... ... 1986 ... Желтоқсан көтерілісінен бастау алған,
азаттық аңсаған ... Алаш ... ... ... бірден бір түрткі
болды. Азаттық рухынан қуат ... бұл ... ... Алаш ардагерлерінің
ақталып, шығармаларының халқымен қайта қауышуына алып келді. Бұл өз
кезегінде 1989 жылы ... ... ... ... құрылуына тікелей
негіз болды. Осы ретте сол ... ... ... ... беру үшін
«Қазақ тілі» қоғамын құруға тікелей бастамашы әрі тұңғыш президенті болған
Әбдуали Қайдаровтың ... ... ... ... үзінді
келтіре кетуді жөн көріп отырмын. «Әділеттілік өріс алып келе жатқан
бүгінгі ... ... ... ... істердің куәгері болып отыр. Қалың
қауым «өлгені тіріліп, өшкені жанып» жеке ... ... ... жазықсыз
жазаланған Шәкәрім, Ахмет, Мағжан, Жүсіпбек, Міржақып сынды ... ... ... ... ... ... ... ғылыми, әдеби, тарихи, тілдік
бай мұрасы халқына қайтарылды. Асыл мен нәсіл ... ... ... қызы Шолпан апай мен Міржақып Дулатовтың қызы Гүлнәр апайлар
осы ... ... ... ... отыр. Құрылатын Қоғам ... ... ... ... мұрасын игеруді, уағыздаушы, рухани
азық етуді мақсат етеді».
Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы осы мақсатынан ешқашан ... ... ... мәселе етіп қолға алғаны – елдің тілге, ана тілімізге деген
сенімін қайта тірілтіп, ұлттық ... ояту ... ... ... ... ... мүмкін емес. Алаш қайраткерлерінің жолымен Қоғам да өз
ісін ... ... ... ... ... құрылтайшылығымен жарық
көрген республикалық «Ана тілі» басылымы алғашқы санынан ... ... ... ... қатысты материалдарды үзбей беріп келеді, соның
арқасында елдің ұлттық ... ... ... ... ... ... ... Халқымыз ата мұрасымен қайта қауышты.
Қоғам тиісті мекемелермен, ондағы ұлттық сана-сезімі жоғары жандармен
бірлесе қимылдаудың арқасында жер-жерде көптеген ... мен ... ... аймақта іс қағаздары ене бастады.
Қоғамның содан кейінгі қолға алған маңызды шаруасының бірі еліміздегі
жер-су атауларының тарихи атауын қайта қалпына ... ... ету ... ... белсенді мүшелерінің арқасында қаншама тарихи атаулар
қайта қалпына келтірілді. Десек те, бұл бағытта әлі де атқарылар ... ... ... бұл ... ... ... еш ... тыс қалмақ
емес.
Әлбетте, қоғамдық ұйымның қызмет ету ауқымы шектеулі. Тіл ... ... мен ... ... ... ... қадағалауға көп ретте
Қоғамның қауқары жете бермейді. Қоғамның қызметі барысында ... ... ... ... ... ... ресми қамқорлыққа алмай қатарға қосудың
қиындығына көз жетті. Сондықтан да Қоғам тиісті орындарға ... ... ... ... ... бұл ұсынысы нәтижелі ... ... ... ... ... ... ... мұның барлығы да қазақ қоғамындағы ... ... ... Алаш арманы толықтай іске аса қойды деуге әлі ерте. Бұл
бағытта тынбай әрекет ете беру ... Алаш ... ... ... ... тиіс. Сонда ғана біз шын мәніндегі азат ел, дәулетті де
сәулетті қазақ мемлекетіне қол ... ... ... ... ... ... қыламын деген қазақ балалары қазақ
жұмысына қолынан келгенше қарап тұрмай кірісіп істей ... – ұлт ... ... ...

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алаш» идеясы және халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы4 бет
Біртұтас Алаш идеясы және Шығыс Түркістан ұлт-азаттық қозғалысы8 бет
1917 жылғы саяси партиялар мен ағымдар7 бет
XХ ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының ұлттық мемлекеттілік үшін идеалдық күресі11 бет
«М.Сералин шығармашылығы»4 бет
«үш жүзге» бөлiну - қазақтың ажалы11 бет
Алаш мүддесі3 бет
Алаш тағылымы және қазіргі қазақ руханияты6 бет
Алаш философиясы әлем қазақтары мәдениеті контексінде4 бет
Алашорда үкіметі және мемлекеттік тіл саясаты7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь