Қазақ халқының шаруашылығы мен мәдениеті

ХV-XVII ғасырларда қазақтар шаруашылығының жетекші саласы – көшпелі мал шаруашылығы. Әр рудың 800-1000 шақырымға дейін жететін көш жолдары жазда жайлауға шығып, қыс түсе қыстақтарға оралуға мүмкіндік беретін. Олардың қыстақтары малға суықта пана болатын өзен, көл бойларында, орналасатын. Ертеден қалыптасқан тіршіліктің жүйесі алыстағы шалғай жерлерге (Жетісудан басқа жерлерде) көшіп-қону, табиғи жағрафиялық жағдайларымен тарихи дәстүрлерге, ал көшіп барып қонатын жерлерді таңдап алу, көбінесе халықтар арасындағы қақтығыс, соғыс, шайқастардың бар-жоғына, саяси жағдайларға байланысты болды. Малдың негізгі түлектері қой, жылқы және түйе еді. Бұлар халықтың тұрмыс-тіршілігіне бірден-бір қолайлы түлектер. Мұндай мал халықтың тұрмыс-тіршілігін жеңілдетіп, ет, сүт, қымыз, шұбат пен киімге керек материалдармен қамтамасыз етіп отырды. Әрине, мал бағу ауыр еңбекті, төзімділікті және өмірге икемділікті талап етті. Сонымен бірге ол кезде мал шаруашылығының табиғаттың дүлей құбылыстарына түгелдей тәуелді болғанын да айту керек. Жем-шөп дайындау жүргізілмейді, қыста мал тебіндеп жайылды. Міне, осыған байланысты қыс сұрапыл қатты болған жылдары малдың жаппай қырылуы (жұт) жиі кездесетін. Мұндайда көшпелі малшылар тақырлана кедейленіп қалатын.
Қазақ халқының өмірі ілгері басқан сайын мал шаруашылығын жүргізудің формасы мен оның өнімділігі жақсара түсті. Қолайлы жылдары мал басы үдемелі қарқынмен өсіп отырды. Мал шаруашылығын жүргізудің ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрі сақталып, үнемі жетілдіріп отырған.
Көшпелі мал шаруашылығы қазақ отбасының өмірін көп жағынан қамтамасыз етіп тұрды. Бұл сала қазақтарға ішіп-жейтін тамақ өнімдерін, киім-кешек пен аяқ-киім, үй жабдықтары мен жасауларын, көшіп-қонуға қажетті тасымал құралдарын берді. Әскери жорықтар мен шайқастарда жылқының орнын ешнәрсемен алмастыруға болмайтын. Көшпелі малшылар
        
        Қазақ халқының шаруашылығы мен мәдениеті
ХV-XVII ғасырларда қазақтар шаруашылығының ... ...... ... Әр ... 800-1000 ... ... жететін көш жолдары жазда
жайлауға шығып, қыс түсе қыстақтарға оралуға ... ... ... ... ... пана ... ... көл бойларында, орналасатын.
Ертеден қалыптасқан тіршіліктің жүйесі алыстағы шалғай ... ... ... ... ... ... ... тарихи
дәстүрлерге, ал көшіп барып қонатын жерлерді таңдап алу, ... ... ... соғыс, шайқастардың бар-жоғына, саяси жағдайларға
байланысты болды. Малдың негізгі түлектері қой, жылқы және түйе еді. ... ... ... ... түлектер. Мұндай мал
халықтың тұрмыс-тіршілігін жеңілдетіп, ет, сүт, қымыз, ... пен ... ... қамтамасыз етіп отырды. Әрине, мал бағу ауыр еңбекті,
төзімділікті және өмірге икемділікті талап етті. Сонымен бірге ол ... ... ... ... ... түгелдей тәуелді болғанын да
айту керек. Жем-шөп дайындау жүргізілмейді, ... мал ... ... ... ... қыс ... ... болған жылдары малдың жаппай
қырылуы (жұт) жиі кездесетін. Мұндайда ... ... ... ... ... өмірі ілгері басқан сайын мал шаруашылығын жүргізудің
формасы мен оның өнімділігі жақсара түсті. Қолайлы ... мал басы ... өсіп ... Мал ... ... ... бойы
қалыптасқан дәстүрі сақталып, үнемі жетілдіріп отырған.
Көшпелі мал ... ... ... ... көп ... ... ... Бұл сала қазақтарға ішіп-жейтін тамақ өнімдерін, киім-кешек пен
аяқ-киім, үй жабдықтары мен ... ... ... тасымал
құралдарын берді. Әскери жорықтар мен шайқастарда жылқының орнын ешнәрсемен
алмастыруға болмайтын. Көшпелі малшылар ... ... ... ... өнімдерді Түркістанның Сығанақ, Сауран, Ясы және басқа қалаларының
базарларына апаратын, соның ... ... ... мен ... жеткізетін
болған.
Малшылар бұл өнімдерімен айырбасқа қалалардан әр түрлі тауарлар: ... мен ... ... ... ... ... дайын киім-
кешектер, шапандар, орамалдар, бас киімдер, аяқ ... ... әр ... ... заттар т.б. алатын. Көшпелілердің астық өнімдерінен – бидайға,
тарыға, ... ...... өте ... ... және жартылай көшпелі мал шаруашылығымен қатар халықта тұрақты
егіншілік маңызды рөл атқарды. Қазақстанның Оңтүстік аудандары мен ... ... ... ... ... ХV-XVII ... Түркістан, Сауран маңындағы егістік жерлерінде құбырлар арқылы су
жіберіліп отырғанын ... ... ... ... мәдениетінің
дәстүрлі ошақтарын өзен алқаптары мен көл жағалауларында, шөл және ... ... ... ... ... егіншілікпен көбіне көшіп-
қонуға мүмкіншілігі жоқ кедей жатақтар шұғылданды. Негізгі дақылдар – ... ... ... ... ... ... өңірлерінде, Ертіс өзені
алқабында, Зайсан көлінің жағасында да ... ... ... ... ... ... соқа, тіс ағаш, тырма, қол орақ болды. Дән түю, ... үшін ағаш ... қол ... пайдаланылды. Астық ұраға көміліп
сақталды.
Қазақстанның ... ... тағы ... бар ... ... жеке-дара және ұжым болып аңшылық етуге зор мүмкіндік ... аң ... ... ... ... ... ... қолданды. Аң аулаудың
бірнеше түрі болған: құс салған, тазы иттер ... және ... ... ... ... бүркіт, сұңқар, лашын т.б. пайдалынылған. ... аң ... ... ХХ ғасырдың басына дейін кеңінен тараған.
Көшпелілер бұлғын, сусар, түлкі, қарсақ т.б. ... ... алу ... ... ... ... тау ... қарақұйрық сияқты аңдардың етін жеу
үшін, бұғы мен дуадақ, құр, ... т.б. ... ... ... ... ... азық ... Аю, жолбарыс, қабылан, қасқыр ... ... ... төрт ... ... ... үшін аулады. Олардың терісін
тұлып, тон, ішік, тымақ т.б. қыс ... ... ... ... аң ... ... ... болмаған, ол мал шаруашылығына тек көмекші
кәсіп болған. Оның халық шаруашылығындағы үлес-салмағы да онша көп ... мен көл ... ... ... қазақтар балық аулаумен де
шұғылданған. Балықшылықпен көбінесе малы аз, тұрмысы төмен ... ... ... ... ... ... саймандары, қармақ, шанышқы,
өрнек, ау т.б.
Қазақ халқының тіршілік- тұрмысында қолөнер ... ... ... ... ... мал ... ... егіншіліктің дамуы қолөнер
кәсіпшілігімен тікелей байланысты болды. Мал шаруашылығы үшін ер-тұрман, ... ... ... ... ... ... үшін жер жыртатын
және тырмалайтын, астықты жинайтын және өңдейтін құралдар т.б. ... ... ... ... ... ... мен
қыстықтарында қолөнері (теріден, жүннен бұйымдар жасау, киім ... ... ... ... ... ісі т.б.) ... дамыды.
Дегенмен бұл кездегі қазақтың қолөнер кәсіпшілігі қарабайыр шаруашылық
еді. Үйде істелетін ... ... ... тауарға айналмайтын,
өндірушінің өз отбасын ғана ... ... Хлық ... киіз ... ... жиһаздарын жасауда (кілем, текемет, алаша,
әшекей, сандық, төсек, ыдыс-аяқтар, т.б.) ерекше өрістеді. ... ... ... ... оның тұрмыс-салтымен тығыз байланысты болды. Ол
халыққа ... мен ... ... ... ... мал ... болуына сәйкес келді. Қалалар мен ауыл тұрғындарының, сондай-ақ
көшпелі малшылардың ... ... ... өсуі ... ... ... базалар жұмыс істеді.
Бұл кезде, әсіресе оңтүстік Қазақстан қалаларының Орта Азиямен, Шығыс
Түркістанмен, Орыс мемлекетімен сауда-саттық ... ... ... ... және ... халық топтарының экономикалық, мәдени-
әлеуметтік қарым-қатынасы мүмкіндігінше кеңейе ... ХV-XVII ... ... жолы» бойында орналасқан Сығанақ, ... ... ... Жент т.б. ... ... ... қазақ халқының біртұтас ел
болуына, жеке хандық құрып нығаюына үлкен ... ... ... ... ... және т.б. қалалардың табылған күміс теңгелері мыс
ақшалар Қазақ ... ... ... ... ақша ... көрсетеді. Бұл металл ақшаларының ... ... ... ... ... болған Түркістан қаласында жасалынды.
Қазақ халқы өте ауыр кезеңдерді басынан кешірсе де, ... ... ... ... ... ... сақтап қалды. Әрине,
мәдениеттің дамуы Қазақстанның барлық жерінде біркелкі жүрген жоқ. Атап
айтқанда, ... даму ...... ... ... және ... ... салыстырғанда күштірек жүрді. Сығанақ пен Сауранның,
Ясы мен Отырардың ... ... ... пен Қасымның
Сарайшықтағы, Қазанғаптың ... ... ... ... ... және Қаратау қойнауларындағы мазарлар өзіндік
сәулет сипатымен, архитектуралық формаларының жинақылық әрі айқыншылығымен
ерекшеленеді.
Ұлан ... кең ... мал ... ... ... ... мал
өрісінде, түндерін жұлдызды аспан астындағы мал күзетінде өткізген қалың
қазақ, ... ... ... үнемі бақылап отырған. Осы бақылаудың
нәтижесінде халықтың көп ... ... ... ... ... ... ... мен білімдер жинақталған. Және ... ... ... ... қалыптасты. Қазақ халқы аспан әлемін
бақылау ... «құс ... ... ... ... ... ... жайында ұғымын кеңейтті.
Қазақтар көктемде 22 наурызды, күн мен түннің теңеленетін кезеңін
«наурыз ... - деп атап ... ... ... ... Бұл тойда
қазақтар ағайын –тума, ауыл аймағын аралап, жаңа жылмен құтықтап, молшылық
пен егіндіктің түсімді болуына тілектестік ... бата ... ... ... ... ислам діні кеңінен тарады. Оны таратуға
Сығанақ, Түркістан, Хорезм, Бұхара, Самарханд ... ... ... рөл
атқарды. Алайда, ислам діні көшпелі халық арасында – ... ... ... Оған себеп дүркін-дүркін жүргізіліп отырған қақтығыстар, соғыстар ... ... ... еді. ... ... ... көшпелі
бөлігі ислам дінін көпке дейін қабылдамай, тәңірге, күнге, аспанға, жерге,
суға табынуға негізделген нанымды ұстады. Қазақтар ... отты ... рөл ... ... ... ... ... тақырыбы мен жанры жағынан
алуан түрлі ауыз ... кең өріс ... ... ауыз әдебиетінің асыл
қазыналарын жасағанда, оны ... ... ... ... ... ... адамдар – ақындар, сал, серілер, жыраулар
еді.
Ақындар халықтың поэтикалық мұраларын ... ... ... ... ... ... Сал, ... арасынан көптеген
атақты сазгерлер мен жезтаңдай ... ... ... ... ... ат
спорты ойындарының шеберлері, алуан түрлі сауыққойлар, күш ... ... ... ... ... ... даңқын шығарып
жүрді.
Қазақ халқының поэзиясында жыраулардың орны ... ... ... ... сөздер, ғибратты нақылдар кең орын ... Өмір ... ... мен ... туралы ойды өрбіте келіп, жырау өзінің моральдық
– этикалық көзқарасын жеткізді, өз ... ... ... ... білдірді. Жауынгер жыраудың туындылары әдетте ... ... пен ... ... толы болды. Қазақтың батырлар
жырын туғызушы да осы жыраулар еді. Сол ... ... ... аса ... - ... ХV ... ... XVI ғасырда, Жиенбет XVII ғасырда
т.б. жыраулар. Олар Әбілхайыр хан мен Жәнібек хан заманында өмір ... ... ... ... күрестің қиын қыстау кезеңдерін ... ... ... ауыз ... туындыларында көшпелі малшы халықтың
көзқарастары, ұғымдары мен еңбегі, ... ... бойы ... ... ... бейнеленеді. Әсіресе, соның ... ... ... ... ... ... ... батырлар жыры эпосқа тән аңыз сияқтанғанымен, олардың бәрі
дерлік тарихи ... ... ... Қобыланды, Алпамыс, Ер Тарғын,
Ер Сайын, Қамбар дастандары ... ... ... ... ... әлеуметтік-тұрмыстық дастандары да («Қозы Көрпеш-Баян сұлу», «Қыз
Жібек» т.б.) феодалдық-рулық қоғамның өмірін үлкен шеберлікпен көрсетеді.
Бұл кезде Қазақ хандығының ... ... мен ... ... ... ... ... қамтитын қоғамдық уклад «билер
сөзі», «билер айтысы», «билер дауы», «төрелік айту», «шешендік сөздер» ... ... ... ... ... туғызды. Әдебиеттің бұл түрін
шығарушылар негізінен ХV-XVII ғасырларда қазақ қоғамында сот ... ... ... ... Олар тек сот ісін ... ғана
айналысқан жоқ. Билер хан кеңесінің мүшелері болып, мемлекеттік істерге
белсене араласты. ... ... ... ... ... мен ... ... ел басқарды, жиындарда солардың атынан сөз сөйлеп, айтыс-
тартыстар кезінде олардың мүдделерін қорғады.
Қазақтың ... ... ... ... зор және ... айту
мен шешендік сөз арқылы айтыстың тамаша шеберлері болған. Би-шешендердің
әдеби шығармашылығы түрі ... де, ... ... де ... ... ... отырған. Олардың поэтикалық туындылар жанры, тақырыбы
және жасалуы себебі жағынан да алуан ... ... ... ... би
шешендер әдебиетінің тақырыбы да өте кең, ал олар қозғайтын проблемалар
қоғамдық ... да ... орын ... ... ... –озбырлық, достық-
жаулық, ізгілік-зұлымдық, ... ... ... ... батырлық-
қорқақтық және тағы басқалары.
ХV-XVIIІ ғасырлардағы би-шешендер арасында мемлекеттік және қоғамдық
қызметінің маңыздылығы, шешендік ... ... ... ... Төле би ... ... ... орын алды. Олар тек
Қазақстанда ғана емес, ... ... ... Хиуада, Жоңғария мен ... ... ... кезде қазақ тіліндегі жазба әдебиеттері діни және аңыздық
мазмұндағы кітаптар түрінде ... ... ... ... мен ... ... ... Олардың ішінен Захир-ад-дин Бабырдың
«Бабырнамасын», ... ... ... ... Хайдар
Дулатидің «Тарих-и Рашидиін», Қожамқұлбек Бахидің «Тарих-и Қыпшағын»,
Қадырғали бектің «Жаммият-Таварихын» және ... да ... ... ... ... ... көрсетілген авторлар тек оқиғаларды
суреттеумен және мемлекетті билеушілердің тұқымдық шығу ... ... ... Олар өз ... қоса ... ... жасап, кейде
тарихи шайқастардың немесе басқа оқиғалардың ... ... ... ... Қазақ хандығы көршілес мемлекеттермен, Орта және Таяу шығыс
елдерімен үздіксіз араласып ... ... өзі араб ... ... мен
ғылымының таралуына әсерін тигізді. Қазақ жерінде мектептер мен медреселер
ашылып, оларда оқу араб-парсы және түрік ... ... ... араб әліп ... ... ... мен медреселерде ғылымның әртүрлі
салалары (дін ілімі, математика, логика, философия) бойынша білім ... ұлы ... ... туындыларымен таныстырылды. Сарай
маңындағы шонжарлар, ірі феодалдар, бектер мен басқа да дәулетті адамдар ... ... ... ... және ... ... ... да
мәдени орталықтарына оқуға жіберіп отырды. Мұның бәрі қазақ халқының жалпы
дамуына, бүкіл ... ... ... мен ... игі ықпал жасады.
Сонымен, ХV-XVII ғасырларда Қазақ қоғамында шаруашылықтың және
мәдениеттің ... ... ... орын ... Оның ... бір
себебі, қазақ халқының біртұтас мемлекетке бірігуі мен байланысты еді.

Пән: Ауыл шаруашылығы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
«Шенгел и К» ЖШС63 бет
Аграрлық кәсіпкерлікті құқықтық реттеу52 бет
Ауыл шаруашылығы бөлімі36 бет
Ауыл шаруашылығы саласын дамыту89 бет
Инвестициялар, олардың түрлері, қызметі және жүйесі14 бет
Кәсіпкерлік құқықтың пайда болу тарихы5 бет
Сарыағаш ауданы бойынша шаруашылық жүргізуші субьектілердің қаржы қорларын талдау23 бет
Шаруа (фермер) қожалығының құрылу тәртібі және ерекшеліктері64 бет
Шаруашылық iс-әрекеттерiн реттеудегi салық жеңiлдiктерi30 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь