Қазіргі Қазақстандағы аграрлық қатынастар және ауылдың әлеуметтік-экономикалық дамуы (1985-2006 жж.)

Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Зерттеу жұмысында қазіргі Қазақстандағы аграрлық қатынастар мәселесі, ауыл шаруашылығы саласының нарықтық қатынастарға көшуге байланысты оның жаңа мазмұны мен құрылымы, ауылдың әлеуметтік.экономикалық даму деңгейі қарастырылған. Аталмыш мәселе тарихи тұрғыда зерттеліп, оның жетістіктері мен кемшіліктері жан.жақты қарастырылды.
Зерттеудің өзектілігі. Қазақстан Республикасы ХХІ ғасырға күрделі өзгерістермен аяқ басты. Он жылдан астам уақытта еліміздің тәуелсіздігі мен қатар жүргізіліп келе жатқан саяси және экономикалық реформалардың маңыздылығы мен қолданбалылығына тоқталар көз жетті. Бұл мәселенің өзектілігі әлемдік қауымдастықта еліміздің нарықтық бағытта дамушы ел деп тануымен арта түсті. Себебі, Елбасы Н.Ә. Назарбаев атап көрсеткеніндей, «мемлекетіміз әлем таныған, алдыңғы қатарлы елдер қатарына қосылуы тиіс».
Қазақстанның халық шаруашылығының ең негізгі маңызды саласы . ауыл шаруашылығы болып табылады. Оның маңыздылығы . ең алдымен халықты азық.түлік өнімдерімен қамтамасыз ету, ал өңдеуші өнеркәсіпті қажетті ауыл шаруашылық шикізатымен. Ауыл шаруашылығының еліміздің экономикалық, әлеуметтік өмірінде айрықша орын алатын баршымызға белгілі. Ауыл шаруашылығы дамуының деңгейі көбінесе елдің экономикалық қауіпсіздігін анықтайды. Қазақстанның ауыл шаруашылығына қолайлы жерлері көп болғандықтан, әлем нарығында бәсекелестікке қабілетті агроөнеркәсіп секторын дамытуға барлық мүмкіндіктері бар. Оған қоса, ел халқының жартысына жуығының әлеуметтік жағдайы ауыл аймақтарымен тығыз байланыста. Ауыл республика экономикасы дамуындағы маңызды фактор болса, ауыл халқы еліміздіқ қоғамдық . саяси тұрақтылығының да шешуші факторы болып есептеледі. Республика халқының 44 пайызы бүгінде ауылдық жерлерде тұрады. 2003.2005 жылдары Елбасының шешімімен Ауыл жылдары деп жарияланған еді. Осыған сәйкес, агроөнеркәсіптік кешенді мемлекеттік қолдаудың үш жылдық бағдарламасы қабылданғаны белгілі. Ауыл шаруашылығы ұлттық экономикамыздың негізін құрайды. Ауылдың әлеуметтік жағдайын, тұрғындардың тұрмысын түзеу үшін қатарынан үш жылды ауылға арнау елімізге үлкен өзгерістер әкелді. Ауылдық жерді дамыту ұғымы тек қана, ауыл шаруашылығын дамытудан әлдеқайда үлкен нәрсені көздейді. Бұл ауылдық қауымдастықты қамтитын бүкіл қатынастар кешенінің дамуы болып табылады. Демек, бүгінгі таңда ауылды жандандыру ауылдағы саяси, әлеуметтік әрі әкономикалық байланыстарды қалпына келтірудің біртұтас құрамдас бөлігі ретінде қарастыруымызға болады. Ауыл дегеніміз . сайып келгенде, халықтың тұрмыс салты, мәдениетіміздің, дәстүріміздің, әдет ғұрпымыз бен рухани тіршілігіміздің қайнары [1]. Осынау саяси.моральдык және әлеуметтік факторлардың өзі.ақ бізден ауылға барынша байсалды қарауымызды талап етеді.
        
        Автореферат диссертации
Қазіргі Қазақстандағы аграрлық қатынастар және ауылдың әлеуметтік-
экономикалық дамуы (1985-2006 жж.)
ӘОЖ ... ... ... ... ... аграрлық қатынастар және ауылдың әлеуметтік-
экономикалық дамуы (1985-2006 жж.)
07.00.02 – Отан тарихы
(Қазақстан Республикасының тарихы)
Тарих ... ... ... ... үшін ... ... Республикасы
Алматы, 2007
Жұмыс Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің
Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының Қазіргі заман
тарихы және ... ... ... ... ... саяси ғылымдарының докторы, профессор Бурханов К.Н.
Ресми оппоненттер: тарих ғылымдарының докторы Байтілен С.А.
тарих ғылымдарының кандидаты,
доцент Берлібаев ... ... М. ... ... Батыс Қазақстан мемлекеттік
Университетінің Қазақстан тарихы кафедрасы
Диссертация 2007 жылы 22 ... 2007 ж. ... ... Республикасы Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің ... ... ... және этнология институтының тарих ғылымдарының
докторы (кандидаты) ғылыми дәрежесін беру жөніндегі ОД 53.33.01
Диссертациялық кеңес мәжілісінде ... (050010, ... ... ... ... Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының
қолжазбалар қорында танысуға болады.
Автореферат 2007 жылы «____» ... ... ... ... ... ... Қ.С. Алдажұманов
КІРІСПЕ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Зерттеу жұмысында қазіргі Қазақстандағы
аграрлық қатынастар мәселесі, ауыл ... ... ... ... ... оның жаңа мазмұны мен құрылымы, ауылдың
әлеуметтік-экономикалық даму деңгейі қарастырылған. ... ... ... ... оның жетістіктері мен кемшіліктері жан-жақты
қарастырылды.
Зерттеудің өзектілігі. Қазақстан Республикасы ХХІ ғасырға күрделі
өзгерістермен аяқ басты. Он жылдан ... ... ... ... ... ... келе ... саяси және экономикалық реформалардың
маңыздылығы мен қолданбалылығына тоқталар көз жетті. Бұл мәселенің
өзектілігі әлемдік қауымдастықта еліміздің нарықтық бағытта дамушы ел ... арта ... ... ... Н.Ә. ... атап ... әлем ... алдыңғы қатарлы елдер қатарына қосылуы тиіс».
Қазақстанның халық ... ең ... ... ...... болып табылады. Оның маңыздылығы – ең алдымен халықты азық-
түлік өнімдерімен қамтамасыз ету, ал өңдеуші өнеркәсіпті қажетті ауыл
шаруашылық шикізатымен. Ауыл ... ... ... ... ... орын алатын баршымызға белгілі. Ауыл
шаруашылығы дамуының деңгейі көбінесе елдің экономикалық қауіпсіздігін
анықтайды. Қазақстанның ауыл шаруашылығына қолайлы жерлері ... әлем ... ... ... ... дамытуға барлық мүмкіндіктері бар. Оған қоса, ел ... ... ... ... ауыл ... ... байланыста.
Ауыл республика экономикасы дамуындағы маңызды фактор болса, ауыл халқы
еліміздіқ қоғамдық – саяси ... да ... ... ... ... ... 44 пайызы бүгінде ауылдық жерлерде тұрады.
2003-2005 жылдары Елбасының шешімімен Ауыл ... деп ... ... ... ... кешенді мемлекеттік қолдаудың үш жылдық
бағдарламасы қабылданғаны белгілі. Ауыл шаруашылығы ... ... ... ... ... ... ... тұрмысын түзеу
үшін қатарынан үш жылды ауылға арнау елімізге үлкен өзгерістер ... ... ... ... тек ... ауыл ... дамытудан әлдеқайда
үлкен нәрсені көздейді. Бұл ауылдық қауымдастықты қамтитын бүкіл ... ... ... ... ... ... таңда ауылды жандандыру
ауылдағы саяси, әлеуметтік әрі әкономикалық байланыстарды қалпына
келтірудің біртұтас құрамдас бөлігі ретінде қарастыруымызға болады. Ауыл
дегеніміз – ... ... ... ... ... ... әдет ... бен рухани тіршілігіміздің қайнары [1]. Осынау
саяси-моральдык және әлеуметтік факторлардың өзі-ақ бізден ауылға барынша
байсалды қарауымызды талап етеді. Тәуелсіз Қазақстан тұсындағы жаңа
концептуальдық-ғылыми ... ... ... рет тарих ғылымына бұл
мәселеге жаңа ғылыми тұжырым жасау ... ... ... ... бұл ... ... ... зерттеушілер арасында тарихшы
ғалымдар да біраз жұмыстар тыңдырды. Олардың арасында М.К. Қозыбаев, Б.А.
Төлепбаев, Г.Ф. Дахшлейгер, К. Нұрпейіс, және т.б. бар [2].
Кеңес ... ... ... ауылдағы реформалар күткен нәтижесін
бермеді, аграрлық сектордағы әлеуметтік-экономикалық жағдай нашарлап,
өндіріс көлемі ... ауыл ... өмір сүру ... ... ... жылдан-жылға шиеленісті. Осы тұрғыдан қарағанда, Кеңес
үкіметінің Қазақстанда жүргізілген волюнтаристік саясаты халыққа жасалған
қиянаты, ... ... ... негізделген концепциясының жарқын
бір көрінісі іспетті. Сондықтан да тоталитарлық жүйе кезінде біржақты,
кейде субъективті және коммунистік идеология рухында зерттелген аграрлық
мәселелерді қәзіргі ... ... сай, ... ... сын ... ... жаңаша зерделеп, сараптау міндеті туындайды.
Бүгінде Қазақстан өз алдына тәуелсіз мемлекет жағдайына қол жеткізгенде
тарихымыздағы осы олқылықтың орнын толтыруға ... ... ... ... ... ең алдымен тарих ғылымы үшін тарих шыңдығын қалпына
келтіру – жауапты ... ... бұл ... зерттеумен ғана орындала
қоймайды, ол бүгінгі болмысты да зерттеуді, ертеңгі ... ... ... ... ... ... байланысты, ауыл шаруашылығы тарихымен
белсенді айналысып жүрген тарихшы-ғалым Т. Омарбековтың мына пікірін айтпай
кетуге болмайды: «Шындық толыққанды ... ... ... Егер ... ... ... социализм бюрократтық жүйе жағдайында
біздің өмір сүріп, еңбек еткенімізді, яғни шындықты ... ... ... ... ... тарихымыздағы «ақтаңдақтарға» деген халқымыздың
қазіргі ерен ынтасын түсінуге болады» [3, 3-б.]. ... ... ... шаруашылығына және бүкіл аграрлық секторға қолайсыз болды. Аграрлық
дағдарыстың табиғаты, негізгі ... және одан шығу ... ... ... ... аз жазылған жоқ. Осы өзекті көкейтесті мәселе,
республика Президентінің еңбектерінде, түрлі Заң және атқарушы ... ... күн ... ... ... ... та ел
экономикасының маңызды және өмірлік қажет саласының ... ... ... ... нарықтық жүйеге көшуге
байланысты, аграрлық саланың тұрақты және тиімді даму бағыттарын анықтау
қажеттігі ... ... ... ... ауыл шаруашылығындағы алға басулар
нарықтық қатынастарға көшу ауыл шаруашылығын реформалауды да талап етеді.
Аграрлық салада тың өзгерістер жасау үшін, өткен тарихи ... ... ... ... отырып алға басқанымыз жөн – деп түсінеміз.
Сондықтан да, ... ... ... ... ... ... кезеңі, нарыққа өтпелі кезеңдегі аграрлық қатынастардың, олардың ішкі
құрылымының ерекшеліктерін, аграрлық қатынастардың ... ... ... ... ... ... ... өндірістегі дағдарыс
себептерін қарастыра отырып, азық-түлік қауіпсіздігі, ғылыми-техникалық
прогресс және оның ауыл ... ... ... ... ... ... ... саясатының ауылдық
аймақтарға жасаған ықпалы және ауылдың әлеуметтік жағдайын көтеру
мәселелері зерттеу тақырыптың ... ... ... ... осы ... қол жеткізген ең үлкен жетістік ретінде агроөнеркәсіптік кешеннің
дамуының тұрақты арнаға түскендігін айтуға болады. Осы өткен жылдар ішінде
осы салаға қатысты Жер, ... Су ... ... ... міндетті сақтандыру туралы заңда, көптеген заң аясындағы
актілер, сондай-ақ жоғарыдағы сөз болып отырған үш жылдық бағдарламадан тыс
Ауылдық аумақтарды дамытудың 2010 ... ... ... ... ... осы құжаттар негізінде, еліміздің ауыл шаруашылығы
саласының алдағы жүрер жолы да айқындалды. Саяси, ... ... көп ... ... ... ауыл шаруашылығы
экономикасының даму заңдылықтарын қарастырғанда, аграрлық сектордың оның
ерекшеліктеріне байланысты, табиғи-биологиялық заңдарға тәуелділігі бұл
сала үшін ерекше аграрлық қатынастардың тән ... ... ... ... ... ... одан әрі ... өту жолында. Өйткені, нарық экономикалық жүйеден гөрі
шаруашылық жүйеге барынша ... ... ... Ауыл ... ... ... ... еңбек қатынастарын күйретіп, дағдыларын
күйретіп, жаңаны қалыптастыруды көздейді. Міне, сондықтанда ... өту ... ... ... ... ... ... көптүрлі формалары – аграрлық нарық қалыптасуының жалпы
экономикалық алғы шарты деуге болады. Қоғамымызда түбірімен өзгеріп ... және ... ... ауыл шаруашылығы саласындағы
реформалар қажеттігі күн талабы болып отыр. Бұл процессте ауыл
шаруашылығында қалыптасқан ерекшеліктерді ескеруге үйретеді және бүгінгі
таңда ауылдың әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... түседі. Біздің зерттеу жұмысымыз, міне осыны көздейтіндіктен де
өзекті. Бүгінгі таңда іске асырылып келген аграрлық реформаның нәтижелерін
талдау төмендегідей қорытынды жасауға мүмкіндік ... ... ... ... зерттеудің жүйелі тәсілі оның сонау қайта құру
кезеңіне дейінгі уақыттан бастау алғанын көрсетеді. Әлі күнге ... ... ... ... шындық. Демек, ауылдағы
аграрлық қатынастардың дамуы, ауылды жандандыру, ауылдағы саяси,
әлеуметтік, әрі экономикалық байланыстарды қалпына келтірудің біртұтас
құрамдас бөлігі. Міне, осының бәрі де ... ... ... ... жұмысымызды терең талдауды талап етеді.
Зерттеудің зерттелу деңгейі. Бүгінде еліміз ауыл бағдарламасында
көрсетілгендей, дамыған елдердің аграрлық салада қол жеткізген
тәжірбиелерінің саяси-экономикалық әдіс-тәсілдерін ұтымды ... ... ... ... ... 2006-2010 жылдарға арналған
тұжырымдарына сәйкес, ауыл шаруашылығын тұрақты дамытудың ең басты ... ... ... ... ... ... ауыл ... көптеген жұмыстарда үкіметтің жекелеген аграрлық саясатындағы
мәселелер қарастырылған. Мәселен, республиканың ... ... ... мен ... ... даму тарихына арналған Б. Төлепбаевтың, М.
Кенжебаевтың, Г Халидуллин, Р. Исатаевтың ғылыми-зерттеу ... ... ауыл ... өндірісінің даму мәселелері тек 1980 жылдардың аяғына
дейінгі кезеңді қамтыған. Зерттеу тақырыбының толық тарихнамасын игеру
үшін, жалпы республикадағы ауыл шаруашылығындағы аграрлық қатынастар ... ...... жағдайына көңіл аударғанды жөн көрдік.
Қазақстанның аграрлық дамуын талдауға жасалынған қадамдардың бірі – ... ... С.И. ... ... ... ... как ... кризисного состояния сельского хозяйства Казахстана”
деген бірлескен зерттеуін атап өтуге болады. Бұл еңбекте 60-80-жылдар
аралығындағы Қазақстандағы ауыл ... ... ... сыңайы
қөзқараспен талдау жасалынған [4]. Бұл жұмыс жаңа тарихи принципі
тұрғысында жазылып, 60-80-жылдардағы бүкіл Кеңес Одағындағы аграрлық
саласында етек алған тоқыраудың себептері айқындалған. Оның ... ... ауыл ... саласындағы социалистік меншіктің орын
алуының аграрлық теория мен практиканың ... ... ... Ауыл шаруашылығын басқарудағы әміршіл - әкімшіл әдіспен
ұйымдастырылып, мемлекеттік ресми органдардың толық біржақты үстемдігіне
негізделгенін, ол ... ... ... ... да ... механизм
қажет еместігін айқындап берді. Әйтседе авторлардың зерттеуінде
тотолитарлық жүйе кезеңіндегі аграрлық өндірістегі келеңсіз мәселелерге
және олардың себептерін ... ашу ... ... ... ... ... ... өкіметінің ауыл шаруашылығын
басқаруда жүргізген саясатын арнайы зерттеп ортаға салған еңбек. Осы
тақырыпты ғылыми ... ... үлес ... ... С.А. ... ... Қ.Қ. Байсаринаның, еңбектері үлкен қызығушылық тудырады. Зерттеуші
С.А. Байтілен «Кеңес мемлекетінің Қазақстандағы аграрлық саясаты; ... ... ... және ... (1965-1990 жылдар)» деген
тақырыпта жазылған докторлық диссертациясында кеңес қоғамының аграрлық
салада ғана емес, қоғамның ... ... ... ... ... атап ... [5]. ... байланысты, тарих ғылымдарының
докторы, Қ.Қ. Байсаринаның «Қазақстанда ауыл шаруашылығының дамуы; тарихы
және сабақтары (1946-1965 ж.ж) деген тақырыпта жазылған докторлық зерттеу
жұмысында ... ... ... ауыл ... ... ... бағыттары, оның қайшылықты тағдыры, өмірге енгізілу әдісі, түрі мен
тәжірбиелері сол секілді аграрлық саясаттың ащы сабақтары, қиыншылықтары
мен зардаптары зерттелген [6,8-б]. ... ... ... ауыл
шаруашылығында жүргізілген реформалар, өндірісті ұйымдастыру мен ұйымдық
шарауашылық мәселелері, соның ішінде колхоз құрылысының тарихы жөніндегі
мәселеге ... баға ... ... ... тыс қалған жоқ. Осы
тақырыптарға ғылыми түрде үлкен үлес қосып жүрген тарихшы ғалымдар: Т.
Медеуов [7], О. Мұқатова [8], Е.Т. ... [9]. ... ... және ... ... ... ... олардың тиімділігін
арттыру мәселесі сонау ХХ ғасырдың басынан-ақ Н.К. Кондратьев, А.В. Чаянов
және тағы ... ... ... ... ... көп мән ... жылдары осы тақырыпта Қазақстанның бірқатар экономист ғалымдарының,
оның ішінде Б. Баймұқанов, Ж. Шарақымбаев, Қ. Шалғымбаева, З. Байтеков
[10], А. Қошанов [11] еңбектерінде ... ... ... ... ... ... ... зерттелген. Ауыл
шаруашылығы саласындағы жекешелендіру процесі және оның нәтижелерін көрсету
барысында экономистер М.Т. ... Р.Р. ... Х.Е. ... [12] және ... [13] ... атап ... болмас. Кең көлемдегі материалдар
арқылы мемлекеттік ауыл шаруашылық кәсіпорындарын реформалау және нарықтық
мәндегі жаңа шаруашылық құрылымдарын құру жолдары, олардың қызметін
мемлекеттік реттеу ... ... ... ... ... ... ... мәселелері талданған. Дегенмен, республика
өңіріндегі аймақтардың табиғи, әлеуметтік-экономикалық ерекшеліктеріне
байланысты аграрлық қатынастарды қалыптастыру, дамыту, олардың тиімділік
мәселелері әлі де толық зерттелмеген. Ауыл ... ... ... таппаған мәселелердің барын жоққа шығара алмаймыз.
Бүгінгі таңда Қазақстан Республикасында аграрлық саясаттың негізіндегі жаңа
ережесі – жерге меншіктік құқықтың ... аса ... ... ... жер кодексінің мәні, сол заң арқылы ауылдың әлеуметтік
экономикалық жағдайына әсерін айқындайды. ... ... ... жер қатынастарының даму тарихы – бұл өте күрделі әрі қызықты да
тақырып. Реформалау ... ... ... ... пен ... ... ... мен жер қатынастарын жетілдіру мәселелерінің
маңыздылығы сөзсіз. Аталған мәселе бойынша іс жүзінде әлі де толығымен
зерттелмеген деуге болады, алайда, бұл ... ... ... ... ... ... Бұған дәлел ретінде,
бірақтар жазбаша қайнар көздерді, археология мен тарихи мәліметтерді айтуға
болады. Қазақстанда ... жер ... ... ... ... ... ... зерттеген. Жер қатынастарында мемлекеттік бақылау
жерді пайдалану мен қорғау саласындағы жер ... ... ... нормативті құжат бұл «Жер кодексі» заңы. Жерді құқықтық қорғау мен
сақтау саласындағы жер құқық қатынастары қиын да әрі ... ... ... Бұл ... ... пікір білдірген ғалымдар: Ә.С.
Бектұрғанов, Ө.С. Стамқұлов, Г.Ә. Стамқұлов, Е. Әбдікәрім жерге мемлекет
меншігін және жер пайдаланушылардың құқығын қорғау, жерді ... ... ... жолдарын әр түрлі бағыттаған. Ауыл, село еңбеккерлерінің
өндіріс саласындағы еңбектерін зерттеумен қатар, олардың әлеуметтік, моделі
саласын зерттеу ... ... тыс ... Айталық, Х. Әбжанов, Ж.Б.
Әбілхожин, А.Н. Алексеенко, А.Б. Галиев зерттеулері аграрлық сектордағы
село тұрғындарының әлеуметтік, ... ... ... ... ... 80-90 жылдардағы әлеуметтік-
экономикалық және саяси дамуынан әлі де ... ... ... ... ... ... ... проблемалардың үлкен
көлемін алға тартқан зерттеу жұмыстың бірі бұл – С.З. Баймағамбетовтың
«Қазақстан Республикасының әлеуметтік-мәдени ... ... жж.) ... ... ... тақырыпта жазылған докторлық диссертациясы. Онда
халықты әлеуметтік қорғаудың, әлеуметтік қорғаудың, денсаулық сақтаудың ... пен ... ... ... ... мен ... ... таңда Қазақстанның ауыл шаруашылығын нарықтық қатынастарға
қалыптастыру және нарықтық қатынастарды орнықтыру мәселелері оның
барысындағы қиыншылықтар өзекті проблемалардың бірі болып саналады. Әйтсе
де ... ... ... ...... ... бойынша
жарық көрді өйткені, ауыл дағдарысының себептері мен мәнін экономикалық
негізінде түсіндірілетіні белгілі. Осыған байланысты, 90 жылдардың басында
және қазіргі кезде, “Ауыл шаруашылығының ... ... ... ... ... әлеумет-танушылар көп еңбектер жазып,
өздерінің пікірлерін, ұсыныстарын, сынды қөзқарастарын жазды. Зерттеу
жұмысындағы “Қазақстандағы ауылдың дамуы” мәселелер мен ... деп ... есеп – ... ауыл ... ... ... тек ауыл шаруашылығының дамуы тұрғысынан емес, ауылдағы адам
қатынастарының бүкіл кешені тұрғысынан қарастырған. Мемлекеттік статистика
мәліметтері бойынша, ел халқының жартысына ... (44 ... ... ... ... Ауыл ... ... экономикалық көрсеткіштерінің
талдауы экономикалық даму қарқындары мен адам дамуы деңгейі арасындағы
тығыз өзара байланыс есеп қортындылары тезисті статистикалық көрсеткіштер
көрнекі дәлелдейді.
Сонымен қатар зерттеу ... ... Н.А. ... академик М.
Қозыбаев, ғалым-экономистер М. Расулов, Ғ. Калиев, мемлекет қайраткері:
Д.А. Қонаевтың ой ... ... ... ... ғылыми
еңбектері ерекше назар аудартады. Олар өз еңбектерінде Қазақстанда ауыл
шаруашылығы саласында болған саяси әлеуметтік экономикалық өзгерістер,
кездескен қиындықтар мен ... ... ... ... басты
себептері, проблемалары жан-жақты талданған. Қазақстан ауыл шаруашылығында
нарықты экономиканы қалыптастыру және ... ... әр ... ауыл шаруашылығы министрі қызметтерін атқарған А. Есімов,
Б.Тұрсынбаев, Ж. Кәрібжанов, С. Терещенко тәрізді азаматтардың сөйлеген
сөздерінде, ... ... ... ... ... кезінде
айтылды. Нарыққа өтпелі кезеңдегі ауыл проблемасын шешу үшін жергілікті
табиғи-географиялық, әлеуметтік, демографиялық, экономикалық ерекшеліктерді
басты назарға ала отырып, аграрлық ... ... ... ... ... толық ашпаса да, олар негізінен дағдарыстан шығу жолдарын
көрсетуге баса ... ... ... қатынастар, нарықтың даму
барысындағы жіберліген қателіктер, оны түзету жолдары, отандық тауар
өндірушілерге мемлекет ... ... ... кәсіпорындардың еңбекті
ұйымдастырудың тиімді формаларын іздестіру жолдары, ауыл шаруашылығында
нарықтық қатынастар жағдайындағы шаруашылықты жүргізудің көптеген
формаларын ... ... т.б. ... ... ... талап етеді.
Жалпы алғанда, ауыл шаруашылығындағы аграрлық қатынасы, ауылдың әлеуметтік-
экономикалық даму мәселеріне арналған еңбектердің маңызы өте зор.
Зерттеу ... ... мен ... ... ... ... қойған
мақсаты – Қазақстан Республикасында аграрлық қатынастардың нарыққа
бейімделуін қамтамасыз ететін оның даму ... осы ауыл ... ... ... тарихи ғылыми талдау жасау болып табылады.
Осыған байланысты, зерттеу жұмысының міндеттері төмендегі мәселелерді
қамтиды.
- 1985 - 1990 жылдар аралығындағы ... ауыл ... ... ... және ... шешу ... ... осы жылдар аралығында жүргізілген Кеңес мемлекетінің аграрлық
саясатының шынайы бағыт-бағдарын, мәні мен сипатын және ... ... ... ... Кеңес өкіметінің аграрлық салада жүргізген саясатының мәнін ашып,
тәжірбиесін ой-елегінен өткізе отырып, ауыл шаруашылығының жағдайын сапалық
жағынан жоғарғы деңгейге жеткізе ... ... ашып ... ... даму ... мен жаңа әлеуметтік экономикалық
мазмұнын айқындау.
- Орталықсыздандыру саясаты мен ауылдың аймақтарға жасаған ықпалын көрсету;
- 1985-2006 жылдар аралығындағы ауыл шаруашылығындағы аграрлық ... ... ... ... ... ... нақты статистикалық
мәліметтер негізінде зерттеу;
- Ауыл шаруашылығы саласындағы жекешелендіру процесі және оның ... Ауыл ... ... ... ... ... отырып, аграрлық
қатынастардың жаңа әлеуметтік-экономикалық мазмұнын айқындау;
- Нарыққа өтпелі кезеңдегі аграрлық қатынастарды жетілдіру бағыттарын
қарастыру;
- Қазақстанда «Ауыл ... ... ... аграрлық реформаның
проблемаларына талдау жасау;
- Өтпелі кезеңге сәйкес келетін жер ... даму ... ... Ауылдың жағдайын, ондағы әлеуметтік-экономикалық мәселелерді қарастыру.
Зерттеу жұмысының ... ... ... ... ... даму кезеңдері мен жаңа әлеуметтік
мазмұнын айқындалды, аграрлық өндірісіндегі ... ... ... ... саясат бағыттарына талдау жасалған;
- Өтпелі кезеңге сәйкес ... жер ... даму ... ... ... ... ... соңғы кезге дейін ғылыми айналымға енбеген
мұрағат қорларының деректері негізінде ауыл шаруашылық жағдайының мәні мен
принциптері жан-жақты ... ... ... ... ... ... ... мемлекет иелігіне «алу» мен «жекешелендіру» колхоздар
өміріндегі алғы шарттары мен қиыншылықтары, колхоз өндірісін басқарудағы
орталықсыздандыру саясаты мен оның мазмұнының біртіндеп өзгеруі
көрсетілген;
- Аграрлық ... ... ... ... ... ... жағдайында ауыл шаруашылығының проблемаларын одан әрі теориялық
негізі талданған;
- Нарықтық қатынастарға өтумен байланысты, ауыл шаруашылығы ... ... ... ... ... кезеңннің объективті
заңдылықтарын, ең алдымен оның тарихи сипаты жан-жақты сипатталған;
- Аграрлық қатынастарға кешенді, жан-жақты анықтама беру арқылы кейбір
теориялық және ... ... ... келгенде, зерттеуде Қазақстандағы қазіргі кездегі аграрлық
қатынастардың жағдайы мен ерекшеліктері негізінде, осы саланың нарыққа
өтпелі кезеңдегі қалыптасуы мен ... ... ... ... ... тарихи көзқараспен зерделеніп, дәйекті түрде терең
талданды.
Зерттеудің қорғауға ... ... ... ... аралығындағы
қазіргі Қазақстандағы аграрлық қатынастары, ауылдың әлеуметтік-экономикалық
дамуы және оның зерттелу мәселелері жөнінде ... ... ... ... өкіметінің аграрлық салада жүргізген саясатының мәнін ашып,
тәжірбиесін ой-елегінен ... ... ауыл ... ... ... жоғарғы деңгейге жеткізе алмауының себептерін ашып көрсетілді;
- Аграрлық ... ... ... ... беру арқылы кейбір
теориялық және методологиялық тұжырымдама жасау арқылы, өзіндік баға
берілді;
- Аграрлық ... мәні ... ... оның ауыл ... ... ... жағдайын ашып көрсетуде, заңдық-құқықтық
актілерді орынды пайдаланған;
- Агроөнеркәсіп ... ... ... ... және ... ... ... жағымсыз жақтары баспасөз материалдарын сараптау
арқылы дәлелденді;
- Жер қатынастарының өтпелі кезеңдегі ерекшеліктерін талдау ... ... ... негізінде жаңа өзіндік тұжырым жасалды;
- Ауылдағы экономикалық және әлеуметтік жағдайдың сауығуына байланысты
орталықсыздандыру саясаты және оның ... ... ... ... ... нысаны. Қазіргі Қазақстандағы аграрлық қатынастар даму
кезеңдерін мен жаңа әлеуметтік-экономикалық мазмұнын көрсететін ғылыми
еңбектерге талдау жасау. Кеңес мемлекеті мен тәуелсіздік қарсаңындағы
Қазақстанның ауыл ... мен ... ... республиканың ауыл
шаруашылығының даму деңгейін салыстыру. Сонымен қатар, ауылдың әлеуметтік-
экономикалық даму ... ... ... шеңбері. Зерттеу жұмысы: ХХ ғасырдың 1985 жылдан,
яғни Кеңес Одағының ыдырауы қарсаңындағы кезеңнен бастап, 2006 жылға
дейінгі аралықты қамтиды. Қазақстандағы ... ... және ... дамуы көрсетілген. Зерттеу жұмысы Кеңес мемлекеті
мен тәуелсіздік қарсаңындағы Қазақстанның, яғни 1985 ... – 1991 ... ауыл ... ... ... ... ... саяси
әлеуметтік экономикалық шараларымен, дағдарыстардың болу себебін, оның
егіншілік және мал шаруашылығындағы жүргізілген шараларды ... ... ... Осы ... ... ... ауылдардың
алдында тұрған проблемалардың елдің қалаларымен салыстырғанда асқан
өзектілігін көрсетеді.
Диссертацияда Қазақстандағы аграрлық қатынастар және ауылдық әлеуметтік
экономикалық даму мәселелерін:
-1991 – 1995 ... ... ауыл ... ... ... ... ... мақсатында мемлекет меншігінен алу және
жекешелендіру саясаты жүргізілген кезеңдер.
- 1995 – 1997 ... ... ... ... ... еңбекпен қамту саласындағы проблемалар одан әрі шиеленіскен кезең.
- 1998 – 2000 жылдар аралығы ауыл жағдайы бұрынғыдан да ауырлап, жергілікті
ауыл ... ... ... көшу ... елді мекендер қаңырап бос қалды.
- 2001 – 2003 жылдар аралығы Қазақстанның салауатты экономикалық өрлеу
стратегиясы ... ... ... ... ... және аграрлық
салаға шетел инвестицияларын тартуға негізделген кезең.
- 2003 – 2005 ... ... ... ... ... орындалу
кезеңі.
- 2006 жыл – Қазақстан өте қарқынды дамыған 50 мемлекеттің қатарына
еуропалық стандартқа сай келетін, мінсіз де ... ... ауыл ... кіруі үшін ең өзекті мәселесі – бұл Агроөнеркәсіптік кешенді
тұрақты дамыту дамытудың 2006-2010 жылға арналған мемлекеттік
бағдарламасының қабылдау кезеңі.
Диссертацияның ... ... ... ... әртүрлі деректер
пайдаланылды, олардың бастылары: мұрағат құжаттары мен мәліметтері,
жарияланған статистикалық жинақтар, баспасөз мәліметтері, Қазақстан
Республикасы мемлекеттік органдарының әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы орталық мемлекеттік мұрағатының (ҚРОМА),
Қазақстан Республикасы Президент мұрағатының (ҚРПМ), Алматы, Ақтөбе
қалаларының мұрағат қорларының құжаттары ... Олар ... ... ... Негізгі пайдаланылған мұрағаттар – Қазақстан
Республикасының Президенттік архиві (708, 709 ... ... ... мемлекеттік мұрағаты (1890, 2199, 2270 қорлар),
Алматы облыстық мемлекеттік мұрағаты (725 қор), Ақтөбе облыстық мемлекеттік
мұрағаты (72, 85, 510, 579, 725, 1359 ... ... ... ... ауыл ... ... мәліметтері, жылдық қорытындылары,
бағдарламалары берілген. Зерттеу жұмысында Қазақстан ... ... ... ... даму есептеулері, кеңес
үкіметі кезеңіндегі ауыл шаруашылық басқармаларының есептеулері,
мемлекеттік ... ... ... ... пайдаланылған. Сондай-
ақ мерзімді басылымдар деректері, статистикалық органдар құжаттары және
ғылыми журналдар мен жинақтар ... ... ... ... бір ... ... соңғы 2004-2006 жылдар аралығындағы ауыл
шаруашылығы саласындағы әлеуметтік-экономикалық дамуына байланысты мұрағат
құжаттары жоқтың қасы. Қолданыс тапқан дерек көздерін мұқият талдауға,
ғылыми құндылығын ... ... мән ... ... сұрыптау барысында
салыстырмалы әдіс кеңінен қолданылған. «Ауыл жылы» бағдарламасы бойынша
көптеген ... ... ... ... баспасөз беттерінен
пайдаланылды. Сонымен қатар, зерттеу жұмысының құқықтық бағытын көрсету
мақсатында Қазақстан Республикасының Ата Заңы, ... ... ... қауіпсіздігі және игілігі» Стратегиясы,
Қазақстан Республикасының 2010 жылға дейінгі даму жоспары, Қазақстан
республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына ... ... ... ... ... Заңы , «Жер кодексі»,
«Астық туралы Заң» «Бидай туралы» «Қазақстан Республикасының жергілікті
мемлекеттік басқару туралы» Заңы, Мемлекеттік бағдарламалар: 2003-2005
жылдарға арналған ... ... ... ... ... ... ... мен жою жолдары тәрізді жинақтар
басшылыққа алынды.
Зерттеу пәні. Қазіргі Қазақстандағы аграрлық қатынастар мен ауылдың
әлеуметтік-экономикалық дамуы (1985-2006).
Зерттеу жұмысының методологиясы. Зерттеу жұмысында қойылған ... ... ашып ... ... ... ... ... тәсілімен
тығыз байланыстылығы тарихилық, объективтілік, сабақтастылық, ғылыми таным
принциптері басты назарда болды. Нәтижесінде қарастырылып ... ... ... ... үрдістерін жан-жақты зерттеу негізінде
оның тиімді және тиімсіз ... ... ... ... ... ... ... қолдану арқылы ауыл шаруашылығының қазіргі жағдайына
талдау жасай отырып, аграрлық қатынастардың жаңа ... ... ... ... ... мәселе жөніндегі Ресей және
отандық ғалымдардың еңбектері, заңды нормативті құжаттар: Қазақстан
Республикасының Президентінің Жарлықтары, Қазақстан Республикасы Парламенті
қабылдаған Заңдар, сондай-ақ Қазақстан Республикасы ауыл ... ... ... Агенттіктің статистикалық көрсеткіштері және
интернет жүйесі бойынша алынған ақпараттар мен мерзімді баспасөз, ғылыми
басылым деректері зерттеудің теориялық және методологиялық негізін құрады.
Зерттеу процесінде ... ауыл ... ... тоқыраудан шығару
жолындағы саяси әлеуметтік экономикалық шараларымен, дағдарыстардың болу
себебі, ауылдың әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... диалектикалық, статистикалық, демографиялық талдау
және басқа әдістемелер қолданылды.
Зерттеудің қолданбалық маңыздылығы. Зерттеу жұмысында отандық тарих ғылымы
тұрғыдан зерттелуіне келетін ... ... ... ... аграрлық қатынастар және ауылдың әлеуметтік-экономикалық дамуы
баяндалды. Диссертацияда келтірілген мәліметтерді, ... сын ... ... және ... ... ... оқу орындарында
Қазақстан тарихы курсы бойынша, Жер құқығы, әлеумет-тану курстары бойынша
оқылатын дәрістер мен өткізілетін семинар ... ... ... ... зерттеу жұмысының теориялық қағидалары шаруашылық
өндірістерінде пайдалануға өз әсерін беретіні анық. Сонымен бірге,
диссертация ... жас ... ... ... ... ... ... қолданудың маңызы зор. Зерттеу
жұмысымыздың аграрлық қатынас саласындағы қызметкерлерге ... ... ал ... оқу ... ретінде қажеттілігі бар деп
тұжырымдаймыз.
Зерттеу жұмысының сыннан өтуі. Диссертациялық жұмыс ҚР БҒМ ... Ш.Ш. ... ... ... және ... институтының
«Қазіргі заман тарихы және ғылыми ақпарат» бөлімінде талқыланып, қорғауға
ұсынылды. Ғылыми зерттеу ... өзек ... ... ҚР БҒМ ... және
ғылым саласындағы қадағалау және аттестаттау комитеті бекіткен тізімдегі
басылымдарда, ... ... ... ... ... ... жұмыс кіріспеден, негізгі мәселені
қарастыратын 3 тараудан, қорытынды бөлімнен, пайдаланылған әдебиеттер
тізімінен тұрады.
ЖҰМЫСТЫҢ НЕГІЗГІ ... ... ... ... ... мен міндеттері, ғылыми
жаңалығы мен негізгі қағидалары, зерттеу пәні, тақырыптың зерттелу деңгейі
мен әдеби деректерге сипаттама ... ... ... және тәуелсіздік қарсаңындағы Қазақстанның
ауыл шаруашылығы» деп аталатын бірінші тараудың Қенес өкіметінің ауыл
шаруашылығы және оның тоқыраудан шығару ... ... ... ... ... ... ... осы кезеңдегі
аграрлық қатынастардың даму кезеңі мен оның жаңа әлеуметтік-экономикалық
мазмұнына талдау жасалады.
Қазақстанда ауыл шаруашылығы дағдарысы ... ... ел ... ... (1991 ж.) ... жоқ. Оның түп ... Кеңес Одағы
агроөнеркәсіптік кешені (АӨК) кезіндегі 80-ші жылдарда жатыр. Нақ сол кезде
советтану саласындағы ... ... ... ... ... ... қарастырып, бұл ауылшаруашылық өндірісін толық қожыратып,
Кеңестер елінің азық-түлік импортына, негізінен сырттан астық сатып алуға,
тәуелділігін күшейтуге әкелетінін болжаған еді.
Кеңес ... ... КОКП ... саясатының кателіктері мен кемшіліктеріне
қарамастан, Қазақстанның ауыл шаруашылығы сол жүйеде дамудың айтарлықтай
жоғары деңгейіне көтерілгенін мойындау қажет. Ауыл ... ... ... оның ... ... және ауыл ... ... қайта құруда ауыл шаруашылық еңбектің өнімділігін
арттыруда маңызды роль атқарды. Алайда, техникасыз егіншілік пен ... ... алға ... ... ету ... ... еді. ... еңбегі тиісінше бағаланбай, олар қалаларға, басқа аймақтарға
көшіп кетуге мәжбүр болды. Жүздеген иесіз қалған кішігірім ... ... өсіп ... ... ... ... сияқты, Қазақстанның ауыл
шаруашылығында да тоқырау кезеңі кең етек ... Оның ... ... бұл ... ... ... ... жүйе арқылы
басқарылды. Интенсивті факторлар жүзеге асырылмады, керісінше экстенсивтік
тұғырда ... ... ... ... мен өнер ... пен мал ... ауыр ... процестерін механикаландыруға
бағыттылған құнды ұсыныстары өндіріске енгізілмеді. Осы кезеңде аграрлық
саланың артта қалуының басты себептері, ол әкімшіл-әміршіл жүйе кезінде
жүргізілген реформалар ... ... ... зор ... ... мазмұнда іс-жүзіне асырылды; басқару жүйесінде өндірісті
ұйымдастырудың экономикадан тыс әкімшілік-бюрократиялық тәсілі үстемдік
етті. Аграрлық салада жүзеге асырылған ... ... ... ... олардың қызметі ұзаққа бармай, шаруашылық есепті
бойынша жүргізілген жүйесіз реформалар соңғы қортындысында ... пен ... ... ... жүйеге төтеп бере алмады.
Сондықтан, да басқару тәсілі ретінде, ауыл ... ... ... зорлық-зомбылық, күш көрсету ұтымсыз болып шықты.
Шаруаның жерден, еңбек нәтижесінен аластатылуы экономиканың дамуына кері
әсерін тигізді. Әкімшілік басқару ... ... ... дамуының бір тармағы бұл ауыл шаруашылығындағы өндірісті
интенсивтендіру жұмысы. Оның нәтижесі еңбекшілердің әл-ауқатын өсіруге,
өндірістік потенциалды қосымша өсіруге тигізетін ... ... ... орны мен роліне, материалдық-техникалық базасының
сипатына, технологияның, әлеуметтік-экономикалық құрылымның ерекшеліктеріне
байланысты біршама әр қилылығымен ерекшеленді. Ауыл шаруашылығы саласында
ең алдымен ... ... ... ... ... ... Бүкіл ауыл шаруашылығы потенциалын қалыптасқан жүйе мен
нарықтық емес ... ... көп ... ... тиімділігін
мардымсыз етіп, кейде бос жұмыс істетіп келді. Сөйтіп, Кеңес өкіметі мен
Компартияның аграрлық саясаты ауыл шаруашылығын бүлдіріп қана ... ... ... қоғамның дамуында елеулі қиыншылықтар туғызды. Көп
укладты экономика талаптарына сай, экономикалық қарым-қатынастарды ... ... мен ... (мемлекеттік агроөнеркәсіп жүйесіндегі)
толық шаруашылық есеп пен өзін-өзі қаржыландыруға өткізу жұмыстары
Қазақстан бойынша 1988 жылдан бастап облыс шаруашылықтарында бірінші болып
жүргізілді. 1990 ... бас ... ... аграрлық секторында
жүргізілген экономикалық реформа нәтижесінде біріншіден, агроөнеркәсіптік
өндірісте көп укладтылық қалыптасты, шаруашылық субъектілеріне толық
дербестік беріліп, олардың өз қызметтерін жүзеге асыруына және ... ие ... ... ... ... қатынастардың дамуы бір
орталықтан басқару жүйесін әлсіретті, екіншіден, асығыс жүргізілген
институционалдық өзгерістер, ... ... ... күшеюі, агроөнеркәсіптік интеграция мен кооперативтердің дамуы
үшін жағдай жасаудың орнына ауыл шаруашылғы өнімдерін ... және ... ... ... ауылдық тауар өндірушілердің басым
бөлігінің ұсақ, жеке өндіріске бағыт ұстануы ... ... ... ... ... ... өту ... тауар
өндірушілердің негізгі бөлігінің ұсақ, жеке өндіріске бағыт ұстануы
нәтижесінде барынша тиімді ұйымдық құрылымдар қалыптасты.
Аграрлық саясатты ... ... ... ... ... де ... ол шаруашылық жүргізу нысандарын анықтау; АӨК-
індегі жекешелендіру және кооперация, жер қатынастарын реттеу, аграрлық
реформа ... ... ... экономика шараларын ұйымдастыру мен
реттеу еді. Алайда, ауыл шаруашылығын аяғынан тік тұрғызып, сала өндіретін
өнімдер көлемін айтарлықтай өсіру, ауыл тұрғындарын жұмыспен қамтамасыз ... ... ... ... ... деңгейін көтеру үшін алдағы кезде
қаражат пен үкімет көмегін көп талап ететін өте күрделі мәселелері
республиканың күн тәртібіндегі мәселер болып саналды. Көп ... ... сай, ... ... қайта құру, кәсіпорындар
мен ұйымдарды (мемлекеттік агроөнеркәсіп жүйесіндегі) толық шаруашылық есеп
пен өзін-өзі қаржыландыруға ... ... ... ... 1988 ... ... шаруашылықтарында бірінші болып жүргізілді. Республикада
жүргізілген ұйымдық-экономикалық шараларға қарамастан, АӨК жағдайы
қанағаттанғысыз болып қала берді. Мемлекеттік сатып алу, ... ... сату ... ... ... арта ... соның арқасында
тауар өндірушілердің қаржы қиындықтары арта түсті, инфляция тұрақтамады,
базардың құрылуы және дамуы қиындай түсті.
Осы тарауға қорытынды жасасақ – ... ... және ... қарсаңындағы
Қазақстанның ауыл шаруашылығы саласына үлкен терең өзгерістер әкелді. Кеңес
экономикасының ... ... ... ... ... ... үстемдігінен кейін, нарықтық механизмі
қалыптастыру қажет болды, нарықтық механизм мемлекет пен ... ... ... ... ... ... ... экономикасын мемлекеттік басқару тұжырымдамасы да өзгерді. Қатаң
әміршілдік-әкімшілдік әдістер біртіндеп ... ... ... ауыстырылды [15, 156-б.]. Мемлекет ішінде демократия мен жариялық
біршама дамыды. Дегенмен, ... ... ... аяда ... жақсы
қозғалыстар бола қоймады. Оның үстіне тоқырау құбылыстары қайта орын ала
бастады, олар нағыз шығынға ұласты.
Жұмыстың екінші тарауы «Тәуелсіздік жылдарындағы Қазақстандағы аграрлық
саланың ... деп ... Бұл ... ... ... ... ... дағдарыс себептері қарастырылып, нарықтық
қатынастардың қалыптасу жағдайында ауыл шаруашылығының проблемаларын ... ... ... ... дәуірдегі мемлекет иелігінен алу мен
жекешелендірудің бағдарлмасының кезеңдері, ауылдағы жекешелендіру
процессінің қателіктері талданған. Қазақстандағы аграрлық сектор кеңестік
теңгермешілік экономикадан нарықтық қатынастарға көше ... ... ... аса ... ... ... табылмаған күйде келді.
Экономикалық қайта құрулар басталған кезде аграрлық реформаны жүргізудің
екі жолы ұсынылды: біріншісі – ... ... ... ... ... ... ұжымдар мүшесіне мүлік пайы мен ауылдың әр
тұрғынана жер үлесін белгілеу, ұйымдық-құқықтық формалардың қай түрін
таңдау еркіндігі, ... ... ... ... ... ...... кешенінің жұмысын мемлекеттік
реттеп отыруды сақтай отырып, колхоз-совхоздарды жайлап, біртіндеп
реформалау, өңдеу-ұқсату кәсіпорындарын кооперациялау, Үкімет алғашқы жолды
таңдады және ... ... тек осы ... жүргізілді [16,46-б]. Ауыл
шаруашылығындағы нарық жағдайы мен оның дамуы елдегі жалпы ... ... және жеке ... ... көптеген
факторлармен анықталды. Республикада 90 жылдары Ресей жолына сәйкес
экономикалық қатынастарды өзгертіп, баға құру жүйесін еркіне жіберіп,
мемлекеттің саларалық ... ... ... ... мен ... қысқаруына негізделген нарықтық қатынастар моделі қабылданды.
Тәжірибие көрсеткендей, оның жүзеге асырылуы бірқатар кері ұйымдық,
экономикалық және әлеуметтік салдарға алып келді. Нарық және ... ... ... керек етпейтін еркін алып сатуға
негізделген қарапайым, тұрпайы жүйесі қалыптасты. Іс жүзінде бұл салааралық
қатынастың бұзылуына, ауыл шаруашылық және өнеркәсіп ... ... ... тұрақты түрдегі құлдырауға, өндірістің тиімсіздігіне алып
келді. Нарық субъектілері құрылымының қалыптасуына, ескі тәсілдің ықпалының
көп болуы және ... ... тек жеке ... иелері тиімді қызмет ете алды.
Көпшілігінде бұл ірі мемлекеттік және ұжымдық ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру туралы заң актілерінің
қабылдануына, шаруа қожалықтарын ұйымдастырудың кең етек жаюына, елді азық-
түлікпен қамтамасыз етуде жеке көмекші шаруашылықтың ролін асырып ... ... ... жағдайында аграрлық өндіріс тиімділігіне
институционалдық өзгерістер ғана емес, ғылыми техникалық прогресс
жетістіктерін ... ... мен ... ... ... ... мамандандырылуы және олардың жоғары сапалы нәтижеге
жетуге мүдделі болуы септігін тигізді. Қазақстан Республикасында ... ... ... ... ... ... яғни
экономиканың барлық салаларында өндірістің құлдырауы, халықтың әл-ауқатының
төмендеуі мен ... ... ... ... жүзеге асты.
Қазақстандағы аграрлық дағдарыс себептерін зерттеудің жүйелі тәсілі оның
сонау қайта құру кезеңіне дейінгі уақыттан бастау алғанын ... ... ... елімізде азық-түлік мәселесі шешілмегендігі шындық. Реформа
басталғалы он жылдың ішінде (1991-2001 ж.ж) егістіктің жалпы көлемі
республика бойынша 7,5 млн.гектарға азайды, ауыл ... ... ... 13,7 ... қысқарған. Ауыл шаруашылығы
минситрлігінің мәліметтеріне қарағанда 1990 жылы ауыл шаруашылғы өнімдерін
өндіру мен сатудың рентабельдігі 46 % ... оның ... ... 105,4%,
мал басының (жылқы – 33%, ірі қара малы – 56%,қой және ешкі – ... ... ... ет ... 2,4 есеге, сүт – 1,7
есеге және жұмыртқа 3,4 ... ... Ал, ... ... 1998 жылы
1992 жылдың дәрежесімен салыстырғанда 2,4 есе, оның экспорты 6 есе
төмендеп, дәнді дақылдардың орта ... ... ... ... 9,3 ц, ... ... – 8 ... құраған [17, 54-55-бб.].
1996 жылдан бастап, жалпы рентабельділік теріс баланс берді, өнім өндіруге
кетекеншығын оны ... ... ... 20,8% асып ... оның ...... 1,9 %, мал ... - теріс 43,7 %. Бес және одан көп
жыл пайдаланылып келе жатқан техника 1997 жылдың 1 қантарына 93 % ... ел ... ... ... ... ... ... жағдайы болды. 1994-1995 жылдары нарықтық өзгерістер аса
асығыстықпен жүргізілді, 1996-2000 жылдары экономикалық қайта құрулардың
қарқыны ... ... Бұны ... ... ... деп ... ... аграрлық саласындағы әлеуметтік-
экономикалық жағдайға сүйене отырып, Қазақстандағы аграрлық дағдарыстың
негізгі себептеріне: халықшаруашылығы көлемінде агроөнеркәсіп кешеніндегі
ұдайы өндірістің терең үйлеспеушілігі, яғни ... ... ... ... ... ... ... шығындылық
сипаты мен экономикалық тиімділігінің төмендеуі; теңгермешіліктің және өсу
резервін, өндірістің шығындылығын жасыруды тудыратын орталықтан табыстарды
бөлудің орын алуын, ... ... ... ... ... айтуға
болады. Ал, аграрлық дағдарыстың одан әрі тереңдеуіне – колхоз, совхоздарды
тарату нәтижесінде материалды-техникалық базаның бұзылуы, ауылшаруашылығы
мен агрокешеннің ... екі ... ... ... ... және агроөнімге тереңдеген еркін баға диспоритеті, фермерлер мен
басқа да меншік формасындағы шаруашылықтардың бастапқы ... ... ... ... ... ... ... Жалпы алғанда,
жекешелендіру кезінде тәжірбиенің жоқтығы салдарынан көптеген ауылдар да
қаңырап бос қалды. Мұндай елді мекендердің саны 276-ға жетіпті. ... ... де жоқ ... 4770 нысан –өз қожаларын тапса, 470-ке тарта
кеңшарлар жекеге өтті. Осылайша, төгілген саланы қалпына келтіру үшін үш
жыл қатарынан ауылға ... ... деп ... игілікті бөлу процесі
аяқталды.Жекешелендіру саясатының алғашқы кезеңінде-ақ көптеген қателіктер
жіберілді, соның арқасында дағдарыстан шыға алмай, ауыл шаруашылығы
саласының дамуы ... Сол ... ... ... ... ... жария жасалынбады, түсіндірілмеді, көбі білмей қалды. Түсінген
басшылар барлығына түсіндіріп айтпады, айтса да өз адамдарына ... ... ... ... ... ... деп ... арасында жар салынды да, нарықтық бағамен барлығын сату
керек еді. Сатылған колхоз ... мал, т.б. өте ... ... ... ауыл ... ... ... шаруа (фермер)
қожалықтарының құрылғанына қарамастан, олардың көбінде бұрынғы ұжымдық
тәсіл мен психология сақталып қалды, ал ол өз кезегінде ... жеке ... ... ... Ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының қайта-қайта түрлене беруі де істі дұрыс
ұйымдастыруға зиянын тигізді.
Аграрлық реформаны жүргізушілер ауыл шаруашылығында нарықтық қатынастардың
дамуының стратегиялық ... жаңа ... ... ... ... ... көптеген қателіктер жіберді. Аграрлық
сектордағы өндірістің төмендеуі, экономикалық дағдарыстың болуы осымен
байланысты. Кеңестік кезеңнен кейінгі, уақытта пайда болған елдерде, оның
ішінде Қазақстан агроөнеркәсіптің ... ... ... мен оның жұмыс істеуіндегі қиыншылықтардың объективті шарттар
мен субъективті себептер, негізінен алғанда, міне осындай еді. Алдыңғы
талдаулар көрсеткеніндей, нарықтық ... өту және ... ... ... ... ... болжағандай, соншалықты жеңіл болмады.
Қазіргі экономикалық дағдарыстан өтіп, барлық елдер мен халықтар ... ... ... кең ... ... ... ... мен
бизнесті, экономиканың барлық салаларында оның, ішінде ең алдымен
агроөнеркәсіптік ... ... ... ... түсіне аламыз.
Егеменді Қазақстан экономикасы өтпелі кезеңнің қиыншылықтарынан арылып,
бүгін де тұрақты даму жолына түсті. Аграрлық ... ... ... ... ... ... оны түзету жолдары, отандық тауар
өндірушілерге мемлекет тарапынан көңіл бөлу, кәсіпорындардың еңбегі
ұйымдастырудың тиімді формаларын іздестіру жолдары, ауыл ... ... ... ... жүргізудің көптеген
формаларын дамытудың мәселелері т.б. қосымша зерттеуді талап етеді.
«Қазіргі ауылдың әлеуметтік – экономикалық ахуалы» деп аталатын Ш тарауда
қазіргі кездегі ауылдың ... ... ... ... ... ... нәтижелері, Жер кодексі және оның ауыл
шаруашылығы саласын дамытудағы әлеуметтік-экономикалық мүмкіндіктері
баяндалған. Ауыл ...... ... және ... ... зор
салаларының бірі. Еліміздің экономикалық өсу қарқыны адамдардың бірінші
кезекті материалдық ... ... ... ... өркендеуіне байланысты. Қоғамда орын алып отыратын әр түрлі
әлеуметтік-экономикалық, саяси ... ... саны ... жас-жыныстық
құрылым, ұлттық құрам түрлі өзгерістерге ұшырады [18, 12-б.]. Ауылдық
аумақтарды дамыту бағдарламасын жүзеге асыру үшін ... екі жыл ... ж.ж.) ... ... қаржы көздерінен 126,9 млрд.теңге қаржы,
соның ішінде республика бюджетінен 41,5 млрд. теңге бөлінді. Оған қоса
бюджеттерден және бюджеттен тыс қаржы ... ... ... инвестициялар, гранттар және басқа қаржы институттарының қаражаты)
жалпы сомасы 85,4 млрд.теңге қаржы бөлінді. Бөлінген қаржы есебінен
ауылдарда 541 білім беру және ... ... ... 550 ауыз сумен
қамту нысандарының 82,8 километр жолдардың құрылысы жүргізілді, 1473 білім
беру нысандары, 1191 ... ... ... 305 ... ... 247
сумен қамту нысандары, 608 километр жолдар күрделі жөндеуден өтті. Ауылдық
аумақтарды дамыту бағдарламасы 2004-2005 жылдары ішінде АЕМ саны 7367-ге,
ал ... саны 7,5 млн. ... ... ... ... ... даму әлеуеті
бар 1583 АЕМ (2520 мың адам) немесе 21,5%, орташа даму әлеуеті бар 5505 ... даму ... ... 207 АЕМ – 2,8%, ... жағдайы қолайсыз АЕМ
жоқ. 1999-2001 жж. аралығындағы жекелеген жылдары халықтың 80 %-ға дейінгі
үлесі жан басына айына 3000 теңгеден төмен кіріс ... ... 2001 жылы бір ... орташа айлық атаулы еңбекақысы
әйелдерде 5411 теңге, ер адамдарда 7473 теңге болып, әйелдер еңбекақысының
мөлшері ер адамдардыкімен салыстырғанда 72,5 % ... ... ... ауыл ... алға басулар және өзгерістер, нарықтық
қатынастарға көшу ауыл шаруашылығын реформалауды де талап етті. Аграрлық
салада тың өзгерістер ... үшін ... ... кезеңнің келеңді, келеңсіз
тәжірбиелерінен үйрене отырып алға басу үшін, Елбасы 2002 жылғы 29
сәуірдегі Қазақстан халқына Жолдауында ... ... ... ... деп ... ... “Ауыл жылдары” деп жариялау жөнінде шешім қабылдады, 2003
жылдан бастап, бұл бағытта көптеген іс-шараларды жүзеге асыру бюджетте
көзделген еді. Бұл ... ... ... – ауыл ... баса назар
аударылды. «Алдағы кезеңді, яғни, 2003-2005 жылдарды ауылды ... ... ... ... бар, - деді ... Кез келген революциялық
сілкіністер кезінде жанға бататын өзгерістер ауыртпалығының ауылға түсетіні
мәлім, әрі мұны ... та ... ... Мұны Қазақстан бастан кешті.
Сонымен қатар, ауылды көтеруде таза экономикалық себептер де бар. ... іске ... ... ... реформаның нәтижелерін талдау
төмендегідей қорытынды жасауға мүмкіндік береді. ... ... ... ... ... ... реттеудегі мемлекеттік дәрменсіздігі
және оның әлеуметтік-экономикалық зардаптарын жан-жақты болжамдамау,
бағдарламау өндіріс тиімділігін арттыру, көлемін ұлғайту сияқты оң
өзгерістерге қол ... ... ірі ... (кеңшарлар, ұжымдық
шаруашылықтар) ұсақ жауапкершілігі шектеулі серіктестіктерге, шаруа
қожалықтарына ыдыраған, ауылдық мекендерде экономикалық тоқырау әлеуметтік
тоқыраумен ... еді. ... ... ... өте ... еңбегін көбірек пайдалануға бағытталған, негізінен бүгінгі күн
тіршілігімен ғана өмір сүрген ұжымдар. Мал ... ... ... ... ... мал ... асылдандыру ісі де соңғы
кезде терең күйзеліске ұшырады. Облыс мамандарының осы аймақ жағдайына
бейімдеп шығарған ... ... ... ... мен ... қойлары,
тағы да басқа жыл санап азайып, құрып кетті. Аграрлық сала - бүкіл халық
шаруашылығы кешенінің бір ... ... ... бүкіл экономикамен,
қоғаммен және мемлекеттік құрылымдармен тығыз байланысты, ал оның қалыпты
дамуы елдегі саяси тұрақтылық пен ұтымды, қаржы экономикалық жағдайда
мүмкін ... Ал, ... ... ... ... жүзеге
асырылған реформалардың кемшілігін өтпелі кезеңннің объективті
заңдылықтарын, ең алдымен оның тарихи сипатын ескермеуге болмайды. Ондаған
жылдар бойы ... ... ... ... ... ... ... көп жағдайда стихиялы болып, өтпелі процесстердің
реттелмеуінен көруге болады. Бұл процесстің нәтижесін қазіргі ауыл
шаруашылығының әлеуметтік-экономикалық жағдайы көрсетіп отыр. Сондықтан ... пен ... ... ... түрлеріндегі ауыл шаруашылық тауар
өндірушілерін мемлекеттік көмек беру мен ... ... ... дүние жүзілік
Сауда Ұйымына бәсекелік қабілетті еркін нарықтық ауыл шаруашылығына
негізделген аграрлық қатынастар жүйесін құру, ... ұзақ ... ... ... ... ... эволюциялық
сипатына негізделеді. Бүгінгі таңда республикада көкейтесті мемлекеттік
мәселе ретінде
– ол елге жерді үлестіріп беруде емес, оны тиімді пайдаланулы
ынталандыруда, ауыл ... ... ... шын ... ... ... ету болып отыр. Осындай жер базасын негізге ала, әлемдік
тәжірбиеге сүйене отырып, Үкіметтің жұмыс тобы ауыл ... ... жеке ... ... енгізуді көздеген құжаты бұл Жер
кодексі еді. Бұл құжат ауыл шаруашылығындағы экономиканың аграрлық
секторының ... ... ету үшін ... ... жер
қатынастарын сақтауды және оларды одан әрі жетілдіре түсуді көздейді. Жер
пайдаланудың барлық үш түрі сақталатын болады. Олар тұрақты, уақытша ... және ... жеке ... ... иемдену. Жерді тұрақты пайдалану
институтына ешқандай өзгерістер енгізілмеді. Жоғарыда ... ... ... ... ... ... ... жылдарында
бұл салаға бүкіл халықтың көңілін аударуды ойлағанда мен жерге жеке меншік
енгізу мен ауыл ... ... ... ... ... деді. Иә,
ауыл өркендеп, көркейе түсуі үшін оның негізгі нысаны – жердің жеке
меншікте болғаны жөн деп ... [20, ... ... ... ... мазмұнынан туындайтын негізгі ойлар
жүйеленіп, ғылыми нәтижелер жасалған. Қорыта айтқанда, жоғарыда аталған іс-
шаралардың нәтижесі ауылдағы ең басты сала болып табылатын ауыл
шаруашылығының ... ... және оның ... ... жерді
тоздырмай, ұтымды пайдалану, суландыру көздерін реттеу, жердің меншік иесін
толық анықтау арқылы несие жүйесін азаматтарға ... ... қол ... қажетті мерзімде қаржыландыру, ауыл тұрғындарының әл-ауқатын
жақсарту, ауылдың әлеуметтік-экономикалық жағдайын көтеру еліміздің басты
міндетіне айналып отыр. Ел болашағы үшін ауылдың ... ... ... ... түрлі бұтақтары, жергілікті қауымдастықтар
қазақстандық ауылды жандандырудың стратегиялық міндеттерін ... ... ... ... ... осы ... жету тек уақыт мәселесі ғана
болар еді.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 Назарбаев Н.Ә. Ауыл шаруашылығын дамытудың жаңа ... ... 2005, 1 ... ... М.К. ... и ... - Алматы: Ғылым, 1991. –С.254;
Тулепбаев Б.А. Социалистические аграрные преобразования в ... Азии ... -М: ... 1984. -269 с.; ... Г.Ф., ... К. ... ... Казахстана. -Алма-Ата, 1985. -247 с.;
3 Омарбеков Т. ... ... ... 1994. - 272 ... Берденова К.А., Иманбердиева С.И. Аграрная политика тоталитарного
государства как фактор ... ... ... хозяйства Казахстана.
-Алматы: Ғылым, 1994. -142 с.
5 Байтілен С.А. Кеңес мемлекетінің Қазақстандағы аграрлық саясаты: ауыл
шаруашылығындағы экстенсивті бағдар және ... ... ... ... 2000. -36 б.
6 Байсарина Қ.Қ. Қазақстанда ауыл шаруашылығының дамуы: тарихы және
сабақтары: т.ғ.д. ... автореф. – Алматы, 2006. -37 ... ... Т.Ж. ... ... ... ... кезеңі: дағдарыстан
шығу жолдарын іздестіру тәжірбиесі (1981-1991): т.ғ.к. ... ... 1999. - 27 ... ... Д. ... ... ... саяси-әлеуметтік жағдайы.
(1971-1991): т.ғ.к. ... авторефераты. - Алматы, 2007. - 27 ... ... Е.Т. ... ... ... ... ее огрехи в 70-е годы / Некоторые вопросы ... ... ... ... Межвузовский сборник
научных трудов. –Алматы: АГУ им. Абая. –1996. –С.18-25.
10 Баймұқанов Т., Шарақымбаев А., Байдильдин Қ., ... З. ... және ... ... ... дамуы. -Алматы:
Ана-тілі, 1998. -112 б.
11 Кошанов А.К. Проблемы рыночных ... ... ... ... ... экономики, прогнозирования. 1993. – С.
43.
12 Оспанов М.Т, Аутов Р.Р., Ертазин Х.Е. Теория и практика ... СП ... ... ... ... М.К. ... и предпринмательство в Республике Казахстан.
-Алматы: Жеті Жарғы. 1997. -323 ... ... С.З. ... ... Республики Казахстан
(1980- 2000 г.г.) исторический анализ»: Автореф. ... д.и.н. -Алматы: 2004.
- 36 с.
15 Нурсеит А., Темирбекова Б. Теория ... ... ... ... -156-157 ... Кемел М. Тәуелсіздік жылдарындағы аграрлық реформа //Заң, 2002. - № 9. -
46-47-б.б.
17 Реформирование экономики ... ... и их ... /Под ... ... - ... 1997. –С. ... Галиев А.Б. Социально - демографические процессы в многонациональном
Казахстане.(1917-1991): Автореф. ... д.и.н. –Алматы, 1994. -36 ... ... Адам ... ... есеп. –Алматы: «Pilot-ТС». - 226 б.
20 Тәнекеев С. Ауыл – ұлттың абыройы //Ақиқат, 2003. - № 6. - 30 б.
ДИССЕРТАЦИЯ ... ... ... ... ... Кеңес өкіметі тұсындағы әкімшіл-әміршіл басқару жүйесінің ауыл
шаруашылығын дамытудағы кедергілері // Ізденіс.Тарих сериясы. – 2004. -№4
(2). -211-215–бб.
2 ... ... ... ... мен ... мүмкіндіктері // ҚазҰУ
Хабаршы. Тарих сериясы. - 2004. - №3 (34). ... ... ... ... жер ... // ... ... 2004. -№ 6. -104-108- бб.
4 Ауыл шаруашылығы саласына мамандар ... // ... ... 2005. - №2. ... бб.
5 Қазақстандағы жер қатынастарының дамуы // ҚазҰУ. Хабаршы. Тарих сериясы.
- 2005. - ... ... ... ... ... ... ... тағылымы-11»
Халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. Тарих және
этнология секциясы. - Көкшетау, 2006. - 69-71- бб.
7 Ауыл ... ... ... алғашқы нысандары және
Қазақстандағы ерекшеліктері. С. Бәйішев атындағы Ақтөбе университеті
Хабаршысы. Тарих сериясы. - 2004. - № 2(10). - 72-76- ... ... ... жаңа ... / ... ... ... ғылыми конференция. С. Бәйішев атындағы Ақтөбе университеті. -
Ақтөбе, 2004, 29 ... - ... ... ... және ... қатынастарының дамуы
/«Қазақстанның тәуелсіздігіне 10-жыл: өткеніміз, бүгініміз және
болашағымыз. Халықаралық ... ... С. ... ... ... - ... 2001, 23-24 қараша. - 56-59- бб.
10 Мемлекеттік бағдарлама және ауыл / Қазақстандағы 1916 жылғы ұлт-азаттық
көтеріліс: сипаты, қозғаушы күштері, ... Жаңа ... ... ... ... Қ. ... ... Ақтөбе
мемлекеттік университеті. -Ақтөбе -2006, 23-24 маусым. - 239-241- ... Ауыл ... ... ... және ... ... (ХХ
ғасыр, 1975-1985 жж.) / «ХХІ ғасырдағы ұлттық экономиканың даму
проблемалары мен тенденциялары» Республикалық ғылыми конференция. -2002, 14-
15 қараша. ... ... ... мемлекеттік университеті. -239-241-
бб.
12 Өтпелі кезеңдегі Қазақстандағы жер қатынастарын реттеу / «Қазақстан
республикасының егемендігі – ұлттық заңнаманың даму ... ... ... конференция. - Ақтөбе, 2006, 19-20 мамыр.
Қазақ Гуманитарлық Заң университеті Батыс Қазақстан Заң институты. -72-74-
бб.
Р Е З Ю М ... ... ... развитие аула и аграрные отношения современного
Казахстана» ( 1985-2006 гг.).
Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук по
специальности 07.00.02 – ... ... ... Республики
Казахстан )
Диссертация посвящена исследованию одной из актуальных и сложных проблем
истории Казахстана, где на ... ... ... и источников
комплексно как единый исторический процесс изучается история аграрных
отношений в современном Казахстане (в период 1985 г. - по 2006 г. ). ... ... ... ... ... современного этапа развития рыночных отношений в аграрном
секторе Республики Казахстан. Происходящая в Республике Казахстан глубокая
социально-экономическая трансформация, вновь подняла комплекс ... ... ... о государственном регулировании народного
хозяйства.
Задачами исследования является: исследование особенностей становления
рыночных отношений в аграрном секторе Республики Казахстан; выявление
нового социального ... ... ... ... ... кризиса и определения путей выхода из него, рассмотрение хода
реформ.
Методологическую основу исследования ... ... ... ... В работе были использованы сравнительно-
исторический, хронологический, специально историографические методы
исследования, а также метод ... Во ... ... темы, раскрывается методологическая основа, определены цель и
задачи, научная новизна, практическая значимость и результаты ... ... ... ... ... связанных со
становлением аграрной реформы и усовершенствование экономической основы
развития аграрных отношений в условиях рыночных отношений.
В первой ... ... ... с 1985 по 1990 годы, когда перед республикой,
остро стояли проблемы сельского ... а ... пути ... из ... ... главе раскрыты вопросы перехода аграрного сектора к рыночной
экономике. ... ... ... ... дан исторический анализ
трудностей в управлении аграрного сектора. Дан анализ преобразований
происходящих в этой сфере.
В третьей главе ... ... ... ... села,
а также дана оценка итогам проведения годы «Аула»(2003-2005 гг.).
В заключении подводятся ... ... ... Основные положения и
результаты работы отражены в публикациях в республиканских научных
изданиях, в материалах ... и ... ... ... ... social -economic development of an aul and agrarian relations of the
modern Kazakhstan. (in period of 1985- 2006 )
A ... on a ... for the academic degree of a ... ... sciences on the ... 07.00.02 – Native history (The ... the Republic of Kazakhstan).
This dissertation in vesti gates one of the urgent and ... ... the h3stori of ... The history of agrarian regions in the modern
Kazakhstan studied on the basis of archival ... and sources as ... ... process in the period of ... The aim of this ... is a social economic analysis of ... of the modern
stage of a development of market relftions in an agrarian sector of the of
Kazakhstan social economic ... which is taking place in ... of ... has raised a complex of ... and ... about the state regulation of the national economy. In
vestigation of perculiarities of a formation of market ... in ... sector of the Republic of ... showin ganew social ... agrarian social content of agrarian ... ... problems of ... crisis and a determination of a way out of the crisis, considering
the course of reforms, are the tasks of the ... ... and ... principals have made up a
methodological basis of the investigation. Comparative - ... ... methods of ... were used in ... An ... of the theme, a method logical basis, the aim, tasks, ... novelty, a practical significance and results of the
investigation are substantiated in the ... The whole complex ... ... with agrarian reforms and an ... of ... of development of agrarian relations in a market economy are subjects
of the investigation.
The first chapter deals with the period of ... when there was ... ... in the ... of the Republic of ... and ... find a way out of this crisis. In the second chapter the ... of
transition of an agrarian sector to a market economy, defects of agrarian
reforms, a historical analysis of difficulties in management.
Of the agrarian sector, an analysis of reforms, which are going in ... are ... In the third chapter modern social ... of a village are ... on, the results of the state programme
«Aul» (2003-2005) are evaluated. Main results of the ... are ... in the ... Basic ideas and results of the work are given in
publications in republican scientific editions, in booklets of ... and ... ... ... conferences.

Пән: Ауыл шаруашылығы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 11 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бағалы қағаздардың қалыптасуы мен даму48 бет
Коммерциялық банктегі сервистің дамуының теоретикалық негіздері71 бет
Лизинг және әлемдік лизингтік нарықтың қалыптасуы28 бет
Тірі табиғат объектілерінде қордаланған адамдардың қажетіне керекті биологиялық ресурстарға өсімдіктер және жануарлар ресурстары162 бет
Шағын және орта бизнеске несие беру65 бет
Экономикалық ұғымдар168 бет
Қазіргі Қазақстандағы этносаралық қарым-қатынастар және ақпараттық қауіпсіздік мәселесі91 бет
Қазақстан тарихындағы Ислам діні67 бет
Қазақстандағы шағын және орта бизнеске несие беруді талдау60 бет
Қазақстандағы қайырымдылық негіздері15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь