Мұқағали Мақатаев

(1931.1976)
Мұқағали Мақатаев Алматы облысының қазіргі Райымбек ауданындағы Қарасаз ауылында дүниеге келген. Өзінің шынайы таланты, сырға толы тұнық та мөлдір жырлары арқылы жұртшылық жүрегіне жол тапқан Мұқағали мұрасы бүгінде туған халқының қажетіне жарап, рухани азығына айналып отыр.
«Бір өлеңі . бір елдің мұрасындай» ақын поэзиясы адамның ішкі жан тереңін, нәзік сезімдерін шынайы да әсем бейнелейді.
Оның «Автограф» деген ойлы да тебіреністі өлеңін оқып көрелікші.
Көрер едің,
Шаламын ба, отпын ба,
Білер едің
Ақынмын ба, жоқпын ба?..
Кектендірген хан Жәңгір де жоқ мұнда,
Кектенетін Махамбет те жоқ мұнда.
Түсінер ең
Езбін бе, әлде ермін бе,
Байқар едің,
Артықпын ба, кеммін бе?..
Мен Спартак бола алмадым, не шара,
Сенің өзін Цезарь болып көрдің бе?
Сырым да . осы,
Жырым да . осы
Алдыңда.
Байқашы бір:
Бықсыдым ба, жандым ба?
Мақаңдар жоқ,
Мақаңдардың сарқыты .
Мұқағали Мақатаев бар мұнда!
        
        МҰҚАҒАЛИ МАҚАТАЕВ
(1931-1976)
Мұқағали Мақатаев Алматы облысының қазіргі Райымбек ауданындағы Қарасаз
ауылында дүниеге келген. Өзінің шынайы ... ... толы ... та ... ... ... жүрегіне жол тапқан Мұқағали мұрасы бүгінде туған
халқының қажетіне жарап, рухани азығына ... ... ... – бір елдің мұрасындай» ақын ... ... ішкі ... ... сезімдерін шынайы да әсем бейнелейді.
Оның «Автограф» деген ойлы да ... ... оқып ... ... ба, ... ... едің
Ақынмын ба, жоқпын ба?..
Кектендірген хан Жәңгір де жоқ мұнда,
Кектенетін ... те жоқ ... ... бе, әлде ... ... ... ба, ... бе?..
Мен Спартак бола алмадым, не шара,
Сенің өзін Цезарь болып ... ... да – ... да – ... бір:
Бықсыдым ба, жандым ба?
Мақаңдар жоқ,
Мақаңдардың сарқыты –
Мұқағали Мақатаев бар мұнда!
 Өлеңнен Махамбеттің өршіл рухына тәнті, өзі де сол кейіптес өр ... ... ... ... ... ... кетті бәрі қарайламай.
Айтарын ашып айтқан, абайламай
Дариға-ай,
Махамбеттер, Абайлар-ай!!! –
деп, ұлы Абайға, ер ... ерен ... ... табына, оларды үлгі тұта
отырып, өз намысын қайрап, ширыға түседі. Абай мен ... ... куат ... ... өлеңге деген, өзіне қоятын талап пен талғамы
биіктей береді.
Мұқағали поэзия құдіретін ... асыл ... ... ... ... махаббат атаулының негізі де осы аяулы сезім
күшінде жатыр деп ... ... ... ... да оның ... ақын мен ... біртұтас бейнеге
айналады.
Поэзия!
Менімен егіз бе едін?
Мен сені сезесің бе, неге ... ... сені ... ... сені ... ... зеңбірек гүрсілінен,
Күннен, түннен, гүлдердің бүршігінен.
Қуаныштан, түршігу – күрсінуден,
Жүректердің іздедім дүрсілінен.
Сені іздедім сезімге у шараптан да,
Минуттардан іздедім, ... ... ... ... бар ... маған егіз ғып жаратқан ба?
 Ақын халықтың жүрегіне жол табатын өлең тудыру оңай емес ... ... ... ... ... ол:
Өлең деген тумайды жайшылықта, –
Өлең деген тулайды қайшылықта.
Ақын болсаң, жарқыным, алысқа аттан,
Күнделікті тірлікке бой ... ... ... ... жүресің, тау асасың,
Сезесің биігін де аласасын.
Кенезең кепкенде бір, лай суға
Кез келген мақұлықпен таласасың...
немесе:
Міне, осылай өлеңнің кілті деген,
Құйттай жүйкең қалмайды ... деп ... ... ... ... ...
деп жырлай келе, нағыз ақын болудың керемет қуанышты да азапты ... ... ашып ... – бір ... дерт ... – бір ауру екен, соны ұқтым...
...Ақын деген лапылдаған өрт екен,
Ақындардың жанып өту – серті екен.
Бықсымаспын, шалам ... ... ... ерте ... ерте ... ... жанбай қайтіп тірі өлем,
Жаумай қайтіп, жаумай қайтіп түнерем.
Тіл тыйылмай, жүрек тынбай тынбайтын,
Өміріммен өтер ... бұл ... өлең ... ... ... «ақын боп қалуды», азаматтық асыл
мұрат еткен талант табиғатын ... ... ... жазбасында ақындық табиғаты жөнінде:
...«Ақынның өмірді зерттегені – алдымен өзін ... Ақын ... ... ... ... өмір жасай білуінде», – деп түйіндейді.
Ұлы Абай өлеңдерінен нәр алған, бүкіл болмысымен терең түсіне білген
ақын қазіргі қазақ ... Абай ... сара ... ... ... ... сипаттайды.
...Талай жылдар өтсе де, талай заман,
Қалам тартар қазақта ақын туса,
Аруағына Абайдың қарайлаған.
Абай болу, әрине, оңай емес,
Ақын болмай қалсақ ғой...
Қалай ... ... үн ... Абай ... үлгі тұту өз ... ... ... білдіреді.
...Мен-дағы өлең жазбаймын ермек үшін,
Ермек үшін, немесе өлмеу үшін.
Жазсам, жазам ... мен, ... ... ... ... алып ... ... жазамын Абайдың үлгісімен.
Абай болып табынсам бір кісіге,
Абай болып түңілем бір кісіден,.. –
деген жыр жолдарынан, Мұқағалидың өзі ... ... ... бір сәуле
сөнбеу үшін» жанын салған ақын бейнесі танылады.
Поэзияда негізінен Абай салған дәстүр – адам ... ... ... ... ... ... арқылы көрсету дәстүрі Мұқағали
поэзиясынан заңды жалғасын тапты. Мысалы:
...Көзің қайда ... мені ... ... жанымыз егіз деген?
...Терезеннің алдына келіп тұрмын,
Көгершіндей,
Қысты күн... жем іздеген...
 Осы үзіндінің адамға әсері керемет. Қыстыгүні жем іздеп терезе алдына
келіп тұрған ... ... ... ... ... жүрегін шымырлатып,
ерекше күйге түсіреді. Автор ... ... тың ... арқылы
қарапайым сөзбен өте әсерлі жеткізген.
Ақын поэзиясының нұрлы өзегі – ар мен жан мөлдірлігі, ... ... ... ... ... (С.Торайғыров) ақын ауыр жол,
азапты күрес сынынан өтіп ... ... ... ... ... ... ... деп аталатын.
Айлакер, арамзалар, алаяқтар,
Аяғы көктен келіп, маталатын.
 Жауабы қиын сан ... ақын ... ... ол ... ... ... шыңдықты жырға қосып, болашаққа ... ... ... жүгінейік:
Шындық көзге шұқиды қашаннан да,
Шыбын жаның шындықтан қаша алған ба?
Ар-ақиқат үкімі жасалғанда,
Қолға ... ... ... ... ақиқаттан сомдап соққан
Тасқа салсам мұқалмас қаруым бар, –
 деп қайсарлық танытады.
 
Ақиқаттың алдында бүгежектеп,
Тағасыз байталдайын сырғанама,.. ... ... ... де қатаң талап үнін естіп, бойыңды жинап аласың.
Мұқағали өмірге құштар, ғашық. Адам үшін өмірдің ... ... ... жеткізіп айту қиын сияқты. Оған мына жолдарды оқу ... ... ... ... ... ме ... ... басқаның бәрі бекер қой.
Бекер ғой бәрі,
Бекер ғой бәрі – ... ... ... – бір ... ... екен ғой!..
 Тіршілікте өмір ағымында кездесетін келеңсіз жайлар, неше алуан
пендешілік күйлер ақын ... ... ... ... ол ... ... ... өмірге деген құштарлық сезімі өрши түседі. Өз жырларымен
төгіле отырып, өнерінің мәңгілік өміршеңдігіне кәміл ... ... ... Келешекке зор үміт артқан ақын:
... Қарасаз, қара шалғын өлеңде өстім,
Жыр жазсам, оған ... ... өлер ... ... ... ... ... ешкім, –
 деп, өз өмірінің жалғасы өлеңінде екеніне сенеді.
Жарық дүние-ай,
жаным-ай ... ... не, ... ... жанға
азапсың! 
Ғажабын-ай,
көрмеген жанның
көзі ақсын!
 Бұл өлең жолдарын өмір ... ... ... ... ... ... адам рухын жаңғыртып, ... ... ... ... де
тегеурінді.
Мұқағали суреттеген табиғаттан ерекше сыр мен сымбат, түр мен ... ... ... ... күй ... ... бе бозқараған?
Жұпар исі аңқиды боз даладан... –
 десе, тағы басқа бір өлеңінде бұл ғажап сарын:
...Жадырап жұтайыншы тау самалын,
Осы еді ғой сағынып, ... ... ... ... мен бүгін ән саламын, –
болып жалғасады, оқушысын ақынмен бірге еріксіз ән ... ... бір ... ... билейді. Өмірге құштар ыстық махаббаттың лебі
еседі.
Мұқағали өзінің «Толғау» атты өлеңінде бүкіл ... ... ... бір жыр ... – деп, ... ... сырласады. Нені жазу
керек екеніне ақындық, азаматтық тұрғыдан өзі толық жауап береді.
...Жеткіз жұртқа бүгінін, өткендерін,
Қысын, ... жазы мен ... ... ... ... ... шұбырынды өткелдерін,
Аруды арам жандар өпкендерін,
Боз інген ботасы өлген бой жаза алмай,
«Елім-ай»
Аруана шөккен жерін.
Өлшесін бүгіні мен өткендерін!
Көре алмай Жерұйықтың көк ... Асан ... ... ... де ... бақытты ұрпақ,
Бабалары не жапа шеккендерін!
 Бұл өлең, жолдарынан бүгінгі ұрпақтың кешегінің мән-мағынасына
зерделеп, үңілмей, ... ... ... біле ... ашып
көрсетеді. Ақын жырынан туған еліне, жеріне деген шынайы сүйіспеншілігі
айқын көрінеді.
Пай! Пай! Пай! ... ... ... ... ... жер.
Тұлпарлар дүбірлеп төккен тер,
Ғашықтар бір-бірін өпкен жер.
Сарылып сал-сері кеткен жер.
Бас иіп, иіскеп топырағын,
Тағзым жасамай өтпеңдер! ... ... ... ... зор ... пен ... әсерінен шабыттан
шыққан ақын үні таныла түседі. ... ... ... жомарттығы,
дарқандығы, кешегі қайғысы, бүгінгі шаттығы – барлығы оқушының көз алдынан
өтеді.
Кімнің ... да ... ... ... ... ... жерге, елге деген
ерекше сезімі ақын өлеңінде ұлттық сипат ала отырып жырланған.
Кемел ойлы ақынның қай туындысы ... өз ... ... ... ... туған дүниелер.
«Райымбек! Райымбек!» поэмасы
Мұқағали лирикалық өлеңдерімен бірге бірнеше ... ... ... ... ... сезіммен, халқын ... ... ... бірі – ... ... ... ... тарихындағы өте бір ауыр кезең «Ақтабан шұбырынды, алқа
көл сұлама» оқиғасы қазақтың ауыз әдебиетінде де тарихи әдебиетінде де ... ... сол ... ел ... туған қиын халді көрсететін
халықтың азалы әні «Қаратаудың ... көш ... ... ... көп ... ... Албанның ұранына айналған, жоңғар басшылығына қарсы ... ... ... ... өмір жолы өз ... ... бірге,
бірлікте алынып суреттеледі.
...Иә, «Қара таудың басынан көш келеді»...
«Қара таудың басынан көш келеді»,
Қара жорға ... бос ... ... жамылып, қара қазақ
Қара түнді басынан кешкен еді.
Қара қайғы көрсетпей ештеңені,
Қара жауы қанатын кескен еді.
Осы шумақтағы қара тау, қара ... қара күн, қара түн, қара ... жау ... өзі-ақ ел басына түскен аса ауыр халық қайғысын,
ауыртпалықты ... ... ... ... боз даланы,
Көз ұшында боз сағым қозғалады.
Әлдекімнің естілсе салған әні,
Әлдекімдер аңырап жоқтау айтса,
Әр ... бір ... ... қазақтың естіліп боздағаны...
Қайда барып, қалжырап жатар екен?!
Қандай ... ... ... ... болса да болса екен қазақ жері,
Қазақ жері болғасын – ... үш ... ... бөлімде ақын қазақ елінің басына түскен ауыртпалықты, елінен,
жерінен айырылған халықтың мұңы мен зарын, ауыр тағдырын қабырғасы ... ... ... ... ... өжет, қайсар, жасынан ... ... ... тұлғасы әр қырынан жан-жақты танылып, баяндалады.
Үшінші бөлімде – Албанның жас батыры ретінде Райымбектің ... ... ... жұрт ... ... ынтымағына байланысты екенін
жақсы түсінген Райымбектің іргесі ... ... ... ... ... қол ... ... халықтың ащы зары мен мұңы ақынның құлағына жеткендей болады.
Ақын өзімен бірге оқырманды да күйзелтіп, күңіренте түседі. ... та жоқ ... – дым ... жалмаған, жабысып, құм жалмаған,
Сырлар бар-ау қойныңда, туған далам,
Ақтарылған қанынан қазағыңның,
Құзғыны да Құдайдың құр қалмаған.
Сенде ме?..
Сенде сұмдық сыр бар, далам...
Қан ... ... ... да,
Қуған боп жүр құзғынды Қабай жырау... –
деп, поэма жалғаса береді. Иә, ақын өзі жырлап танытқандай елінен, жерінен
бір сәт те ... ... ... ... ... Елін жау ... жерін
жау қаптап, талап жатқанда, халық арасынан қарсы келіп күресер ... одан ... ... жоқ ... жақсы түсінген: ақын оқиғаны ерекше
ыза, намыспен ... Оның ... ... ... жырлап, өлең жолдары
арқылы жауап береді. Мысалы:
Жерімізді жау алып, елімізді қырды ғой,
Қанатымыз ... ... ... ... ... ... ... боп өзді-өзі, Құдай бізді ұрды ғой.
Қара жаумен іргелес ел едіңдер, қарағым,
Ойран болып сендер де, бұзылды ма қамалың?
Мынау ... ... амал ... бұл қазақ
Білуден де қалды ғой бір-бірінің хабарын.
Суырдайын күн кешіп, әркім ойлап өз басын,
Тұлпарларды тұқыртып, ... ... ... ... бұл ... ... ... ғана тозбасын, –
деген Қабай жыраудың аузынан айтылған жыр ... ... ... ... ... бірлік-берекеде екенін, алауыздықтың
ақыры ел басына үлкен қайғы ... анық ... ... ... ... ... ақын ... шындықты арқау етіп, бүгінгілердің
намысын қайрап, жігерлендіріп, қайраттандыра түседі. Бейбіт ... ... оңай емес ... ...... өзегі мен негізгі идеясы. Бірақ ақын ел болып қалу
үмітін ... ... ... ... оғын жондырған.
Ата қазақ баласын
Алақанға қондырған.
Бар қазақтан – бір қазақ,
Табар ма екем, әулие?.. –
деп, үлкен үмітпен жырлайды.
Өз елінің ішінен ... ... ... деп ... ... ... болмауы
поэмадағы ақын кейіпкері Райымбектей өрім жастың намысын ... ... ... ... ... кездеседі.
– Ата, біздің өлкені қара жаулар шаппады,
Жауларына біздің ел сәйгүлігін баптады.
Қойын сойып, қолдарын ... да, ... бас ... бірі садақ тартпады.
Тартпаған соң, олар да әуреленіп жатпады,
Алды дағы аларын, белімізден аттады.
Батыр емес, қария, қатындар бар бұл ... әзір ... ... ... біреуге.
Батырлар жоқ бұл елде, қатындар бар бұл елде,
Әркім қара басының амандығын тілеуде, –
деген Райымбек сөздері арқылы ақын ... ... ... өзара бақастық сияқты жағымсыз қасиеттердің неге ... ашып ... Өз қара ... ... ... аяусыз
әшкерелейді.
...Енді оқушы Райымбектің осы тығырықтан шығудың жолын іздеуге, елін
қорғауға берік бекінгеніне күмән ... ... ... ... ... да мұны анық ... Мысалы:
– Қара жауың қайтадан шапса еліңді не етер ... Хас ... ... ... ... етер ... ... күн кешіп, жүргеннен де қырқысып,
Қылша мойным талша боп, қанжығада кетер ем!
Жырау сөзі:
– Өзің бала болсаң да, сөзің дана, отты ... күн ... ... ... айтарым жоқ бөтен..–
деп жалғаса береді.
Жыраумен бірге біз де ... ... іс ... ... ... ары ... үңілсек, бәйгеге қосқан Түкенің ... ... ... жоқ ... ... ... еріксіз алаңдатады...
Тұяқпен турап, көлденең жатқан көк белді,
Кермені үзіп, сәйгүліктер де жеткен-ді.
Көре ... Түке ... ... ... алды ... ... ... бір сәтте, басқаға ұнамаса да... жас ... ... ... ... ... ... Мысалы:
Желпіне барып, желігін жұрт та басқан-ды;
Оқыс бір ғажап оқиға сонда басталды.
Жалғыз бір қара ... ағып ... ... қақ ... тілген аспанды.
Қу даладағы құйын ба дерсің, ойнаған,
Қыран ба дерсің, қылт еткен құсты қоймаған.
Өз атын өзі ұрандап бала келеді,
Қамшы сабына ... ту ғып ... ... өлі ... ... тірі ... ... есімін өзі ұрандап.
Тірілер шошып, жағасын ұстап, тұр аулақ,
Өлгендер көрде, түскен де ... бір ... ... ... өзі ... ... ойын мен ... сауықты,
Бір сәтке қауым ішінен тына қалыпты.
Он үшке толған Түкенің ұлы Райымбек,
Албанға алғаш өстіп өзін ... ... ... да өжет ... ... жанайын деп тұрған от
ұшқынын шабыттана көрсетіп жырлайды.
...Бұл да бір асау, құрық ... ... ... ... ... ... ...
дей отырып, Қабай жырау өз қоштауын білдіреді. Жас «батыр бала» аузынан
кесек те ірі сөздер төгіледі. Жыр жолдары ары ... ... ... Түке
өлген. Ақын енді Райымбектің ер жетіп есейген кезін суреттейді.
Он сегізде Райымбек,
Жүрген жоқ әке өлді деп, ... ... тізе ... бас имеген,
Тізесін бүктірмесе құдайы кеп.
Қайсар болып, қатты боп өсті жігіт,
Қатыгез ... ... ...
деген жыр жолдарынан болашақ батыр бейнесі анық танылады. Ақын ... ... ... ... көрсетіп, оның келер күнді
болжап, бүкіл қазақ еліне қауіп төніп тұрғанда, болашақ ел тағдыры не болар
екен деген ... ... ... ... ... ... тән ... сипаттай отырып, өз
халқының бақыты үшін қандай қиыншылыққа болса да төзе ... ... аман ... ... ... сайранға салынасың.
Қазақ жылап жатыр ғой, қазақ жылап,
Неменеңе жетісіп, қағынасың?!
Қайта шапқан жауыңды ... ... ... ... ... боп, жат ... зарығасың.
Осы өлең жолдарының өнегесі сонда – адамдық, азаматтық сезімді ғана
оятып қоймайды, ел, жер үшін ... ... оны ... ... ... ... Мұқағали мұрасының мәңгіге өшпес үні
осындай ойлардан туындаса ... ... ... сөздің астары, сөз мәнін түсінер кез келген
адамның жүрегін қозғап, толқытарына ... ... ... ... кейінгі іс-әрекеттерін суреттей отырып шарықтай
түседі. Елдің елдігін сақтар, оны сыртқы жаудан қорғар Райымбектей ... ... ақын ... ... ... ... Қабай жыраумен кездескенде айтылатын батыр сөздері, халқын аса қадір
тұту батырдың келбетін ашады:
Сырымбет әулетінен таралғамын,
Хангелді қасиетінен нәр алғанмын.
Кенедейден көзімді ашқан жауым,
Еске ... ... ... ... ой ... ала ... ... мүлде басқа арманым.
Көпті көрген Қабай жырау батыр арманын, ... ... ту етіп ... ... ... ... жас батырды тани отырып, өзінің салиқалы ақыл-
өсиетін білдіреді:
Ауызданбаған арланым,
Жауыңа жалғыз бармағын,
Қиылып ... ... ... ... ... ... ... ділгірме!
Жер қайысқан жауыңды
Жеңемін деме бір күнде! –
деп жалғаса түседі.
Поэманың ... ... "Іле ... ... ... сонда ғана
қолбасшы болады" деген би шешімі, қойған шарты өте ауыр екенін оқушы жақсы
түсінеді. Бірақ олар ... ұлға ... ... ... бұл ауыр ... ... ... назарын өзіне аударған Райымбек:
Ағынменен күрең ат жалдап кетті
– Кетті
– Өлді! – Жағалау зарлап кетті.
Бір кісінеп жануар ... ... ... ... ар жаққа өтті.
– Дауасы жоқ жан екен, оты жанған,
Ілесіңдер осыған оты барлар!
Су жол берген батырға мен жол ... ... ... ... ... ... салға салып,
Сынайын сырттаныңды жауға салып.
Қияннан құйылып кеп, қиратсын бір,
Қатарын бөрілердің қанжоса ғыл.
Дауасы жоқ жан екен жаратылған,
Тұлпар екен ... дара ... ... ... ... ... кетсін жай атып қанатынан.
Хангелдінің сауытын кигізіңдер,
Қыннан алып, қылышын сүйгізіңдер.
Сырымбеттің туының алдына әкеп,
Тәубе еткізіп, басын да игізіңдер.
Поэманың өршіл ... ... мәні ... ... Биік ... жету
жолындағы Райымбек арманы іске асқанын оқушы анық ұғып ... ... ... мен ... үшін ... ... жаулармен аянбай күресудің
мәнін ақын оқушыға жеткізе білген.
Би кесті,
Қара халық қабылдады,
Қару алып, қол жимақ қабырғалы.
Жорыққа ... ... ... ... ... ... болашаққа апарар жолды мезгейді.
Өз жыры арқылы ақын халқының асыл перзенті Райымбекке өшпес ескерткіш
орнатты. Ел амандығы, бүтіндігі ... ... ... ... дәл ... ... менің.
Бір түйір жерге түскен тамшың едім,
Мұқағали жоғалса қайтер дейсің,
Артымда қалсын жерім,
Қалсын елім... –
деген ... ... – қай ... ... ... ... ... игілігіне айналған құнды мұралары.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мақатаев мұқағали (мұқаметқали) сүлейменұлы4 бет
Мақатаев, Мұқағали Сүлейменұлы17 бет
Мұқағали Мақатаев поэзиясынның көркемдік жүйесі37 бет
Мұқағали Мақатаев поэзиясындағы отаншылдық рух31 бет
Мұқағали Мақатаев поэмаларындағы лирикалық кейіпкер және тарихи тұлға59 бет
Мұқағали Мақатаев Сүлейменұлы5 бет
Мұқағали Мақатаев туралы9 бет
Мұқағали Мақатаев шығармашылығындағы дінмен үндестік және Аллаһты тану84 бет
Мұқағали Мақатаев – ғасыр ақыны8 бет
Мұқағали Мақатаевтың сырлы да сынды өмірі6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь