Жылқы малына байланысты тілдік единицаларды “ғаламның тілдік бейнесі” теориясы тұрғысынан зерттеу

Ғылым мен техниканың дамуы ғылымның барлық салаларына, соның ішінде тіл білімінің дамуына да өз әсерін тигізуде. Қазіргі заман талабына сай лингвистикада жаңа бағыттар мен түрлі салалардың негізі салынып, дамып, тіл білімінің зерттеу нысаны кеңейе түсті. Этнолингвистика, когнитивті лингвистика, лингвомәдениеттаным, паралингвистика, прагмалингвистика тәрізді лингвистика салалары тілді жан.жақты, ғылыми тұрғыда зерттеуге мүмкіндік ашты. Қазақ тіл білімі де жаңа бағыттардағы зерттеулермен толығу, даму үстінде. «Ғаламның тілдік бейнесі» теориясы да өз кезегінде тілдік зерттеулерге негіз болып, тілдің дамуына өз үлесін қосуда.
Әрбір жекелеген ұлт түсінігінде әлем әр түрлі көрініс табады. Бұл, әсіресе, тілде айқын байқалады. Яғни тілдегі әлем бейнесі адамның әлемді тануының негізі. Бұған Б.Уорф пен Э.Сепирдің көзқарастары тұрғысынан қарасақ, әр түрлі ұлт осы ғаламды өзінше танып, өзінше пайымдайды. Демек, тіл біздің ата.бабаларымыздың “ғалам бейнесін” қалпына келтіруімізге мүмкіндік жасайды, тіл арқылы біз ата.бабаларымыздың “ғалам бейнесін” елестете аламыз.
Тілдегі ғалам бейнесі, біріншіден, адамның әлемге көзқарасымен сипатталатын болса, екіншіден, әрбір жеке тілдегі әлем моделіне қоғамдағы ұлттық әлем бейнесіне ұласады. Бұл жеке тілдің өзінше сипатқа ие болуына ықпал етеді. Себебі әр тілдің өзіне ғана тән концептуализациялық әдістері бар. Яғни әрбір жеке тіл ғаламды өзінше бөлшектейді, әрбір концептуальды тілдің негізінде ғалам бейнесі кескінделген. Ал осы концепт ұғымы . “когнитивтік лингвистикадағы негізгі ұғым. Семантикалық бағытта концепт сөзге сәйкес келсе, логикалық бағытта ұғыммен сәйкес келеді. Демек, әлемнің пәк бейнесі (наивная картина мира) когнитивтік модельде айқындалады. Ол өз кезегінде ұжымдық санамен, көзқараспен, ұжымдық философиямен байланысты болады” [1;17].
Бұл мәселе А.А.Уфимцева, Ю.М.Караулов, В.Н.Телия, Е.С.Кубрякова т.б. ғалымдардың зерттеулеріне негіз болды. Концепт ұғымының мәнін ашуда А.П.Бабушкин, М.В.Никитин сынды ғалымдардың үлесі зор. Никитинше айтқанда, концепт дегеніміз . елестету және ұғымның бірлігі. Демек, концепт шындық өмірдің бейнесі, әрі ұлт санасындағы бейне [2;5].
Әлемнің пәк бейнесі когнитивтік модельде айқындалатын болса, “ол өз кезегінде ұжымдық санамен, көзқараспен, ұжымдық философиямен байланысты болады. Демек, ғаламның тілдік бейнесі негізінен және толығымен адамдар санасындағы әлемнің логикалық бейнесімен сәйкес келеді. Ал ғаламның кез.келген ұлттық тілдік бейнесінің әмбебаптығы және өзіндік
        
        ЖЫЛҚЫ МАЛЫНА БАЙЛАНЫСТЫ ТІЛДІК ЕДИНИЦАЛАРДЫ “ҒАЛАМНЫҢ ТІЛДІК БЕЙНЕСІ”
ТЕОРИЯСЫ ТҰРҒЫСЫНАН ЗЕРТТЕУ
Ғылым мен ... ... ... ... ... ... ішінде
тіл білімінің дамуына да өз әсерін тигізуде. Қазіргі ... ... ... жаңа бағыттар мен түрлі салалардың негізі салынып, дамып, тіл
білімінің зерттеу нысаны кеңейе ... ... ... ... паралингвистика, прагмалингвистика
тәрізді лингвистика салалары ... ... ... ... ... ... ... тіл білімі де жаңа бағыттардағы зерттеулермен толығу,
даму үстінде. «Ғаламның тілдік бейнесі» теориясы да өз ... ... ... ... тілдің дамуына өз үлесін қосуда.
Әрбір жекелеген ұлт түсінігінде әлем әр түрлі көрініс ... ... ... ... байқалады. Яғни тілдегі әлем бейнесі адамның әлемді
тануының негізі. ... ... пен ... ... ... әр түрлі ұлт осы ғаламды өзінше танып, өзінше пайымдайды. Демек,
тіл біздің ата-бабаларымыздың “ғалам ... ... ... ... тіл ... біз ... ... бейнесін”
елестете аламыз.
Тілдегі ғалам бейнесі, біріншіден, адамның әлемге көзқарасымен
сипатталатын ... ... ... жеке тілдегі әлем моделіне қоғамдағы
ұлттық әлем бейнесіне ұласады. Бұл жеке тілдің ... ... ие ... ... ... әр тілдің өзіне ғана тән концептуализациялық әдістері
бар. Яғни әрбір жеке тіл ... ... ... ... концептуальды
тілдің негізінде ғалам бейнесі ... Ал осы ... ... ... лингвистикадағы негізгі ұғым. Семантикалық бағытта ... ... ... логикалық бағытта ұғыммен сәйкес келеді. Демек, әлемнің
пәк бейнесі (наивная ... ... ... модельде айқындалады. Ол өз
кезегінде ұжымдық санамен, көзқараспен, ұжымдық философиямен ... ... ... ... ... В.Н.Телия, Е.С.Кубрякова т.б.
ғалымдардың зерттеулеріне ... ... ... ... ... ашуда
А.П.Бабушкин, М.В.Никитин сынды ғалымдардың үлесі зор. ... ... ... – елестету және ұғымның бірлігі. Демек, концепт шындық
өмірдің бейнесі, әрі ұлт ... ... ... пәк ... ... ... ... болса, “ол өз
кезегінде ұжымдық санамен, ... ... ... ... ... ... тілдік бейнесі негізінен және толығымен адамдар
санасындағы әлемнің логикалық бейнесімен сәйкес ... Ал ... ... ... тілдік бейнесінің әмбебаптығы және өзіндік ерекшелігін
айқындайтын метафора, теңеу және ... ... ... ... жан-жануарлар символикасы жайында Қ.Қайырбаеваның кандидаттық
жұмысында өте ... ... Біз ... сәйкес жылқы малына
байланысты символдарға тоқталмақпыз.
Бұл дүние түгілі о дүниені де жылқысыз елестете алмайтын ... ... ... ... күннің, қозғалыстың, тұрақтылықтың символы. Сонымен
бірге қазақ ұғымында жылқы – ... ... ... Сиыр – о ... ... қой – ... әлемнің белгісі, ал түйе – ғарыштың
символы [3;32]. Ж.К.Каракузова, М.Ш.Хасанов ... ... ... еңбегінде өзге төрт түлікпен қатар жылқы малының да ... ... ... ...... әлемнің, даналық әлемінің, ата-бабалар
әлемінің символы, ол әсіресе ... ... ... ... ... да ... ... үйлену, жерлеу рәсімдерінде басқа түліктерден
жылқы түлігінің орны ... ... ... болар, тілімізде жылқы
малына қатысты жөн-жораларды, салт–дәстүрлерді көптеп кездестіруге болады.
Мәселен, нәресте дүниеге келгенде кіндігін ай ... ... ... байлайды. Кіндік кескен балтаны пайдаланбай, сақтап қояды. Кіндік үш-
төрт күнде түседі. Ұл баланың кіндігін “үй күшік ... ... ... ... деп, ... ... лақтырып жібереді. Ал қыз баланың кіндігін
“үйдің құты болсын” деп, от басына, ошақтың түбіне көмеді. ... бала ... ... ... ... ... жалына байлап қоятын да дағды бар.
Ал сәбиді бесікке кез-келген әйел салмайды. Бұл ... бойы ... жөн ... ... сыйлы, немерелі-шөберелі бәйбіше
орындайды. Баланы бесікке ... таза ... ... сол ... ... ... отқа қыздырып, бесіктің арқалығынан бірнеше жерді қариды. Бұл
– жын-шайтан өлсін, балаға бәле-жала ... ... ... ... ... “Бала қырандай алғыр болсын” деп, бүркіттің тұяғын
бесікке байлайды. Тағы ... ... екі ... ... ... ... батыр болсын” десе, үшіншісі бесіктің екі жағынан қамшы үйіріп:
“Тақымынан тұлпар ... ... ... ... ... ... ... Яғни, бұдан байқайтынымыз, қазақ халқы үшін жылқының орны ерекше.
Ата-ана үшін баладан артық қандай қуаныш бар? Ал сол ... бұл ... ... “тақымыңнан тұлпар кетпесін” деген ... ... ... халқының өмірінде маңызы зор болғандығынан деп ойлаймыз.
“Қыз баланың жат жұрттық екенін ... ... ... ... ... ... ... олар жат бауыр болып кетпес үшін жиі-жиі ат
ізін салып, жиендерін жыл сайын бір-екі рет сыйлы қонақ ... тік ... ... үлкен мәртебе санаған. Ес біліп, етек жия бастаған кезінен-ақ
нағашылары жиендерін қамқорлықтарына алып, ... ... оған ... ... таңдап жүріп, тай мінгізеді. Ол жиеннің бәсіресі, бәсіре
тай, немесе “жиенқұрық” деп аталады. “Ат – ер ... ... ... таңдап берген бәсірелерімен сал серілігі, атбегілік атағы шыққан
бозбалалар халқымызда аз болмаған. “Үйдің ... ...... ... болмағы – нағашыдан” деген нақылды да аталарымыз осындайдан айтса
керек.
Қысқасы, шыр етіп ... ... ... ат ... ... мініп
азамат болғанға дейін, одан оңаша отау тігіп, өз ... үй ... жағы ... назардан тыс қалдырмайды” (Д.Досжанов).
Әр жылы бие ағытарда туыстарының балаларына құлыннан бәсіре беретін
Биағаң биыл кезекті кәрі ... ... ... ... біреуіне
атап жүр еді ішінен (А.Жүнісов).
“Қазақ қызға енші бермейді” деп кейбір шығыстағылар қате ... ... деп ... бір әкетсе, артынан төркіндеп келді деп еншісін екі
әкетеді. Бұдан ... ... ... деп, ... ... деп жиендер жиып
алады (А.Жүнісов).
Атқа (ашамайға) мінгізу тойы. Бала үш жасқа ... жеке ... Ол үшін ... ... ашамай дайындалады. Оның беттері
ересектерге арналған ер ағаштың бетіндей ... ... ... ... сырмен ою-өрнек салынады. Ашамайдың мұндай қарапайым
болуын халқымыздың “жас балаға тіл мен көз ... ... ... ... қарауға болмайды. Жас баланың атқа мінуі халқымыздағы балаға арналған
тәрбиелік маңызы ерекше аялы қамқорлықтың ... Бұл ... ес біле ... үшін ... ... ... ... Сондықтан да баланың атқа міну
қуанышына арналған той бала ... ... ең ... ... ... Ауқатты адамдар “жоғарғы елге жорға бие, төменгі елге
төбел бие ... ... ... той ... ат ... ... түсіріп,
көкпар тартқызатын. Баланың мінген атына да салмақты шарт қойылатын. Ол ... әрі ... ... әрі сын-сымбатты болуы керек. Сондай-ақ ол ... ... ... ... ... құнан немесе дөнен болуы да есте
сақталатын. Атқа ... ... ... аяқ жаңа киім ... бас ... ... шоқтап үкі тағатын. Халқымыз үкіні (жын-шайтаннан
қағатын) қасиетті құс деп есептейтін және ... киім ... ... ... еді. Сондай-ақ үкілі баланы көрген тосын көз қуаныш иесі кім екенін
айтқызбай-ақ біле ... ... атқа ... күні ауыл адамдары түгел
жиналады. Аттың жал-құйрығын үкілеп, ... ... атқа ... кім ... ... тие бермейді. Оған сол ауылдағы ең тақымы
желді, ат ... ... ... ... таңдап алынатын [33;119-121].
Баланың нағашысы жиенге арнайы ат әкеп мінгізетін болған. Тойға
келушілер балаға арнап ... ... ... тағы сол ... ... ... ... тартады. Бұл – баланы азамат болуға жарадың деген ырымдар.
Әйелдер ... ... болу ... шашу ... ... кейін ересек
балалар тайларымен жарысып, бес-алты жасынан ... ... ... мал
бағуды үйренген. Атқа міну тойы баланың ... ... ... ... басы деп ... Ол ... да үлкен ой туғызып, тез есеюіне
әсер еткен.
Баланы атқа мінгізу сияқты бала ... ... ... бірі – ... той. Сүндет тойы да баланың атқа міну ... ... ... ... ... да ... арнаулы “Сүндет ат” деп
аталатын атқа мінгізіп, сәндеп киіндіріп, үкі ... ... ... өз ... ... ... ... салт бойынша ойын-
сауықтың бар түрі көрстіледі. Баласы атқа ... ... ... ... ... ... ... деп қуанса, сүндетке отырғанда “Балам мұсылман
санатына қосылды” деп қуанады [4;122].
Ертеде бардам адамдар туған ұлына арнап, ... ... ... ен ... ... Бала беске келгенде, ол белі жуан бесті ат ... ... соны ... ел шақырған. Мұны “сүндет ат” дейді екен (Н.Қазыбеков).
Қазақ – қонақжай халық. Халқымыздың қонақжайлылығының, жомарттылығының
бір дәлелі – үйіне қонақ болып түскен ... ... қана ... ... құр қол жібермей астына ат, үстіне шапан жауып, ... ... ... ... барша қазақтың еншісі бөлінбеген деген
түсінік қалыптасқан. Сондықтан да үйге ... ... ... ... ... кез-келген үйге түсіп, түстене алатын ... ... ... ... да қақым бар деп есептеген.
Көшпенді халық өмірінде асау үйрету де бір дәстүрге айналған. ... ақ мол ... ... ақ ... желі ... басына айран құйып,
жаманшылықтан аман болуы үшін ... ... ... ... ақ баталарын ақтарады.
Асау үйрету әдетте екінің ... ... келе ... ... ... ... ... Бұл да жігітті сынға
салатын қызықтың бір түрі [5;183-184].
Бұлардан ... ... ... сіргежияр, сіргемөлдіретер
т.с.с. салт-дәстүрлер халқымызда көптеп саналады.
Қазақ ұғымында тоғыз саны киелі деп саналады. С.Л.Фукс тоғыз туралы
былай деп ... ... ... шығу төркіні жағынан ұрлық пен өлтірудің
құны ... ... ... ХІХ ... ... ... негізгі мағынасын
жоғалтып, кез-келген қылмыстың құны ретінде қолданылған” [8;102]. ... ... ... айып беру ... ... ... ... “Жеті жарғы” заңдар жинағы бойынша қылмыс жасап, ұрлық ... ... ... ... Бұл айып бас ... немесе түйе бастатқан тоғыз
және орта тоғыз немесе ат бастатқан тоғыз немесе өгіз бастатқан тоғыз ... Ат ... ... ... ... ... ат, екі ... екі
тайынша, төрт қой түрінде келеді.
Жерлеу, өлікті жөнелтуге байланысты ат тұлдау фразеологизмі ... ол ер ... ... ... Ат – ... – иесі ... ... жал-құйрығын күзеп шұнтиту, жыл бойы семіртіп, асқа союға
әзірлеу.
Көшпенді халықтың ... ... ... өте зор ... ... ... ... алар орны ерекше.
Халықтың салт-санасында жылқы – жоғарғы әлем, интеллект белгісі, ата-
бабалар символы. Мәселен, ... ... ... тек ... ... ғана ... ер ... ақылшысы ретінде көрініп, иесін қорғап-
қоршап жүреді, тіпті адамша сөйлеп, ... те ... Осы ... ... ... ... Ол өзге ... адамға қызмет етеді,
ал жылқыға адам қызмет етеді және оны ар ... ... ... ... тірі ... ... жылқы әлемнің жоғарғы бөлігі. Жылқыдан өзге
жануарлардың бәрі жерлік, олар жерге тартылады, ... ... ал ... ... ... ат ... адам да ... әлем мүшесі,
сондықтан ол да жер мен оның тартылысынан босаған дейді [6;66-68].
Жалпы жылқыға табынушылық, дәріптеушілік тек қазақ ... ғана ... да ... халықтардың тарихында да (мысалы, ... ... ... ... тарихында, ежелгі үнді еуропа елдерінде) кездесетін
құбылыс. Көптеген елдердің мифологиясында да жылқы ... ... ... ... ... елдігіміздің белгісі – ... ... ... ... ... – күннің, қозғалыстың, тұрақтылықтың
символы. “Ол геральдистер тілінде арыстанның ... ... ... ... қара ... ... ғажайып көзге ілінбес
шапшаңдығын, қырмызы қызыл түлкінің қалай да ... ... жер ... ... [7;44]. Ал қанатты тұлпар қазақ поэзиясында асқақ
арманның, шабыттың белгісі. Жылқы, сонымен бірге, асқан ... ... ... да ... ... атжанды қазақ халқы үшін жылқы – қозғалыс көзі, өмір
сүру, тіршілік ету формасы. Жылқы - әлемнің ... ... ... ... ... ... - тәңірдің тірі бейнесі, нұры. Жылқы -
күннің, қозғалыстың, тұрақтылықтың символы. ... ... ... ... ... ... сән-салтанаттың да белгісі - жылқы.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Қайырбаева Қ. Қазақ тіліндегі этномәдени ... ... ... ... ... алу ... –Алматы, 1997. -29 б.
2. Никитин М.В. Лексическое значение в слове и словосочетании. Владимир,
1974, 22 с.
3. ... Ж.К., ... М.Ш. ... казахской культуры.
4. Юсупов М. Ұлың өсіп ер жетер, қызың өсіп бой жетер. Жігіттің үш жұрты.
–Алматы: Қайнар, 1994. -192 ... ... Қ. ... ...... қазына. Жігіттің үш жұрты. –Алматы:
Қайнар, 1994. -192 б.
6. Гачев Г.Д. Национальные ... ... –М., 1998. -448. ... ... Е. Қазақ елінің рәміздері. –Алматы: Балауса, 1993. -80 ... Фукс С.Л. ... ... ... в ХҮІІ ... ... ... 1981.
-224с.

Пән: Ветеринария
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тіліндегі жылқы малына қатысты фразеологиялық тіркестердің этномәдени уәждемесі21 бет
Алпамыс. Байбөрінің қасіреті70 бет
I сынып қазақ тілі оқулығын қатысымдық бағыт тұрғысынан тузу әдіс-тәсілдері38 бет
«Абай жолы» романындағы Құнанбай бейнесі34 бет
«Масғұд» поэмасындағы Абай бейнесі7 бет
І.есенберлиннің “көшпенділер” романындағы жылқы атауларының этнолингвистикалық мәні41 бет
Ірі қара малына қойылған негізгі ветеринарлық санитарлық талаптар21 бет
Іскерлік дағды қалыптастыруға арналған тілдік құрылымдар6 бет
Абай жолы романындағы Абай бейнесі8 бет
Абайдың жетінші, отыз алтыншы, отыз жетінші, отыз сегізінші қарасөздерінің ағылшын тілі аудармасындағы тілдік ерекшеліктері, аударма мәтініне салыстырмалы талдау жасау, лексикалық, грамматикалық, стилистикалық ерекшеліктері54 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь