Жалақыны дифференциялау және оның принциптері


Жұмыс түрі:  Курстық жұмыс
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 25 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге
Кепілдік барма?

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






ЖОСПАРЫ

КІРІСПЕ
1. БӨЛУ ТЕОРИЯСЫ: ӨТКЕН МЕН БҮГІНГІ.
БӨЛУ ПРИНЦИПТЕРІНЕ ТЕОРИЯЛЫҚ ҚӨЗҚАРАСТАРДЫҢ ЭВОЛЮЦИЯСЫ
2. ЖАЛАҚЫНЫҢ МӘНІ, ТҮРЛЕРІ МЕН ЖҮЙЕСІ
3. ТҰРҒЫНДАРДЫҢ ТАБЫСЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ ҚҰРЫЛЫМЫ
4. ТҰРҒЫНДАРДЫ ӘЛЕУМЕТТІК ҚОРҒАУДЫҢ МӘСЕЛЕЛЕРІ
5. КӨЛЕҢКЕЛІ ЭКОНОМИКАНЫҢ ТАБЫСТАРЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ ҚАЛЫПТАСУ ЕРЕКШЕЛІГІ
ҚОРЫТЫНДЫ
ҚОЛДАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

Кіріспе
Тақырып өзектілігі: Еңбек рыногының қалыптaсуына және дамуына, халықтың жұмыс - пен қамтьrлy мәселесiн шешуге ықпал жасайтын маңызды факторлардың бiрi республикада еңбекақы төлеуге тубегейлi реформа жасау. Халық шаруашылығының салаларында да бұрындары қолданылған еңбекақы төлеу қaғидалaры экономиканы ортальrқтан басқарудың құрамдас бөлiгi peтiңдe қалыптасқан едi, соңдықтан да олар қазiргi уақытта еңбек жұмсалатын өpicтepдi бaғaлауда нақты айырмашылықтарды көрсете алмайды және күрделілiгi бiрдей жұмыстарға еңбекақы төлегенде салааралық тұтастықты қамтамасыз етпейдi, жоғары өнімді еңбектi ынталаңдыру iciңдe өз маңызын жойды. Еңбекақы төлеудi мемлекeттiк нормалаудың нарықтық экономикаға бағдар алған жаңа жүйесi мате - риалдың ынталаңдыру тетігін жасаудың, қызметкерлердiң еңбекке белсеңдiлiгiн арттырудың және жалпы алғаңда, еңбек ресурстарын ұтымды пайдаланудың бастапқы базасы болып табылады. Бұл түрғы - дан алғанда Қазақстан Республикасы Президентiнiң 1995 жылғы 19 желтоқсаңдағы "Қазақстан Республикасы халқы өмірiнің әлеуметтiк жағдайларын жақсарту жөніндегi шаралар туралы" , 1997 жылғы 1 сәуiрдеri "Қазақстан Республикасының мемлекеттiк бюджет есебiнен қаржыландырылатын органдарының қызметкерлерiне еңбекақы төлеудің бiрыңғай жүйесi туралы" Жарлықтары, Қазақстан Республи - касы Yкiметінің 1997 жылғы б ақпандағы "Қазақстан Республика - сыңда еңбекақы төлеудi ұйымдастыруды жетiлдiру туралы" қаулысы, т.б. аса маңызды рөл атқарады.
Жұмыстың мақсаты: заңнамада нарықтық экономиканың қалыптасуы жағдайында республика еңбекшiлерiн еңбекақы төлеу саласында әлеуметтiк қорғаудың құқықтық негiздерi, сондай-ақ еңбекке белгiленген ең аз мөлшерден кем емес ақы төлеуге мемлекеттің кепiл - дігi анықталады. Бұл ретте ол кепiлдiктер қызметiнiң түрінe және ведомствоға жататынына қарамастан экономиканың мемлекеттiк кәсіпорының барлық кәсiпорындары мен ұйымдарының қызметкерлерiне, сондай-ақ меншiктiң жеке формасындағы кәсiпорыңдар мен ұйымдарда жалданып жұмыс iстеушi қызметкерлерге тарайды. Мемлекет жалақының бұрын болған ең жоғарғы мөлшерiн алып та - стады және жынысқа, жасқа, нәсiлге, ұлтқa қарай жалақы мөлшерiн қандай да бiр төмендeтyre тыйым салуы.
Жұмыстың міндеті: Еңбекақы төлеудi реформалау мемлекеттiк бюджет есебiнен қаржыландырылатын құрылымдар мен ұйымдар жүйесiн оңтайлаңдырумен, оларды ұстаудың нормалары мен жағдайларын және қызмeтiн тиiмдiлеу, оның iшiнде штатты қысқарту жөніндегi шараларды, жүргiзумен және босап қалған қызметкерлердi бюджеттен тыс кездер есебінен ақылы негiзге көшiрумен тiкелей байланысты.

1. БӨЛУ ТЕОРИЯСЫ: ӨТКЕН МЕН БҮГІНГІ.
БӨЛУ ПРИНЦИПТЕРІНЕ ТЕОРИЯЛЫҚ ҚӨЗҚАРАСТАРДЫҢ ЭВОЛЮЦИЯСЫ
Бөлу коғаіущық ұдайы өндірістіц маңызды фазасы болып табылады. Белу қоғамцық ұдайы өндірістің фазасы ретінде өндіріс пен тутынудың арасывда болып, құбылыс түріңде өнімдерді бвлу міндетін атқарады.
Алайда, бөлуді жүзеге асыру үшін өнімді бөлуде мынау қажет: біріншіден, қоғам мүшелеріне өндіріс тұріне қарай белу, өнімді бөлу осы бөлудің нәтижесі болады.
Өнімді бөлу мәселесі ең өзекті мәселе болған жене бола береді. Себебі ол миллиондаған адамдар мүдделеріне әсер етеді. Оны зерттеуге кептеген экономикалық ойдың әртұрлі мектебі мен бағыттарының өкілдері қатьісқан. Олардын әрқайсысы дәуірдің сол кездегі және ертедегі ерекшелігіне қарай, өмірлік игіліктерді бөлудің әртұрлі принципін ұсынған. Мьісалы, еркін нарык теориясы (либерализм мектебі) өкілдері - А. Смит мен Д. Рикардоньщ есептеуінше, жалақы негізін қалыптастырудың принципіне өмір сүру қажетгілік деңгейі алуды ұсынған. Себебі бұл деңгейлік жүмысшы мен оның отбасының өмір сүруіне қажетгі болды.
Д. Рикардоның ойынша, өмір сүру қажеттілікдеңгейі, еңбек бағасының табиғи нарығы болып табылады. Еркін нарықты жақтаушылардың бірі - Жан Батист Сэй (1767-1823 жж.) Саяси экономия трактаты (1803 ж.) еңбегінде өндірістің үш факторы теориясын ұсынады. Бұған еңбек, капитал, жерді жатқызады. Осы факторлардың қызметін пайдаланғаны үшін жалақы, пайда, рента төлем ретінде жүзеге асады.
Нарықтық экономиканы реттеу теориясының негізін салушы кейнстік мектебі, Дж. Кейнс Еңбекпен қамту, пайыз және ақшаның жалпы теориясы деген еңбегінде (1936 ж.) жалақыны реттеудін принципін өндіріс көлемі және түрғындардың еңбекпен қамтуыиа тәуелді екендігін ұсынды.
Нарык жағдайында жалданып жұмыс істейтін адам еңбегі К. Маркстың пайымдауынша, жұмыс кұші құнының нринциінмен төленеді. Неміс социалисі Фердинанд Лассаль (18І5-1864 жж.), бөлудін тепе-тендік принципін үсынды: тен еңбек өніміне әркімніц тен қукыктығы, яғни бұрыидары кездескен барлық бөлу принципі оньщ ойынша, бар мүліктің тепе-теңсіздігіне алып барады. Бұл принцип сынға алынды. Өмір игіліктерін тепе-тең бөлу принципі К. Маркстың ойынша, коғамды деградацияға алып келуі мүмкін. Сондыктан да бұл жағдайда адал жүмыскер де және ез жұмысына немкұрайды (жалқау, самарқау) қарайтын адам да өз енбегіне сый-сияпатты тең алуы әбден мүмкін. Оның ойынша, өмірлік игіліктерді бөлудің бірден-бір мүмкін принципі еңбегі бойынша бөлу болмақ. Аталған принциптің өзіндік кемшілігі бар және әлеуметтік әділеттілік критериіне толық жауап бермейді. Еңбегі бойынша бөлу түрғындар табыс денгейінін тенсіздігіне алып келеді. Бұл теңсіздік былай түсіндіріледі: адамдар өзінін күш-қайратымен және ойлау қабілеттілігімен, отбасы жағдайымен және еңбекке катынасымен ерекшеленеді. Еңбектің сандык (үзактығы мен интенсивтігі) және оның сапалык (күрделііі және басқада енбек жағдайлары) әртүрлшігі, тенсіздігі болады. Бүл принциптің артықшылығы сонда, әрбір адамның еңбек нәтижесіне мүдделілігін камтамасыз етеді. Өзінің біліктілігін көтеруге мүдделілік ол жеке адамның ғана емес, кәсіпорын, тіпті қоғамньщ мүддесіне жауап береді.
Аралас әлеуметтік бағытгалған нарықтык экономикаға көшу кезінде еңбек бойынша бөлу принципі құндық эквивалент принципіне орын бере бастады.
Басқаша айтсақ, бөлудің капитал бойынша, меншік бойынша, жүмыс күші қүны бойынша принципі жүзеге асып, табысты кәдімгідей дифференциялауға, сүраным төлем қабілетгілігін өсіруге адъщ келіп, тапшылық пен инфляцияны тежейді. Соған қарамастан еңВекке қарай бөлу принципіне негізделген жалақы, әзірше көптеген түрғьшдар үшін табыстың басты көзі болып отыр. Шын мәнінде екі кайшылык бетпе-бет келді: еңбекке қарай бөлу және жеке кәсіпкерлік жағдайында құндык эквивалент, капитал бойынша, меншік бойынша принципі мен бөлу. Әлеуметтік әділеттілік критериі бүл жағдайда теңгерілген түрге ие болады. Жоғарғы және төменгі табыс деңгейінің өзара алшақтығы прогрессивті табыс салығымен реттелетін болады. Оның есімі 40% -дан аспауы қажет, себебі ісқерлік белсенділікті ынталандыруды төмендетпеу керек.
Қазакстан Республикасының аралас әлеуметтік бағытталған нарыктык экономикаға көшуі жолдамалы еңбекті қолдануды бағамдап, оның еңбек ақысьш реформалауды қатар жүргізіп отырады. Еңбек ақының жаңа жүйесінде мыналар карастырылған:
-- еңбек ақы минимадды деңгейінің сапасы мен күрделілігіне байланысты мемлекеттің кепілдігі. Бұл біркелкі тарифтік сетканы (БТС) және біркелкі жалпы республикалык мамандык классификаторын ендіргенде жүзеге асады;
-- нақты еңбек ақы деңгейі біркелкі тарифтік сетка (БТС-ЕТС) белгіліген деңгейден темен болмауы керек;
-- жалақыға кез келген шектеуді (салықтан басқа) алып тастау;
-- жұмыс беруші мен жүмыскерлердің арасында еңбек ақыға келісім-шарт принципін қолданады. Әрбір жүмыскер өзінің еңбек құқығын қорғауда кәсіподаққа жүгіне алады. Тарифтік жүйенің белгілі түрлері барлық шетелдерде қолданылады.
Жалақыны реттеу үш буындық бағытта өрбиді:
-- еңбек нарығының көмегімен;
-- мемлекеттің аралысуымен;
-- ұжымдық келісімдер.
Тариф бойынша минимумды мемлекет белгілейді, мемлекетгің ролі осы ғана, ал басқасының барлығы еңбек нарығымен (жүмыс күшіне үсыным мен сүраным) реттеледі. Жалақының көлемі төмендегідей белііленеді:
-- жалдамалы жеке келісім деңгейінде;
-- мамандар үшін контракталық деңгейде;
-- жүмыс берушімен үжымдык, келісім-шарт деңгейінің болу.

2. ЖАЛАҚЫНЫҢ МӘНІ, ТҮРЛЕРІ МЕН ЖҮЙЕСІ
Жалақы -- еңбек қүнының (бағасының) ақшалай елшемі. Қазақстан Республикасының аралас әлеуметтік бағытталған нарыкгық экономикаға көпгу кезіңде минимальды деңгейдегі еңбек ақыны мемлекет кепілдендіреді және жоғарғы деңгейдегі еңбек акыға шек қойылмайды. Бүл еңбекті материалды ынталандырудың және еңбек өнімділігін арттырудың басты құралы болып, қоғамдык. өндірісті тиімді дамытуға ықпал етеді.
Жалақыны дифференциялау және оның принциптері. Еңбек ақы деңгейі халык шаруашылығы саласына карай өзіндік ерекшілігімен айқындалып, ол бес принципке негізделген.
Бірінші принцип -- еңбектің күрделігі. Күрделі, біліктілікті (квалификацияланған) еңбек жай еңбекке карағаңда моддау қүнды құрайды және оған еңбек акы жоғары болуы тиіс.
Екіаші принцип, еңбек жағдайына карай жіктеу. Еңбек жағдайы женіл және ауыр; калыпты және зиянды болуы мүмкін. Сондыкган кадыпты жағдайда еңбек еткендерге қарағанда, ауыр әрі зиянды жұмыс істейтіндер жалакыны көп алуы кажет.
Үшінші принцип, еліміздіц дамуын байкататын экономиканың ең кажетті салаларында баскаларына қарағанда өсім мен ақы төлеу жоғары болады.
Төртінші принцип, экономикалық аудан мен аймақтын табиғи -климаттық жағдайының езгешелігімен байланысты. Еңбек ақыға әртүрлі экономикалык аймактарда аудандык коэффициент белтіленіп, жалакыға қосымша түрінде косылады. Қазақстан Республикасында бұл коэффициент 1,15-ті құрайды. Демек, елімізде барлық салаларда жүмыс істейтіндер жалақысына 15% косымша қосьщ алады.
Қазақстан Республикасы 1996 жылғы 9-шы қаңгардағы Қазақстан Республикасы экономика саласыңдағы жұмысшыларға еңбек ақы төлеу туралы каулысына сай, жалакыны есептегенде қолданып жүрген салалық. аудандык коэффициештер размері сақгалады. Таулы, қүмды және сусыз жерлердегі жұмыс үшін, экономикалық келенсіз аймақта туратындарға коэффициенттер сакгалады.
Бесінші принцип, жүмыскер өзі ецбек ететін жердегі және жалпы үжымның ецбек нотижесімен байланысты.
Жалақыны ұйымдастырудьщ негізгі принциптері тарифтік жүйеде бейнеленген. Еңбек сыйпатынын сандықжәне сапалығын есепке ала отырып, тарифтік жүйе жалакыны ұйымдастырады және реттейді. Тарифтік жүйеге тарифтік-квалификациялык анықтама, тарифтік сетка және тарифтік өсім енеді.
Тариф гік-квалификациялык анықтамаға шаруашылык саласының көотеген жүмыс түрлерінің сипаттамасы мен тізімі кіреді. Жұмыстың барлык түрі күрделілігіне қарай разрядка бөлінеді және жұмыс аткарушыныц білімі мен орындау іскерлігіне талаптар көрсетіледі.
Тарифтік сетка кез келген саладағы маман еңбегінің біліктілігі мен оіліксіздігінін арасын айқындауға қызмет етеді. Сетка белгілі санлық разрядтардан тұрады және оған сай келетін коэффициентгер болуы керек.
Тарифтік ставка жүмыскердің разрядка байланысты уакыт өлшемінде (сағат, күн) енбек ақы размерін айқындауға қызмет
жасайды.
Тарифтік коэффишіент әртүрлі разрядтың ставкасы қанша ретке өскендігін 1-ші разряд ставкасымен салыстыра көрсетеді.
Кесте-1.

Минимальды жалақы деңгейі
Разрядтар

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

Тарифтік коэффициентгер

1.00
1.07
1.15
1.24
1.33
1.43
1.54
1.66
1.78
1.91

Разрядтар

11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21

Тарифтік коэффициентгер

2.05
2.20
2.37
2.55
2.74
2.95
3.17
3.41
3.67
3.94
4.24

Ескерту:
а) жұмысшыларға разряд диапазоны 1-ден 8-ші разряд арасында;
б) мұғалімдерге 6-дан 13-ші разряд арасында;
в) Жоғарғы оқу орындарындағы окытушыларға 1 l-ден 21-ші разряд арасында.
Үкіметтің 1996 жылғы 9-шы қаңтардағы Қазақстан Республикасы экономика саласындағы жұмысшыларға еңбек ақы телеу туралы Қаулысында 1996 жылы қаңтардан бастап біркелкі тарифтік сетка (БТС) ендірілген.
Халык шаруашылығындағы жұмысшы және қызметкерлерге кәсіптік-біліктілік топтар (разрядтар) бойынша біркелкі тарифтік сетка (БТС):
Қаулыда еңбек ақыньщ минималды мөлшері көрсетілген. Жұмыс беруші жұмыскерге одан төмен төлемеуі керек. Біркелкі тарифтік жұйенің (БТЖ) бірінші разрядынын ставкасы осы минимумды керсетеді.
396
397Жалақының 1997-ші жылғы минимальды мөлшері мынандай:
1-ші каңтардан -- 2030 теңге
1-ші сәуірден -- 2060 теңге
1-ші шілдеден - 2085 теңге
1-ші казаннан -- 2340 теңге
Мысалы, 18-ші разрядтағы жұмыскерге жалақы төленуін есептеп көрейік. Айталык, 1997 жылдын кантарынан 18-ші разрядпен республикадағы жалакы мынаған тең: 2030 х 3.41=6922 теңге 30 гиын, оған 15% аудандык (қазакстандық) қосымшаны косыңыз 6922 х 1.15 = 7960 теңге 64 тиын.
Осылайша еңбек ақы бюджеттік ұйымдағы жұмыскерлерге (жоғарғы оқу орны, мектеп, аурухана) төленеді. Кәсіпорындағы жүмысшыларға 2-ші мен 8-ші разряд аралығы қолданылады.
Мемлекеттік емес кәсіпорында тарифтік ставканы, тарифтік коэффициентгі және лауазымды кызметкердің айлығын кәсіпорьш өз шешімімен белгілейді. Мемлекеттік тарифтік жүйе жұмысты тарификациялау процесінде жай бағыт сілтеу үшін керек. Және әртүрлі біліктіліктегі (квалификациядағы) жұмыскердің минимадды жалакысын белгілеуге кажет:
Қазіргі кезде барлық әлемдік қауымдастық елдерінде жалақының негізінен екі түрі колданылады: мерзімді және кесімді. Біздің елдін жағдайында олардьщ әркайсысы жүйелерге жіктеледі.
Мерзімді жалакы нақты істелген жұмыс уақытынын шамасына байланысты төленеді.
Кесімді жалакы кажетті сапада шығарылған өнімнің мөлшеріне карай төленеді. Жұмыскерлердің еңбегін нормалау мен есептеу киынға түскенде мерзімді жалакыны қодданады. Шығарылған жеке өнім (табыс) жұмыскердін өзіне ғана емес бүкіл технологиялык процеспен (мысалы, химиялық түтқаның операторы, ашыткдаы шығаратын оператор т.б.) байланысты болғанда мерзімді жалақы кодданылады. Мерзімді жалақы инженер-техник жүмыскерлерге, к.ызметкер, краншы, электрик, наладчиктер т.б. төленеді.
Өшмнің сандық мөлшерін ендірістік бөлімше мен операцияларда ұлғайту кажет болғанда кесімді жалақы ендіріледі (кесте 29-2 кдраңыз).
Номиналды жалакы - жұмыскердің өзінін енбегіне алатьш ақшалай сомасы.
Жұмыскер озінің номиналды жалақысына бүгін және ертең кандай тауарды, қызмет кврсетуді кандай мөлшерде жасай алуын нақты жалақыға жатқызамыз. Осы қүбылыс нарыққа өту кезінде және қарқынды инфляцияда катты сезіледі. Егер ақшалай (номинавды) жалақы-өспесе, баға өссе, онда ол жалақыны төмендетумен пара-пар. Осындай қүбылыс транспорт қызметіне, байланысқа, тұрғын үй-түрмыс қызметіне баға өскенде және салық өскенде болады.
Кесте -2.
Жалақының түрі мен жүйесі
Төленетін акының сыйпатгамасы
1. Мерзімді түрі:

а) жай мерзімді
ИТЖ-ның (ИТР) жұмыс істеген уақыты үшін, жұмысшыларға тарифтік ставка бойынша теленетін жалақысы
ә) мерзімді-сыйлықты
ИТЖ-ға айлықтан баска, ал жүмысшыларға тарифтік ставкадан басқа сыйлықтар беріледі
2. Кесімді (жеке және ұжымдық) түрі:
а) тікелей кесімді
Әрбір енім мөлшері бірдей бағамен төленеді.
ә) кесімді-сыйлык
Сапа, үнемдегені үшін және (жұмысты) өнімді артык орындағаны үшін сыйлық косылады.
б) кесімді прогрессивті
Әрбір шығарған затка нормаыы артық орындағаны үшін ақы прогрессивті өсім бағамен төленеді.
в) үжымдық-кесімді
Металлургия, ендірісінде, легтік автомобиль жасауда қүрастыру желілерінде қолданады. Әрбір бөлімше, желі мүшесінің жалақысы барлык үжым өндірген енім көлеміне байланысты.
г) аккордық жүйе жалақысы -- кесімді жала-қының езгерген түрі болып табылады.
Бұл жүйе бойынша ақы телеу жүмысшылардын бір немесе топтарына әуелден жалақының жалпы сомасы объект, агрегат, жүмыс көлеміне байланысты көрсетіледі.
Түрғыңдардьщ ақшалай табысын индексациялау негізінде оларды әлеуметгік қорғау кджетгілігі туады. Түрғындардьщ ақшалай табысын түтыну тауарына және қызмет көрсетуге бағаның өсуіне байланысты индексациялау Қазакстан Республикасының Заңына сәйкес, 1991 жылы 1-ші шілдеден бастап, Кдзакстан территориясында Әрбір квартал сайын олардын. акшалай табысы индексациялануы қажет.
Кәсіпорында техникалық, жабдықтау өскенде және дамыған технологияны колданғанда жалакының калыпгасқан (қалыпты) түрін пайдалану азая түсіп, жұмысшының еңбегі кесімді немесе мерзімді ставка бойынша төленеді. Жалакының бұл түрлері жеке жалақы вариантының әр тұрімен ауыстырылады. Жеке жалақы да әр жүмыскердің енбегін бағалау негізінце, онын өзіндік ұлесіне, атқарған жұмысына ұлкен жауапкершілікпен карауы ескеріледі. Мұнда жеке енбек ақы түрінің жұмыста аналитикалык бағалау кең етек алған. Онын мәнісі мынада: жұмысты орындаушы қанағаттану үшін, әртүрлі жұмыс пен талаптардың күрделілігін сипатгайтын, жасалған көрсеткіш шкаласының негізінде сандық, балл бойынша бағаланады. Аналитикалык бағалау негізінде жалақының көптеген жеке ставкасы белгіленеді. Германиядағы Хукингем металлургиялык кәсіпорын концернде 5 мың жұмысшы бар, онда жалақьшың 1000-нан астам жеке ставкасы ендірілген.
Жапонияда ірі кәсіпорындар жалақыньщ жасқа әрі стажға байланысты калыптаскан тұрін қолданса, 70-ші жыддардың аяғыңда жүмыс стажына қосымша мөлшерді жыл сайын азайта бастады. Тіпті, жұмыскер 35 жасқа жеткенде, ол қосымша мөлшерді тоқтатып тастады. Жоғарыдағы аталған түрлердің орынына еңбек ақы төлеудщ комбинацияланған түрі келді. Өзінің каржы мүмкіндігіне қарай еңбектін нәтижесі үшін, жұмыс стажы мен жасы үшін еңбек акы төлеу.
Көптеген өнлірісі дамыған елдерде әртүрлі пайдаға қатысу, кәсіпорын жетістігі жүйелері колданылады.
Пайдаға қагысу кезінде еңбек акы екіге бөлінеді. Бірінші бөлімі ұжымдык келісіммен белгіленеді, екіншісі -- қосымша бөлім, кәсіпорьш жүмыскерлері мен әкімшілік арасында арнайы келісім арқылы анықталып жылдын аяғында кәсіпорынның пайда үлесі ретіңде төленеді.
3. ТҰРҒЫНДАРДЫҢ ТАБЫСЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ ҚҰРЫЛЫМЫ
Жыл сайын материалдын өндірісте жиынтык қоғамдық өнім мен үлтгык табыс болып отырады. Солардьщ аркасында қоғам өмір сүреді, дамиды. Алдымен макроэкономика деңгейінде өндіріс факторлары арасында бөлініп, табыстын осылай белінуі табысты функхщоналды
үлестіру болып аталады. Мүвдай факгорларға еңбек, капитал, жерді жатқызамыз. Микроэкономика деңгейінде, яғни кәсіпорын (фирма) мен әртүрлі шаруашылық ассоциясында табыстың негізгі түрлері күрылады: жалақы, пайда, пайыз және рента.
Факторлык шығындар бойынша табыстың барлык сомасы ұлтгық табысты күрайды. Алғашқы бөлу нәтижесінде алғашкы табыс қүралады, кейін әлденеше рет қайта бөлінеді. Бөлу процесінде ендіріс аясьша катысатындармен бірге мемлекет және үйым қызметкерлері белсенді ат салысады. Алайда, олар алғашкы табысты тікелей жасамайды (сурет29-1 қараңыз).
Функционалды белуден басқа табысты мөлшеріне кдрай үлестіру де бар. Соңғысы қоғамда қүралған табысты от басы арасында немесе жеке адамдарға үлестірумен сипатталады. Бүл жағдайда бір адам бола ма әлде екі немесе көп адамнан түратын отбасыма; туыстық немесе некелік мәселемен байланысқан бір үйде түратын қарастырлады. Ондай топтар табыстарының көлемін алуына байланысты орналасады.

Pound,оғамның жиынтық табысь

1 --
Еңбек

Капитал

Жер
-- 1

Еңбекген түскен табыс

Кәсіпкерліктен түскен табыс

Меншіктен түскен табыс

-- ^^*.

Жала-

Сый-ақы

Пайда

Салымнан алынатын

Рента пайыз

Әлеуметтенген табыстар

Трансферттік төлемдер

Жүмыссыздарға жәрдем акьі

Әлеуметтік қамсыздандыру төлемі

Сурет 29-1. Табыстың негізгі түрлері.

Нарыктык. экономикада барлық табыстар ақшалай түрде жүргізіліп, өндіріс факторы бағасымен органикалық байланыста болады. Бұл бағаға нарыктың күштер кәдімгідей әсер етеді: сұраным мен ұсыным ара-қатынасына; бәсеке мен монополия. Енді осы табыстардьщ түсуі мен бөліну механизмін толығырақ қарастырамыз. Табыстардың негізгі түсу кездері мыналар:
а) жұмыскерлердің еңбек табысы -- (жалақы, сый акы және т.б.); ә) кәсіпкерлік табыстар (пайда);
б) меншіктабыстары (салымнан алынатын проценттер, рента және т.б.);
в) енбек салымына байланыссыз түсетін әлеуметтік табыстар (мемлекеттен түсетін трансферттік телемдер -- жүмыссыздарға жәрдем акы, әлеуметтік камсыздандыру төлемі және т.б.)
Нарыктық катынастарға көшкен елдерде осы табыстардың барлығы екі үлкен топқа белшектенеді:
а) кәсіпкерлік кызметтен (жалақы мен пайда) және еңбектен түскен табыс;
ә) заңды негізде алынған еңбексіз табыстар, оған жататындар: дивиденттер, банктегі салым пайызы, меншіктен табыс, оның ішінде арендаға өткізілген жылжымайтын мүліктен және еңбек шығынымен байланыссыз мемлекеттен алынатын жәрдем ақы мен телемдер (зейнет акы, стипендия, жұмыссызға және көп балалы отбасына жәрдем акы).
Осы табыстардың динамикасы әртүрлі елдерде әрқалай және шаруашылық конюктурасына, кәсіпкерлік қызметтің жетістігіне, басқада факторларға байланысты.

4. ТҰРҒЫНДАРДЫ ӘЛЕУМЕТТІК ҚОРҒАУДЫҢ МӘСЕЛЕЛЕРІ
Әлеуметтік қорғау және әлеуметгік кепілдік. Еліміздің әкімшіддік-әміршілдіктен нарықтық экономика көшуі адамның әлеуметтік тәукелінің артуына алып барады. Нәтижесінде адамдар өмір денгейімен жіктеледі: шамалы топтың баюы мен кейбір топтардың
ЕСКЕРТУ: Трансферттік төлемдер -- зейнет ақы, стипендия, білім мен денсаулық сактау саласындағы тегін қызмет керсету баспанадағылар жатады. Мүндай топтар табатын табыс мөлшеріне байланысты калыптасады кедейленуі, аддымен аз қамтамасыз етілген (зейнеткер, мүгедектер және балалар) топтарды жатқызамыз. Сондықтан да әлеуметтік сенімді механизм (Германияда ондай механизм алғашқы рет 1883 жылы құрылған) қажет. Экономикалық, қүкыктық және әлеуметгік занды бекітілген мақсатты жүйе кепілдігі жайлы әңгіме болып отыр. Осы кепілдіктер өмір түрақсыздығы факторына қарсы әсер етуі қажет. Алдыменен жүмыссыздыққа инфляцияға, тұрғындар кедейлігіне қарсы түра біліп, алайда оларды әлеуметтік корғау тоғышарлық және теңестіруге алып келмегені жен. Нарықтық экономикаға көшу кезінде әлеуметтік қорғау жүйесіндегі басты мәні зор нәрсе әлеуметтік кепілдікті бекіту. Қазакстан Республикасында әлеуметгік кепілдікке мыналарды жатқызамыз: минимальды жалақы, зейнет ақы, стипендия, жәрдем ақы -- оның ішінде уақытша еңбекке жарамсыздық үшін ақы және акысыз білім алу мен медициналык қызмет көрсету, еңбек жағдайымен байланыстырылған жеңіддіктер, түрғындар табысын индексациялау, жүмыссыздықтан әлеуметтік қорғау қүкы, жүмыссыздык бойынша жәрдем акы алуға күкылығы, меншікке қүқы және одан табыс табу.
Түрғындарды әлеуметтік қорғау жүйесінін басты элементі ретінде олардың ақшалай табысын индексациялауды жатқызады. Оның мәнісі: инфляция келтірген зиянның орынын толтыруға қызмет етеді. Түрғындардын табысын индексациялау өзінін экономикалык мазмүныны бойынша-түрғындардың ақшалай табыс мелшерін түзететін механизм. Инфляцияның өсерінен болған түтыну тауарлары мен қызмет көрсетудің қымбаттауын сол механизм арқьшы некен-саяк немесе түгел орнын толтырады. Нарықтык экономика жағдайында түрғындарды әлеуметгік қорғаудың бірден-бір механизмі ретінде индексация өркениетті әлемде кеңінен қодданылады. Ол түрғындардың ақшалай табысы мен сатып алу қабілеттілігін сүйемелдеуге бағытталған. Индексациялауға түрғындардың бюджеттен алатын ақшалай табысы да жатады (жәрдем ақы, зейнет акы, стипендия, жалақы және т.б.).
Индексацияны мынандай түрлерге жіктейді:
-- ақшалай табыс индексациясы;
-- сақталған акшаны индексациялау және өмір сүру минимумын индексациялау. Жалпы алғанда ақшалай табысты индексациялау механизмы темендегідей түсіндіріледі. Мемлекеттік статистикалык агенстволар органдары тауар мен қызмет көрсетуте бағанын езгеруін бакылап отырады. Осы бакылау түтыну бағасы индексін есептеуге мүмкіндік береді. Осылар түрғындардың жоғ&ітқан (бағаның көтерілуі т.б.) нәрсесі көлемінін бағытын айкындайды және мөлшерінін орнын толтырады.
Индексация ретроспективті немесе кутетіндей болуы ықтимал.
Әлеуметтік қорғаудьщ басты бағыты кедейленген топтарды сүйемелдеу. Кедейлік әлеуметтік тәжірибеде өмір сүру минимумы аркылы өлшенеді.
Күн көру деңгейі дегеніміз не және ол қалай өлшенеді? Өмір суру минимумы деп адамның өмір суруін және оның жумыс күшін калпына келтіруді суйемелдеуге кажетті ақшалай қаржы деңгейін айтамыз. Қоғам дамуы жағдайындағы күн ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Жалақы және еңбекті нормалау жүйесі
Жалақы және кәсіподақ
Экономикалық қатынастар жүйесіндегі еңбекақының рөлі
ТАБЫСТАР ТЕОРИЯСЫ ЖӘНЕ ТҰРҒЫНДАРДЫ ӘЛЕУМЕТТІК ҚОРҒАУДЫҢ МӘСЕЛЕЛЕРІ КУРСОВАЯ
ТҰРҒЫНДАРДЫ ӘЛЕУМЕТТІК ҚОРҒАУДЫҢ МӘСЕЛЕЛЕРІ
Бөлу теориясы: өткен мен бүгінгі
Қазақстан Республикасының қылмыстық-атқару заңнамасы туралы
Табыстарды қайта бөлу механизмі, оның оптималды параметрі
Қазақстандағы және дамыған мемлекеттердегі тұтыну себетін, күнкөріс минимумын, ең төменгі еңбекақыны талдау
Жалақының мәні мен түрлері, формалары
Пәндер