Саяси режим - мемлекетке билік жүргізудің арнайы тәсілдері



Жұмыс түрі:  Курстық жұмыс
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 24 бет
Таңдаулыға:   
Қазіргі жаһандану кезеңінде мемлекеттің гүлденуінің ең басты алғышарттарының бірі болып ресми биліктің мемлекеттің ішкі мәселелерін шешуде қандай әдістер мен тәсілдер қолдануына саяды. Бұған куә көршілес елдердегі және Еуропадағы ішкі қақтығыстарды шешуде биліктің іс-әрекеттері болып табылады.Саяси режимнің түсінігі ең маңызды, себебі негізгі билік жүйесінің құрылымын алдың ала ойға елестетуге негіз болады. Осыған байланысты, қоғамның саяси ұйымын құрутуралы шын мәніндегі принциптер талқыланады. Саяси режим - әр елдегі белгілі тарихи кезеңде өмір сүрген, саяси райды сипаттайды. Осы аталған дәйектер дипломдық жұмыс тақырыбының таңдалуына себепші болды.
Саяси режимнің белгілеріне тоқталып кетсек:
+ - саяси өкіметті ұйымдастыру тетігіндегі халықтың қатынасу деңгейі және сондай ұйымдасудың жолдары;
+ - мемлекеттің құқығы мен адам бостандығының және азаматтық құқықтарының арақатынасы;
+ - жеке адамның бостандығының кепілділігі;
+ - қоғамдағы билікті іске асыру тетігінің шын сипаты;
+ - халықпен саяси билікті тікелей іске асыру деңгейі;
+ - ақпарат құралдарының жағдайы, қоғамдағы ашықтық деңгейі және мемлекеттік аппараттың ашықтығы;
+ - мемлекеттік емес құрылымдардың қоғамның саяси жүйесіндегі орны және ролі;
+ - Заң шығару мен атқару биліктерінің арақатынастары.
Мемлекет деген ойдан туған абстракция емес. Ол қоғамда нақтылы материлизацияланған құбылыс. Билік жүргізу барысында халық өз мүдделерін қорғайтын мемлекет ұйымдастырады. Мемлекеттің пайда болып, қалыптасуына және арнайы формаға ие болуына дін, әдет-ғұрып, дәстүр, саяси күштер ерекше ықпалын тигізеді. Сондықтан мемлекеттің формасының қалыптасуына қоғамда демократияның, халықтың билік жүргізуінің дәрежесін анық айқындауға болады. Форма мәнді, мән формалы. Мемлекеттің мәні қалыптасқан, қабылданған формадан өзінің көрінісін табады. Мысалы, құл иеленуші мемлекеттердің мәні үстем, қанаушы таптың саяси билігінің диктатурасы болса, оның формасы - шексіз монархия. Осыған байланысты мемлекет және құқық теориясында мемлекет формасының үлкен маңызы бар. Мемлекеттің формасы даму кезеңдерінде өзгеріске ұшырап, бір сападан бір сапаға өтетін болса, оның тетіктері де өзгеріске шалдығады.
Саяси режим - мемлекетке билік жүргізудің арнайы тәсілдері. Негізінде екі түрге бөлінеді: демократиялық және демократиялық емес.
Демократиялық режим - барлық халықтардың тендік пен бостандыққа негізделінген идеясында мемлекеттің басқару ісіне қатысуы, биліктің халықтың болуы.
Демократиялық емес режим - халықтың билік жүргізу ісінен алшақтатылуы. Олардың түрлері сан алуан болады.
1. Тоталитарлық - (латын сезінен - totalis барлық, толық) қоғамдағы мемлекеттік билік бір топтың, бір партияның қолында шоғырланған, елде демократиялық бостандық пен саяси оппозицияның болуына тыйым салған режим. Мемлекет жеке адамның барлық істерін бақылауға алады. Тоталитарлық режимде:
1. Тек бір партия билік жүргізеді.
2. Басқару қатаң түрде бір орталықтан жүргізіледі.
3. Бір идеология ғана жарияланады.
4. Еркін пікір айтуға тыйым салынады.
5. Репрессия, күш қолдану мемлекеттің ең негізгі функциясы болып табылады.
Бұл режимнің қалыптасуы халықтың белсенділігімен болады. Әдебиетте тоталитаризмді бұқаралық қозғалыстың диктатурасы деп атайды. (Сталин, Мао Цзе Дун, Гитлер, Муссолини), әйгілі ғалым Ф.Хайектің пікірі бойынша Тоталитаризмнің ұрығы әр формадағы коллективизмге және индивидтті, оның дара ұмтылыстарын қандай да болсын қоғамдыққа бағындыруда.
2. Авторитарлық (француз сөзі autoritaire - билік) азаматтарды тырп еткізбей мемлекет саясатына бағындыру. Тоталитаризмнің айырмашылығы авторитаризм халыққа бір идеологияны мойындатпайды, либералдық дамуға жол ашады, оппозицияға кедергі жасамайды, адамдардың жеке өміріне араласпайды. Бірақ, саяси билікке халық жаппай тартылмайды, шектеулі дәрежеде болады, бірақ бір ғана саяси лидердің, немесе арнайы топтардың, отбасының қолында болады.
3. Аристократиялық (грек сөзі - aristokratia) - қоғамдағы ақ сүйектер әулетінен құрылған топтардың мемлекетте саяси билікті жүргізуі, негізінде тарихта Греция, Афина, сияқты т.б. мемлекеттерде дамыды.
4. Фашистік - (италия сөзі - (fascismo) бірлестік, байлау) - бір ұлттың билік жүргізуде үстемдігі жарияланатын және ашық түрде террористік диктатура жүргізетін режим. Мемлекетте адам құқы жойылады, бостандыққа жол берілмейді. Тарихта Италияда, Германияда қалыптасқан.
5. Либералдық - (латын сөзі - liberalis ерікті). Еркін кәсіпкерлікпен парламенттік демократияны дамытуды қамтамасыз етуді мақсат етіп, мемлекеттің барлық тетіктерін сол мақсат үшін қалыптастыратын режим.
1924-1933 жылдары 2,5 милион қазақтың өмірін жалмаған "Голощекиндік геноцидтің" ащы шындығы әлі айтылған жоқ - тарихшы Тілеу Көлбаев АЛМАТЫ. Маусымның 8-і. ҚазАқпарат Ерлік Ержанұлы - Биыл елімізде қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күнінің жарияланғанына 13 жыл толды. Алайда әлі күнге дейін олардың саны әр жерде әрқилы айтылып келе жатыр. Біз осыған орай осы мәселемен айналысып жүрген тарих ғылымының докторы, профессор, ҚР Гуманитарлық ғылымдар академиясының академигі, ҚР Журналистер одағы сыйлығының иегері Тілеу Көлбаевты әңгімеге тартқан едік.
- Кеңестік тоталитарлық жүйедегі саяси қуғын-сүргін тарихы біз сөз етіп жүрген 30-шы жылдардан ерте басталған жоқ па?
- Кеңес одағында қайта құру реформасы басталғанға дейін зерттеушілер үшін көп нәрсе құпия ұсталып, жариялауға рұқсат етілмеді. Бұл сең 1985 жылғы жариялықтың лебінен кейін ғана бұзылды. Мұрағаттағы құпия құжаттармен танысқаннан кейін зерттеушілер қауымы тарихтың ащы шындығымен бетпе-бет келе бастады және большевиктік партияның тарихы барып тұрған озбырлық саясатқа құрылғанына көздері жетті. 1917 жылы төңкеріспен келген билікті ұстап тұру үшін коммунистер ештеңеден тайынбады. Бұл Лениннің мақалаларында да айқын аңғарылады. Революцияны әу баста көп адам жақтамады, әсіресе орыс зиялылары. Большевиктік саясатпен келіспеген олар 3 толқын боп шетелге эмиграция жасады. Жалпы террор большевиктер құдайы Лениннің өзінен басталды. Мәселен 1917 жылы Урицкий деген революционерді біреулер өлтіріп кеткен кезде Ленин Дзержинскийді шақырып алып Мәскеуде төңкеріс жауларын аяусыз басып-жаншуға тапсырма береді. Ленин бастап берген әміршіл, әкімшіл жүйедегі террордың шарықтау шегі 1934 жылы желтоқсанның 7-сінде Ленинград обкомының 1-ші хатшысы Сергей Миронович Кировтың өлтірілуі болды. Оны Сталиннің өзі атқызды. Оған мына жағдай әсер етті. Большевиктердің 8-ші сьезінде Сталиннің денсаулық жағдайы нашар болады. Пленумға қатысушылар арасында Сталиннің орнына басқа біреуді сайласақ қайтеді деген сөз шығады. Кімді дегенде С.Кировтың аты аталады. Оны тыңшылар бірден Сталинге жеткізіп, ол бұйрық беріп Кировты өзінің көмекшісіне кабинетіне кіре берген кезде атқызады. Сталиннің террорды жалғастырып ғана қоймай, оған құнығып кеткені соншама Кенес одағында 1933-38 жылдары 50 миллион адам халық жауы деп есептеліп, 3,5 миллионы атылады.
- Оның ішінде қазақстандықтардың нақты саны қанша? Бұл қырғын Қазақстанда қалай жүргізілді?
- Мен Мәскеуде ЦК КПСС дейді қазіргі Ресей мемлекеттік архивінде және Сталиннің жеке қорындағы соңғы кезде ашылған құпия құжаттармен таныстым. Ондағы деректерге қарағанда, Қазақстанда 1937-38 жылдары 107 мың адам репрессияға ілігіп, 27 мыңы атылған. Бұл қырғын туралы сол кезде көмекшілері Сталинге жарыса есеп беріп жатты. Ондағы цифларға кейін Сталиннің өзі де тітіркеніп, НКВД бастығы Ежовты орнынан алып тастайды. Оған бұған дейін армия генералы дәрежесі мен Ленин ордені берілген болатын. Ежов Голошекиннің алдында Семейде губком хатшысы болған. Өзі қазақшаға судай адам болса да оны айналасындағылардан жасырып ұстаған. Сталин оны Мәскеуге алдырып генарал атағын беріп, қазір бізге бағынбаушылық, ұлтшылдық көбейіп бара жатыр сен осыны қолға алшы. Қазақстанды жақсы білесің ғой, әрдайым назарында болсын деп нұсқау береді. Ол Қазақстанның НКВД басшыларына - Мұхтар Әуезов неге әлі бос жүр, мен оны бұрыннан білем, деп телефон соғады. Сол кезде республиканың бас газеттерінде халық жаулары туралы мақалалар жиі басыла бастайды. Онда Сәкен Сейфуллиннің де аты аталады. Соның алдында Қазақ өлкелік партия комитетінің 1-ші хатшысы Левон Мирзоян қазақтың бірінші ақыны деп өз қолымен Сәкеннің кеудесіне "Еңбек қызыл ту" орденін таққан болатын. Бұл оқиғадан кейін Сәкен Мирзоянның қабылдауына жазылып, мәселенің мәнісін сұрайды. Сонда Мирзоянның - "Қымбатты, Сәкен! Қазір газеттер менің бақылауымнан шығып кетті", деген сөздері архивте сақталып қалған. Жалпы Сталиндік зорлық-зомбылық пен қуғын-сүргін Қазақстандағы "Голощекин геноциді" деген атпен тарихта қалды.
-Төңкерістен кейінгі ақ-қызылға бөлінушілік пен азамат соғысы жылдарында да зорлық-зомбылық аз болған жоқ қой? Тіпті қазір кейбіреулер қуғын-сүргінді 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілістен бастап жүр. Бұл туралы өз пайымдауыңыз қандай?
- Бұған мен де келісем. Бірақ Голощекин Қазақстанға 1-ші хатшы боп келгеннен кейін бұл қуғын-сүргінді ашық түрде жүргізді. Алдымен Алашордаға қатысы бар адамдардың тізімін тауып алып, оларды өз қырына алды. Оған Тұрар Рысқұлов, Сейітқали Меңдешов, Ораз Исаев, Смағұл Сәдуақасов сияқты коммунист большевиктер көмектесті. Сондықтан ол бастапқы кезде жанында жүргендерге тиіспейді.
Жалпы "Голощекин геноциді" туралы айтқан кезде 1928 жылы басталған ашаршылыққа ерекше назар аудару керек. Оған 1926-27 жылдардағы ауқатты шаруа мен байлардың мал-мүлкін кәмпескелеу және халықты ұжымдастыру науқаны түрткі болды. Малды тартып алған соң халық қынадай қырылды. Тіпті бір-бірінің етін жей бастады. Бюроның мәдени бөлімін басқарған Ғабит Мүсірепов Голощекинге бұл туралы қайта-қайта айта берген соң ол өзіне шақырып алып - Егер патриот болсаң Торғай облысына барып, өз көзіңмен көріп қайт дейді. Бұл Ғабиттің естелігінде бар. Олар онда иесіз мал қоралардың бірінің есігін ашқан кезде қаз-қатар тізіп, жинап қойған мәйіттерді көреді. Бұдан жүректері түршігіп, сыртқа қайта шығады. Айналаға көз жүгірткен кезде алыстан жылтыраған от көрінеді. Оған Ғабит өзінің көмекшісін жұмсайды. Аз уақыттан соң оның шыңғырған дауысын естиді. Жүгіріп барса, қолдарында пышағы бар, киімі алба-жұлба бір топ әйел көмекшщісін оны ортаға алып өлтірмекші боп жатқанын көреді. Олар НКВД өкілі жалма-жан қаруын шығарып аспанға атқан кезде жан-жаққа тым-тырыақай қаша жөнеледі. Осы сәтті пайдаланып олар астына от жағылған қазанға жақындаған кезде оның әр жерінен қалқып шыққан адамның қолын, аяғын көреді. Ал бұдар ары қарай жүрген кезде қаңырап тұрған киіз үйлерді көреді. Олардың маңдайшасынан Голощекин көшесі, Ерназаров көшесі, Голюдев көшесі деген жазуларды оқиды. 1928 жылы басталған аштық 1931-33 жылдары шарықтау шегіне жетіп, аштық құрбандарының саны 2,5 миллион адамды құрайды. Бұл туралы сол кезде Иосиф Сталинге жазылған Тұрар Рысқұлов пен Ораз Исаевтың хаттарында жан-жақты жазылған.
- Большевиктік билік жүйесінің бұл саясатының ащы шындығын зерттеушілер қоғамға қаншалықты ашып айтып жүр? 2,5 миллион халықты аштықтан қырып, жүздеген мың адамды қуғын-сүргінге ұшыратқан большевиктердің геноцидтік саясатына қандай баға берілді?
- Біз осы мәселеге мән бермей келе жатырмыз. Қазақтың басындағы үлкен қасірет аштықтан басталған, кәмпелескелеу мен күштеп ұжымдастырудан кейін. Сондықтан жыл сайын атап өтілетін мамырдың 31-ін аштық және саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күні деп жазу керек. Бұл бағытта депутат Алдан Смайылдың ұсынысына толық қосылам. Тіпті оған екі күнді арнап, жариялауға да болады. Онда ешқандай ағаттық жоқ. Бізге кім қой дейді. Тәуелсіз елміз. 1997 жылы Президент қуғын-сүргін құрбандарына ескерткіш ашты. Енді аштықтан қырылған 2,5 миллион адамның рухына тағзым жасап, бұл қасіретті бүгінгі ұрпақ та білу үшін ресми түрде жеке ескерткіш қойып, онда қанща адам қырылғанын тасқа қашап жазып қоюымыз керек. Сонда осы екі тарихи оқиға да есте қалады. Қазір біз қуғын-сүргінге ұшырағандар туралы айтамыз да көбіне-көп аштық құрбандары ескерусіз қалуда. Бұл ұмыт боп бара жатыр. Билік орындары оны науқаншылыққа айналдыруда. Оған заң шығарушы биліктегі халық қалауларының де кінәсі бар. Олар бәрін мұқият қарап шығып, тарихи сананы жаңғырту үшін оны үнемі айтып, атап өту керектігі туралы Елбасының атына арнайы құжат ұсынуы керек еді. Бір сөзбен айтқанда заң шығарушылар бастама көтеріп, атқару орындарын оны жүзеге асыруға жұмылдыру қажет. Бізде шенеуніктер көбіне-көп жоғарыдан нұсқау күтіп отыра береді, өз бетінше әрекет жасауға құлықсыздау.
- Сіздің ойыңызша аштық пен қуғын-сүргін құрбандарын мәңгілік есте қалдыру үшін жасалатын бүгінгі күннің кезек күттірмейтін басты шаралары қандай?
- Бірінші, оған геноцид деген баға беру керек. Екінші, 1933-1938 жылдардағы Қазақ өлкелік партия комитетінің 1-ші хатшысы Л.И. Мирзоянның қызметіне өз бағасын беру қажет. Үшінші, Ұлы отан соғысынан кейінгі зобалаңға да саяси баға әлі де болса берілген жоқ.
Өткенге көз жіберсеңіз Кенес үкіметі құрылғаннан кейінгі 1920-жылдан 1941 жылғы Ұлы отан соғысы басталғанға дейінгі кезеңде қазақ ұлты басынан не кешірмеді. Осыдан 2-3 жыл бұрын Алашорданың 90 жылдық мерейтойы болды. Оны жұртқа әйгілеп көрсететін бірде-бір үлкен шара болған жоқ. Қазақ мемлекетін құрамыз деп тырысқан Алашорда көсемі Әлихан Бөкейхановтың соңына ерген алаш қайраткерлеріне де лайықты баға берген жоқпыз. Голощекин билік басында тұрған кезде 1925-33 жылдары 2,5 миллион қазақ аштықтан қырылды. Ал большевиктерден қашып шекарада оққа ұшқандар мен жат жерде зорлық-зомбылыққа ұшырағандардың қасіреті әлі де болса тарихтағы өз орнын ала алмай келе жатыр.
- Саяси қуғын-сүргінге белгілі бір деңгейде Левон Мирзоянның да қатысы бар емес пе?
- Бұл кісі партияның солдаты болды. Ол Кремльден келген нұсқауларды мүлтіксіз орындауға міндетті болды. Оған Мәскеуден Сталин мен Ежовтың қолы қойылған бәленше адамды атуға үкім шығарылсын және ол жедел орындалсын деген нұсқау кеп отырған. Солардың бірінде мәселен Оңтүстік Қазақстан облысынан 250 адам 10-15 жылға жазаға кесіліп, 125 адамды атуға үкім шығарылсын және ол дереу орындалсын делінген. Қазақтың кейбір зиялыларымен жақсы қарым-қатынаста болған Мирзоян оларға өз әлінше арашашы болып отырған. Сондықтан, 1937 жылдың басында Сталин Қазақстанның НКВД-ына өзінің Станислав Реденс деген бажасын жібереді. Оған дейін Молдованың НКВД-сын басқарып жүрген оған - Қазақстанда Мирзоян "халық жауларын" қорғайды екен. Сен өзің барып мән-жаймен толық танысшы, дейді. Осыдан кейін-ақ, қызыл қырғын басталып кетеді. Реденс тізім жасап: Мирзоян жолдас, мына облыстық комитет пен атқару комитеттері, Халық хомиссарлары комитеті басшыларын, МТС пен колхоз-совхоз директорларын партиядан шығару керек. Сіздер бюрода оларды қалай партиядан шығарсаңыз, солай тұтқындаймыз, дейді. "Оңтүстік Қазақстан обкомының 1-ші хатшысын революциялық күрестен білем, партияға шын берілген азамат. Сіздердің оны тұтқындауларыңызға рұқсат бере алмаймын", деген сияқты сөздері архив құжаттарында сақталып қалған. Алайда кейін ол өзі де солардың кебін құшты. 1938 жылы Алматыға 1-ші мамыр шеруінен кейін Сталиннің қолы қойылған мынадай жедел хат келді: "Жолдас Мирзоянға! Үш күннің ішінде барлық істі 2-ші хатшы Николай Скворцовқа тапсырып, Саяси бюроның қарамағына Мәскеуге келіңіз" деген. Н. Скворцовты мұнда 1 ай бұрын әдейі жіберген еді. Ол Қазақстан партия ұйымының жұмысын тексеру үшін өзімен бірге 40 адамды ертіп келген болатын. Мирзоянның Лидия Тевосян деген әйелі сол кезде Алматыда партия кадрларын дайындайтын марксизм-ленинизм институтының директоры боп жұмыс істеген еді. Нұсқау бойынша ол әйелі мен екі баласын алып, арнайы вагонмен Мәскеуден 80 шақырым жердегі Коломна деген стансыға келген кезде НКВД қызметкерлері оларды бір-бірінен ажыратып бөлек машиналарға отырғызады. Содан кейін бұл отбасы мүшелері бір-бірін қайтып көре алмайды. Мирзоянды Мәскеудің ортасындағы Лефортово деген патшалық Ресейден қалған түрменің камерасына апарып қамайды. Онда оны 7 ай тергеп-тексеріп, ұрып-соғып қабырғаларын сындырады. Бір сұрақ-жауапқа Берия, Молотов, Кагановичтер қатысады. Кавказда революцияны бірге жасаған Берияға сонда Мирзоян: "Сталин жолдасқа жеткізіңіз мен партия мен халықтың алдында еш кінәсізбін", дейді. Сонда Берияның: "Оңбаған. Сталин жолдас халық жауы екеніңді мойындап оған қол қоюың үшін оң қолыңды ғана қалдыруға рұқсат етті", деп аяғымен теуіп жібереді. Оны Мирзоянмен бір камерада жатып, бұл азаптан аман қалған Шрейдер деген кісі өз естелігінде жазып қалдырған. Мирзоян хатшы боп тұрғанда Қазақстан милициясын басқарған оны да орталықтағылар Мәскеуге шақырып алып: сендер Қазақстанды Кенес одағынан бөліп алып Жапонияға қоспақ екенсіңдер, деп кінә тағады. Ал Мирзоянды сен қазақтың алашордашыл ұлтшылдарымен бірігіп кетіпсің, оларды қорғайды екенсің, деп 7 ай өлімші қып ұрып-соғып 1939 жылдың басында атып тастайды. Мен кейін оның бәрін архивтен тауып алып, кітап қып басып шығардым. Оның қазақша-орысша шықан бірінші томы осыдан 2 жыл бұрын жарық көрді. Биыл күзге қарай енді 2-ші томын шығармақпыз. Оған демеуші болып отырған Қазақстандағы армян диаспорасының басшылары.
- Қазақстан өнер шеберлерінің Мәскеудегі алғашқы декадасын ұйымдастыруға Мирзоянның қатысы болды ма?
- Әрине. 1936 жылы қаңтар-ақпан айларында оның бастамасымен 550 әдебиет пен мәдениет өкілдерінің қатысуымен Мәскеудегі Қазақстанның декадасы өтті. Онда Үлкен театрда концерттер қойылып, 10 күннің ішінде қазақтың кім екенін мәскеуліктер біршама жақын тани түседі. Оған тіпті Сталиннің өзі де қатысып отырған. Декада жабылған соң Мирзоян Калинин мен Сталинге кіріп, Күләш Бәйсейітоваға Кеңес одағының халық артисі, ал өзге өнер шеберлерінің Қазақстанның халық артисі және тағы басқа жоғары түрлі атақ-дәрежелер мен орден-медальдермен марапатталуына себепкер болған. Бұл туралы кейін Қанабек Байсейітов, Сәбит Мұқанов сияқты қайраткерлер өз естеліктерінде жазып қалдырған. Біз қазір осыны ұмытып бара жатырмыз.
Голошекиннің геноцидтік саясаты шарықтау шегіне жеткен кезде Сталин оны 1932 жылы желтоқсанның 4-і күні кері шақырып алып, 18-20 аралығында оның орнына Орал облыстық партия комитетінің 2-ші хатшысы Л. Мирзоянды жібереді. Ол аштықтан әбден есеңгіреген елді қысқа уақыттың ішінде аяғынан тік тұрғызып, өндіріс пен ауыл шаруашылығын ғана емес, қазақтың әдебиеті мен мәдениетін де өркендете түседі. Қазақтың қазіргі жетекші жоғары оқу орындары Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, Қ.Сәтбаев атындағы ҚазҰТУ, Құрманғазы атындағы консерватория, опера және балет театры сияқты тағы басқа да білім, өнер, мәдениет кешендері бой көтерді. Демек ол қазақ халқының ұлттық рухын жандандыруға бар күш-жігерін жұмсаған адам. Мәселен, Жамбылды ел ішінен алғаш тауып алып, оны одаққа танытуға себепші болған Левон Мирзоян еді. Ол Сәкен Сейфуллинді өзіне шақырып алып: Қазақта Дағыстаның Сүлейман Сталский сияқты есімі бүкіл елге мәшһүр болған ақын бар ма, дейді. Сәкен, бізде халық жырауы Жамбыл бар деген кезде, онда іздеп табыңдар деп тапсырма береді. Сәкен Жамбылды тауып әкелген кезде жасын сұрып, 85 жылдық мерейтойын елге жариялап, бүкіл әлемге танытайық дейді. Ал НКВД басшылары оған "халық жауларының" тізіміне қол қоюға әкелген кезде, олардың кейбіреуін шыр-пыр боп қорғайды. Мәселен, Мұхтар Әуезовтің шығыстың ұлы ойшылы Абай Құнанбайұлы жөнінде роман жазу туралы жоспары болған екен, оған тиіспеңдер деп толық мүмкіндік жасайды.
- Жалпы кейінгі кезде зерттеушілер арасында "голошекиндік геноцидке" қазақ зиялыларының да қатысы бар деген пікір айтылып жүр. Олар саяси қуғын-сүргіннің кең ауқымда жүруіне өз үлесін қосты деген көзқарас та бар. Бұл туралы сіздің көзқарасыңыз қандай?
- Қазақ зиялыларының жікке бөлінуі қолдан жасалған және бірнеше кезеңге созылған күрделі процесс болды. Ең алғаш большевиктер Әлихан Бөкейхан бастаған Алашорда қайраткерлерін биліктен ығыстырып шығарды. Одан кейін бұл үрдіс 1925-30 жылдары қайта жалғасты. Үшінші кезеңде бұл 1937-38 жылдары шарықтау шегіне жетті. Қазақ зиялылары компартияның жымысқы саясаты бойынша бір-бірінің үстінен шағым жазып, жиналыстарда, мерзімді басылым беттерінде қаралауға көшті. Бүгінгі ұрпаққа бұл шындықты айтатын уақыт келді. Мәселен Санжар Асфандияров қазақтың ең алғашқы профессор атағын алған ғалымы болды. Ол Мұхамеджан Тынышбаевтан бұрын Ташкентте оқып, Мәскеуде шығыстану институтының директоры боп қызмет жасады. Кейін қазақтың алғашқы жоғары оқу орындарын ашу үдерісінің басында тұрды. Өкінішке қарай, кейін оның үстінен ҚазПИ-дің студенттері Лениншіл жас газетіне (қазіргі "Жас Алаш") мақала шығарады. Онда Санжар Асфандияровқа - жапон шпионы, халық жауы деп жала жабылады. Осы тарихи шындықты жастардың білулері керек. Жабулы қазан жабулы күйінде қалмауы керек.
1920 жылдың басында Ленин Сталинді шақырып алып құрылайын деп жатқан Қазақ автономиясын кім басқарады деген мәселе бойынша арнайы мәжіліс өткізеді. Сонда Сталин - қазақтың барлық көрнекті большевиктерін Мәскеуге шақырайық, дейді. Оған Әліби Жангелдин, Сейітқали Меңдешов, Әбдірахман Әйтиев, Әлихан Ермеков сияқты 12 адам қатысады. Сталин оларға өлкені басқаруға лайықты кімдер бар деген сауал тастайды. Осы сәтте 4-5 минут бойы отырғандардың бәрі үнсіз қалады. Сталин қайта-қайта сұрайды. Әлихан Ермековтің естелігіне жүгінсек: қазақтың үш жүзінің өкілдерінен біреуі сайланса қалған екі жүздің өкілдері қырғи-қабақ боп шыға келер еді. Сондықтан да осы жиналыста отырған қазақтың бас көтерер коммунистері үн-түнсіз қалып қойған еді. Олардан қайыр болмаған соң Сталин - олай болса мен өзімінің көмекшім Станислав Пестковскийді жіберем деп шешім қабылдап, оның қасына қазақ большевигі Әбдірахман Әйтиевті қосып жібереді. Олар 1920 жылы қаңтар-ақпан айларында Орынборға келіп, Әбдірахман ҚазАСР-ін құру туралы декретті жариялайды.
- Кеңес Одағы кезінде "Халықтар түрмесі" болған Қазақстанға өзге республикалардан жер аударылған немесе күштеп көшірілген өзге ұлыс өкілдерінің нақты саны анықталды ма?
- Қазір елдің бәрі Қазақстан көп ұлтты мемлекет деп атап жүр. Шындығында Қазақстанда бір ғана ұлт - қазақ бар, ал қалғаны түрлі диаспоралардың өкілдері. Мысалы 1937 жылы Қиыр Шығыстан 650 мың кәріс Алматы, Қызылорда және Оңтүстік Қазақстан облыстарына күштеп әкелінді. 1941 жылы тамыздың 26-сында Берия Сталинге хат жазады: "Поволжьедегі кеңестік немістер фашистер жағына өтіп жатыр. Оларды жедел депортациялауға рұқсат етіңіз", деп. Соның нәтижесінде 650 мыңдай кеңес немістері Қазақстанға көшірілді. Содан кейін майданда соғысып жүрген ұлты неміс жауынгерлерді кері шақырып алып, ауыр қара жұмысқа салады. Соған қарамай тегін өзгертіп Ұлы отан соғысы кезінде майданда ерлік көрсеткен немістердің арасынан 8 Кеңес одағының батыры шықты. Ал Украина мен Беларус жерінен 1941-42 жылдары жау әскері жақындаған кезде тағы 1,5 миллион халық Қазақстанға көшіріліп әкелінді. Сондай-ақ 1943 жылдың басынан 1944 жылға дейін Қап тауындағы шешен, ингуш, қарашай мен балқарлар, содан кейін Грузияның солтүстігінен түрік месхеттері, Қырым татарлары, қалмақтар мен күрдтерден 1 миллион 225 мың адам Қазақстанға әкелінді. Жалпы күштеп жер аударылғандарың тарихы туралы мен "Депортация" деген кітабымда жан-жақты қарастырдым.
- Сіздің ойыңызша, 1917 жылдан басталған большевиктер жасаған қуғын-сүргінге бүгінгі ұрпақтың беретін бағасы қандай болмақ?
- 1997 жылы саяси-қуғын сүргін құрбандарын еске алу күні жарияланды. Тіпті оған тұтас бір жылды арнадық. Одан еш үлгі-өнеге алған жоқпыз. енді осы олқылықыт түзету үшін Қазан төңкерісі, Азамат соғысы, кәмпескелеу мен күштеп ұжымдастыру, ашаршылық, жаппай репрессия, Ұлы отан соғысы және одан кейінгі барлық кезеңге қадап-қадап баға беріліп, арнайы ескерткіштер тұрғызып, кітаптар шығарып халықтың бойына оны сіңіре берсек бәрі қалпына келер еді. Оны өз деңгейінде жүзеге асыруға заң шығарушылар да, атқарушы биліктің шенеуніктер де өз үлесін қосса құба-құп. Қазақ халқының тарихында "Ақтабан шұбырынды - алқакөл сұлама" деген нәубет 1929-1933 жылдары қайтадан қайталанып, қазақ халқының жартысынван астамын жалмап кеткен аштық жылдарын біз естен шығармауымыз керек. Сондықтан да мамырдың 31-ін саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күні ғана емес, сондай-ақ аштық зобалаңын да еске алу күні деп атап өтуіміз қажет. Осы жөнінде Елбасының арнайы қаулысы қажет-ақ.
- Тарихтағы осындай ақтаңдақ беттерді біреулер саяси күресте өздеріне ұпай жинау үшін құрал ретінде пайдаланып кетуі мүмкін бе?
- Тарихтың қиын қыстау кезеңдерін пайданып, ұлттық сана-сезімді қоздырып, өздеріне ұпай жинауға әрекеттенушілер бар. Бірақ қоғамдық бірлестіктердің саны көп болғанмен сапасы жоқ. Басын біріктіре алса, олар үлкен саяси күш болар еді. Бірақ бұл жоғары деңгейге жете алмай келеді. Оның жарқын мысалын Балтық жағалауы елдерінен байқауға болады.
- Дерексіз тарих болмайды. Алайда олармен жұмыс істейтін мамандардың хал-жағдайы қалай?
- Тарихтағы ақтаңдақ беттер көп болғанымен, біз қазір оларға аса мән бермей келе жатырмыз. Оған бір себеп тарихшылардың мұрағатпен жұмыс істеуіне қаражаты жоқ. Көп мәселе осыған байланысты. Сондықтан да көп зерттеушілер ғылыми тақырыптарға ден қоя бермейді. Оларға мемлекет тарапынан жан-жақты көмек көрсетілсе құба-құп болар еді. Сонда Қазақстан тарихының ақтаңдақ беттері жан-жақты зерттеліп, халықтың игілігіне айналар еді.
Саяси-қуғын-сүргін тарихы 1905-1916 жылдары қазақ зиялыларының саяси іс-әрекеттері, кеңес өкіметін орнату кезеңі, ұжымдастыру және шаруашылықтың қасіреті, қазақ жеріндегі аштық, 1937-1938 жылдардағы үлкен террор, Қазақстан аумағындағы ГУЛАГ-тың бөлімшелері, халықтарды Қазақстанға қоныс аудару, 1940-1950 жылдары Қазақстандағы саяси және идеологиялық қуғындар, 1986 жылғы Желтоқсан оқиғалары ретінде халық жадында сақталуда.
1911 жылғы патшалық санақтан кейін қазақтың саны 1959 жылға дейін тұрақты түрде азайып отырды. Мысалы, 1916 жылы 6 миллион болса, 1939 жылғы халық санағында 3 099 000 адамға кемігені белгілі болды. Өз жерінде отырып, саны 21,9% түсіп кетті. 1944 жылы қазақ саны 1 900 000-ға шейін азайды.
* * *
1921-1954 жылы Кеңес Одағында 3 миллион 777 адам саяси қуғын-сүргінге ұшырап, сотталған. Соның ішінде 642 мың адам өлім жазасына кесілген. Осы аралықта Қазақстанда 103 мың адам саяси қуғын-сүргінге ұшырады, 25 мың адам атылды.
* * *
КСРО-да талайдың өмірін тозаққа айналдырған 953 лагерь болса, соның үшеуі еліміз аумағында құрылды. Осындағы атынан адам шошырлық АЛЖИР лагері КСРО-дағы әйелдер қамалған жалғыз азаптау орыны болды.
* * *
Көлемі 3 гектарға жуық жерді алып жатқан АЛЖИР-де кезінде 30 мың әйел жазықсыз жапа шекті.
* * *
АЛЖИР 1937 жылы НКВД-ның арнайы бұйрығымен салынды. Қарағанды лагерінің 17-ші бөлімшесінің артынан 26-шы нүкте болып құрылған осынау тозақ орталығында темір тордың ар жағында 1 мың 507 нәресте дүниеге келді.
* * *
Карлаг - Қарағанды еңбекпен түзеу лагері - Гулаг архипелагындағы ең ірі азап лагері. 1931-1956 жылға дейін осылай аталды. Ең алғаш 1932 жылы мұнда 22 мың адам отырса, соның 87 пайызы қазақтар болды.
* * *
1941 жылы Карлагта соғыс тұтқындарының арнаулы лагері ашылып, 40 мың адам әкелінді.
* * *
Қарағандыдан 30 шақырым жерде Мамочкин дом аталған Долинканың 4 жасқа дейінгі сәбилер мекемесінде тек 1943 жылы ғана 450 бала өкпе қабынуынан қырылған.
* * *
Қазақстанда ең алдымен жазаға ұлттық демократиялық зиялылар, Алаш қозғалысының қайраткерлері, қазақ елінің біртуар ұлдары: Ә.Ермеков, Ә.Бөкейханов, Ж.Аймауытов, Ж.Досмұхамедов т. б. ұшырады.
* * *
1927 - 1929 жылдары мемлекет қайраткерлері Т.Рысқұлов, Н.Нұрмақов, С.Қожанов, М.Мырзағалиев республикадан аластатылды. Ж.Мыңбаев - Қазақстан Орталық Атқару Комитетінің төрағасы қызметінен, С.Садуақасов - Ағарту Халық комиссары қызметінен, Ж.Сұлтанбеков - жер ісінің Халық Комиссары қызметінен алынды.
* * *
1937-1938 жылдары террор жаппай сипат алды. Осы жылдары репрессияға ұшырағандар: Кеңес өкіметін орнатуға атсалысқандар: Т.Рысқұлов, С.Шәріпов, Ә.Әйтив, Н.Төреқұлов, Б.Алманов, С.Мендешев, С.Арғыншаев, А.Асылбеков т. б.
- Партия, қоғамдық ұйым қайраткерлері: О.Жандосов, Т.Жүргенов, Қ.Тәштитов, Н.Нұрмақов, А.Досов, О.Исаев, Ұ.Құлымбетов т. б.
- Қазақ әдебиеті мен ғылымының белгілі өкілдері: Б.Майлин, І.Жансүгіров, С.Асфендияров, Қ.Жұбанов, М.Төлепов т. б.
* * *
Степлаг-та 1948 жылы 5713 адам, 1953 жылы 20 840 адам, 1956 жылы 21 090 адам азап шекті. 1954 жылы Степлагта Кенгір көтерілісі деген атпен саяси тұтқындар бас көтеруі болып, ол танк кіргізу арқылы күшпен басылды.
* * *
Алматы облысының Жаңалық ауылында ішкі істер халық комиссариатының жертөлелерінде атылған 3 мыңға жуық қазақстандықтың мүрдесі жатыр.
* * *
Дерек көздері бойынша, КСРО-да 1937-38 жылдары, яғни, бас-аяғы бір жылдың ішінде 125 мың адам тоталитарлық режимнің құрбаны болды. Солардың 22 мыңы өлім жазасына кесілді.
* * *
1921 жылдан 1954 жылдар аралығында КСРО-да 3 миллион 777 мың адам жазықсыз сотталып, оның 642 мыңы атылды.
* * *
Тұрар Рысқұлов, Әлихан Бөкейханов, Бейімбет Майлин, Мағжан Жұмабаев, Ахмет Байтұрсынов, Ілияс Жансүгіров, Сәкен Сейфуллин, Санжар Асфендияров, Міржақып Дулатұлы, Сұлтанбек Қожанов, Мұхамеджан Тынышбаев, Жүсіпбек Аймауытұлы, Мұстафа Шоқай, Нәзір Төреқұлов, Сейітқали Меңдешев, Ораз Жандосов, Сүлеймен Есқараев, Жақып Ақбаев, Смағұл Сәдуақасұлы, Темірбек Жүргенов, Ұзақбай Құлымбетов, Қайретдин Болғанбаев, Халел Досмұхамедов, ЖаҺанша Досмұхамедов және басқа да ұлттың туын ұстаған қайраткерлері жазықсыз атылды.
* * *
Әр жылдары қуғын-сүргін барысында елімізге 800 мың неміс, 102 мың поляк, 19 мың кәріс, 507 мың Солтүстік Кавказ халқы, Қырым татарлары, түріктер, гректер және басқалары жер аударылды.
* * *
ҰҚК мәліметі бойынша мынадай деректер назар аударады:
- 2000 жылы өткен ғасырдың 20-50 жылдарында Қазақстан аумағында саяси қуғын-сүргінге ұшыраған молдован ұлтының 164 адамының тізімі Молдова Республикасының арнайы қызметіне;
- Югославияда туып-өскен 43 азаматқа қатысты анықтама деректер Белград қаласындағы қазіргі заман тарихы институтына;
- Өткен ғасырдың 30-50 жылдары саяси жәбірленген Өзбекстанның 560 азаматының тізімі сол елдің халықаралық Мерос қайырымдылық қорына;
- 1928-30 жылдары саяси зардап шеккен 263 өзбек және қарақалпақ азаматының тізімі Қарақалпақстанның Шохидлар хотиросы қорына;
- 1920-1950 жылдар аралығында Степлаг лагерінде жазасын өтеген 5200 украиндық саяси тұтқын тізімі Украина қауіпсіздік комитетіне берілді;
- Сондай-ақ, 261 латыш азаматына қатысты қылмыстық істердің мұрағаттық көшірмесін Қазақстанға келген Латвия президентіне 2004 жылы Елбасы Н. Назарбаев табыс етті.
* * *
Профессор Мекемтас Мырзахметовтің пайымдауынша, орталықтың саналы түрде жүргізген қаскөйлік әрекеті болмағанда, қазақ саны жағынан түркі халықтарының ішіндегі ең көбі болып, 30 миллионға жетер едік. Санымыз асып өсудің орнына даму қарқынымыз 2-3 есе азайып оталуы - ұлттық қасіретімізге айналды.
P.S. Жаппай саяси қуғын-сүргін құрбандары туралы деректер шын мәнісінде толық ашылып, бір жүйеге келтіріліп болған жоқ. Әлі құпиясын бүгіп жатқан, ашылуға рұқсат етілмеген қаншама құжаттар бар, қаншама тағдырлар атаусыз қалып жатыр. Қазақстан аумағын аса үлкен жазалау лагеріне айналдырған кеңестік империяның қызыл өрттей жалмаған саясатын тарих өзі айыптайды.
Дәл осы өрт қазақтың қасқасы мен жайсаңын, небір керемет тұлғаларды, елдің қаймағын сыпырып жалмап кетті. Халқымыздың болашағын тұйыққа тірегендей болған осы қанқұйлы саясат болмаса, бәлкім, Қазақстанның бүгінгі жарқын өмірі бұдан да жақсы болар ма еді. Амал қанша, өткенге салауат айта отырып, сол асыл азаматтардың рухына бас иеміз, аза тұтамыз. Қазақ үшін басын бәйгеге тіккен боздақтар есімдерін қастерлеп, олардың бүгінгі ұрпаққа тигізер тағлымын болашаққа аманат етіп жеткізу - парызымыз!

Қазақ ауылы ұжымдастыру қарсаңында.
Жаңа экономикалық саясаты республикада дәйекті түрде жүзеге асыру өзінің игі нәтижелерін берді. Кооперативтік қозғалыс одан әрі дамыды. Өндірістік кооперацияның негізгі үш түрі болды:
1.Коммуна - өндірісті қоғамдастыру.
2.Артель - жердің, малдың бір бөлігін, ауылшаруашылық машиналарын, құрал - саймандарды біріктіру.
3.ТОЗ - жер бірлесіп өңдеу мен шөп шабу жөніндегі серіктестік. Шаруалар ұжымдастыру түрлерін таңдағанда негізінен ТОЗ - ды қалады. 1927 жылғы қазанның 1 - іне қарай Қазақ КСР - інде кооперация шаруа қожалықтарының 23,1% - ін қамтыды. Сол уақытқа қарай 1074 тұтыну қоғамы жұмыс істеді, оның 312 - і ауылдарда болды, қазақ даласының жекелеген түпкірлерінде 140 факторий құрылды. Қазақ шаруалары 1072 ұжымдық шаруашылықта, соның ішінде 101 коммунада, 17 артельде, жерді бірлесіп өңдейтін 294 серіктестікте (ТОЗ - да) ынтымақтастық пен өзара көмек мектебінен өтті.
Жаңа экономикалық саясат негізінде республикадағы мал саны артты: 1929 жылы 10,5 млн. - ға жетті. Ауыл мен қыстақтарда орташалар шаруашылықтары көбейіп, орташалардың кедейлермен одағы нығая түсті. Патриархат көшпелі халықтың мәдениеті артты.
Алайда бұл ұзаққа созылған жоқ. Өлкелік партия ұйымының басшылығына келген Ф. И. Голощекин ауылды кеңестендіру ұранымен ауылда тап күресін шиеленістіру бағытын таңдап алды.
Шабындық және егістік жерді қайта бөлу науқаны ауылдағы жағдайды ауырлата түсті. 1926 жылғы көктемде кедейлер байлардың иелігіндегі 1,3 млн. га шабындық және 1,25 млн. га егістік жерді тартып алды.
Индустрияландыру бағыты азық - түлік қорлары проблемасын күн тәртібіне қойды. 1928 жылы қаржы мен жұмыс күшін ауыл шаруашылығын өнеркәсіпке ауыстыру жүйесін қалыптастыру процесі басталды. Барлық формадағы кооперацияны барынша дамыту саясатын ұжымдастыру бағытына көшіру көзделді.
1928 жылғы қаңтар - ақпан айларында И. Сталин Сібірге сапарға шықты. Осы жылы 3 ақпанда болған Омбы округтік комитетінің мәжілісінде астық дайындау барысында төтенше шаралар қолдануға рұқсат етті. Ф. Голощекин ауыл мен қоныстарға 4800 уәкіл жіберіп, 31 мың шаруа жазаға тартылды. 1928 жылғы 1 қазан - 1929 жылғы 1 желтоқсан аралығы - 277 шаруа атылды.
1928 жылғы 27 тамыз - Аса ірі бай шаруашылықтары мен жартылай феодалдарды кәнпескелеу және жер аудару туралы декрет жарияланды. Декретте бай - феодалдар өздерінің мүліктік және қоғамдық ықпалымен ауылды кеңестендіруге кедергі жасайды деген ұстаным негізге алынды. 657 бай жер аударылып, 145 мыңы тәркіленіп, олардың ауылшаруашылық құралдары - 877 колхозға, 24. 491 жеке шаруашылыққа бөлініп берілді. Тәркілеу заңды бұзу арқылы жүзеге асырылды:
1. Орташалар байлар қатарына жатқызылды.
2.Тәркілеуге жататын нормаға дейін жеткізу үшін жекелеген отбасы шаруашылықтары әдейі біріктірілді.
3.Қанаушы элементтермен қатар дәулетті және орташа шаруашылықтар да тәркіленді.
Сөйтіп, бай - кулактар қатарына темір шатырлы үйі немесе 2 аты болғандар да енгізілді. Ауыл шаруашылығын жаппай ұжымдастыру (коллективизация) бағыты көзделіп, бай - кулактары тап ретінде жою міндеті алға қойылды. Ұжымдастыру бай - кулактарды тәркілеуден басталды.
Ауыл шаруашылығын күштеп ұжымдастыру.
1927 жылы желтоқсанда болып өткен партияның XV съезі ауыл шаруашылығын ұжымдастыру бағытын жариялады. Қазақстанда ауыл шаруашылығын ұжымдастыру ісінің аяқталуы 1932 жылға жоспарланды. Қазақстанның астықты аудандарында колхоз құрылысының негізгі формасы - ауыл шаруашылық артелі, ал мал шаруашылығы аудандарда жерді бірлесіп өңдеу мен шөп шабу жөніндегі серіктестік (ТОЗ) болуға тиіс еді.
1929 жылдың екінші жартысынан бастап республикада колхоз құрылысы жедел дамытылды. Алғашқы МТС - тер құрылып жатты.
Қазақстанда көшпелі және жартылай көшпелі шаруашылықты отырықшылыққа көшіруді 1933 жылы аяқтау көзделді.
Ұжымдастыру мен отырықшыландыруды жаппай жүргізу үшін ауылдар мен қоныстарға 8 мың жұмысшы және 1204 жиырма бес мыңдықшылар жіберілді. Олар Россиядағы колхоз жобасын қайталайтын қоныстандыру үлгісін орнықтырды.
Ұжымдастыру жылдары кооперативтендіру қозғалысының өз ісін ашуға мүмкіндік беру, материалдық ынта, кооперативтендіруге шаруаның бірте - бірте өтуге, еркіндік ұстамдары бұзылды.
Ұжымдастыру кезінде жіберілген қателіктер:
1. Қатаң жаппай қуғындау мен террорға негізделді.
2. Даярлықсыз жергілікті жағдайлар ескерілместен жүргізілді.
3. Әкімшілік - күштеу әдістерімен жеделдете жүргізілді.
4. Шаруашылық базасын жасау, тұрғын үйлер, мәдени тұрмыстық объектілер салу жоспары аяғына дейін орындалмады.
Белсенділер отырықшыландыруды жоспарлаған 3 жылдың орнына 3 күнде аяқтап жалған колхоздар құра бастады. Нәтижесінде: Абыралы ауданында - 70 %; Жымпиты ауданында - 60 %; Жәнібек ауданында - 95 % шаруашылық ұжымдастырылды. Шаруашылықты ұжымдастыру деңгейі үнемі өсіп отырды. Егер 1928 жылы Қазақстанда барлық шаруашылықтың 2% - і ұжымдастырылған болса, 1930 жылғы сәуірдің 3 - інде 56,4 % - і, ал 1931 жылы қазан айына қарай 65 % - дай ұжымдастырылды.
Азық - түлікпен қамтамасыз етудің қиындауына байланысты 1929 жылы Әскери коммунизм саясаты кезіндегі салғырт енгізілді. 1931 - 1932 жж. Шұбартау ауданында барлық малдың 80 % - ын мемлекетке етке өткізілді. 173 мың малы бар Балқаш ауданына 297 мың малға салғырт салынды. Торғай ауданында 1 млн. мал басынан салғырт салдарынан 98 мыңы қалды. Торғайлықтар асыра сілтеу болмысын, аша тұяқ қалмасын! ұранын көтерді. Еріктілік принципі мен қарапайым заңдылықтың бұзылуы әуел бастан - ақ барлық жерге тән сипат алды. Сайлау құқықтарынан айыру, тұрып жатқан жерінен басқа ауданға жер аудару, ұзақ уақыт қамауда ұстаумен қорқыту сияқты күштеу тәсілдері мейлінше дағдылы және кең таралған тәсілдерге айналды. Колхозға кіргісі келмеген кедейлер мен орташалар бай - кулактар қатарына жатқызылып, қатал жазаланды. 1929 жылы 56,498 шаруа жауапқа тартылып, 34 мыңы сотталды. 1931 жылы 5500 отбасы жер аударылды. 1929 - 1933 жылдары ОГПУ (біріккен мемлекеттік саяси басқарма) үштігі - 9805 іс қарап, оның ішінде: ату жазасына - 3386 адам, 3 - 10 жылға концентрациялық лагерьге қамауға - 13151 адамға үкім шығарды.
1930 жылы 30 мамырда республика үкіметі жаңа лагерьлер ұйымдастыру үшін Ақмола, Қарағанды округтерінен мерзімсіз, тегін пайдалануға 110000 га жер бөлді.
Жекедегі малды қоғамдастыру нәтижесінде, мал күтімінің кемдігінен, жем - шөптің жетіспеуінен мал қырылды. Осы жылдары өлкенің Одақ бойынша товарлы астық өндіруден үлес салмағы 9 % - тен 3 % - ке кеміді.
Мал шаруашылығы күйзелісті шығынға ұшырап, 1930 - 1932 жылдары аштық жайлады. 1932 жылғы ақпан - колхозшы қожалықтарының 87 % - і, жекешелердің 51,8 % - і малдан түгел айырылды. Ұжымдастыру қарсаңында - 40,5 млн. ... жалғасы

Сіз бұл жұмысты біздің қосымшамыз арқылы толығымен тегін көре аласыз.
Ұқсас жұмыстар
САЯСИ РЕЖИМ ТҮСІНІГІ ЖӘНЕ ОНЫҢ ТҮРЛЕРІ
Саяси режимнің негізгі түрлері, типтері және принциптері
Мемлекеттік құрылым нысаны
Мемлекеттің типологиясы және формалары
Саяси режим түсінігі
Демократиялык саяси режим
Мемлекеттің типологиясы жайлы
Саяси режимнің негізгі типтері және оларды жіктеу принциптері
Қазақстан қоғамын саяси жаңалау проблемалары
Мемлекет түсінігі және мазмұны
Пәндер