Жұмыссыздық деңгейі


Мазмұны:
Кіріспе . . . 3
1. Жұмыссыздық деңгейі . . . 4
2. Жұмыссыздық түрлері . . . 6
3. Толық жұмысбастылық ұғымы . . . 8
4. Жұмыссыздықтың табиғи деңгейі . . . 8
Қорытынды . . . 12
Пайдаланылған әдебиеттер . . . 13
Кіріспе
Экономикалық жағдайды қолда бар ресурстарды қаншалыкды тиімді қолданылуына байланысты сипатталады. . Экономиканың негізгі ресурсы жұмысшы күші болғандықтан жұмысбастылықты сактау бұл экономикалық саясаттың басты мақсаты болып табылады. Жұмысыздық деңгейі жұмыс істегісі келетіндердің жалпы санындағы жұмысы жоқтардың үлесін (% түрінде) көрсететін статистикалық көреткіш. Статистика органдары жұмыссыздық деңгейін және экономистер мен экономикалық саясаттың авторына еңбек нарығының жағдайын бағалауға мүмкіндік беретін бсқа да көрсеткіштерді мерімді түрде есептеп отырады.
1. Жұмыссыздық деңгейі
Экономика ресурстардың қаншалықты жақсы қолданылатынына байланысты сипатталады. Негізгі экономикалық ресурс жұмысбастылықты қолдайтын жұмыс күші болады - бұл экономикалық саясаттың маңызды мақсаты. Жұмыссыздық деңгейі - бұл жұмыс істеуді қалай-тындардың жалпы санының ішінде жұмысы жоқ аза-маттардың статистикалық көрсеткіші (пайыз түрінде) . Статистика агенттігі ай сайын жұмыссыздық деңгейі мен экономикалық саясаттағы еңбек нарығының жағ-дайын бағалайды.
Статистикалық дерекгер үй шаруашылығьша зертгеу жүргізу негізіңде жиналады. Анкета сұрақтарына байла-нысты, әрбір адам 3 түрлі санаттың біреуіне жатады. Жұмысістейтін, жұмыссыз және жұмыс күшіне кірмейтіндер. Жұмыс істейтін адам деп - үй шаруасымен немесе оқумен шүғылданбайтын, апта бойы жұмыс істейтін адамдарды осы топқа кіргіземіз. Егерде азамат жаңа жұмысқа шығуды күтіп жұмыс істемесе, яғни уақытша босатылса немесе жұмыс іздеп жүрсе, овда ол - жұмыссыз деп саналады. Алғашқы екі санатқа жатпайтын азаматгар (мәселен, студентгер және үй шаруасындағы әйеддер), жұмыс күші құрамына кірмейді: олар жұмыс істемейді, іздемейді жөне жаңа жұмысқа көшу кезеңін күтпейді.
Жұмыс күші - жұмыссыздар мен жұмыс істейтін-дердің жиынтығы, ал жұмыссыздық деңгейі - бұл жұмыскүшінің жалпы санындағы жұмыссыздардың пайыз түріндегі анықталуы. Демек,
Жұмыс күші = жұмыс істейтіндер саны + жұмыссыздар саны.
Жұмыссыздар саны х 100
Жұмыссыздық деңгейі =
Жұмыс күшінің жалпы саны
Статистика агенттігі есептейтін тағы бір статистика-лық көрсеткіш, бұл пайыз түріндегі, жасы үлкен түр-ғындар санының жалпы жұмыс күшіндегі үлесі:
Жұмыс күшінің жалпы саны х 100
Жасы үлкен тұрғындар санының үлесі =
Жасы үлкен тұрғындар саны
Бұл статистикалық көрсеткіш барлық тұрғындар үшін есептеледі, сонымен қатар жеке топтар үшін де қолданылады, ерлер мен өйелдер үшін, кәрі және жас адамдар үшін де есептеледі.
Мысалы: 5-суретте 1989 жьшғы 3 санатқа бөлінген тұрғын халық саны көрсетілген. Бұл жылы көрсеткіштер мынандай болды:
- Жұмыс күшінің жалпы саны - 119, 0+6, 5=125, 5 млн.
- Жұмыссыздық деңгейі - (6, 5/125, 5) х 100 = 5, 2%
- Жасы үлкен тұрғын халықтың жалпы санының жұмыс күші үлесі = (125, 5/188, 1) х 100 = 66, 7%. Сол себепті жасы үлкен тұрғындардың 2 /з бөлігі жұмыс күші құрамына кіреді, ал жұмыс күшінің 5%-ға жуығы жұмыссыздықты құрайды.
Тұрғын халық - 188, 1 млн. (16 жас және одан жоғары)
1-сурет. Халықтың 3 тобы.
Статистика агенттігі халықты зерттеу жұмыстарын жүргізгенде, әрбір адамды бір топқа бөліп зерттейді: жұмыс істейтіидер, жұмыссыздар және жұмыс күшінің құрамына кірмейтіндер.
2. Жұмыссыздық түрлері
Толық жұмысбастылық ұғымына анықтама берудің алдында біз жұмыссыздықтың 3 түрімен танысуымыз керек: уақытша, құрылымдық және циклдік.
Уақытша жұмыссыздық
Кейбір адамдар өз мамандықтары бойынша қызмет түрлерін тандау мүмкіншіліктері бар кезде "жұмысаралық" жағдайда қалады. Кейбіреулерін жұмыстан шығарып жіберіп, олар басқа жұмыс орнын іздеп жүреді. Басқа біреулер тұрақты жұмысын жоғалтқандықтан уақытша жұмыссыз болады (мысалы, құрылыстағы қолайсыз ауа райы жағдайы) . Сонымен қатар жастар арасында алғаш рет жұмыс іздеп жүрген адамдар санаты болады.
Осы жұмыссыз адамдар жаңа жұмыс орнына немесе уақытша жоғалтқан жұмысқа қайтып келген кезде, олардың орнын басқа жұмыссыздар басады. Сондықтан, өр түрлі себептермен жұмыссыз қалған адамдар санаты құрамын өзгертсе де, осы жұмыссыздық типі қала береді. Жұмыс іздеп жүрген немесе жұмыс орнын алуын күтіп отырған адамдарға экономистер ''уақытша жұмыс-сыздар" деген термин қодданады (Ол жұмыстың қайта жаңғыруымен немесе іздеумен байланысты) .
Уақытша деген анықтама бұл құбылыс мәнін нақты көрсетеді: еңбек нарығында жұмыс орны мен жұмыс кү-ші арасында сәйкестілік орнамайды. Уақытша жұмыс-сыздар еңбек нарығына ұсынатын "білімдері" бар деп есептелінеді.
Уақытша жұмыссыздық міндетгі және ерікті болып бөлінеді. Жұмысшылардың көпшілігі жұмысаралық жағ-дайға өз еркімен түседі, олар - өздерінің төмен жала-қылы жұмыстарын жоғары төлемақылы жұмысқа ауыс-тырады. Бұл жұмысшылардың ездеріне үлкен табыс өкеледі және еңбек ресурстарының үтымды пайдасын арттыру дегенді біддіреді. Яғни, жалпы экономикадағы нақты өндіріс көлемінің ұлғаюы.
Құрылымдық жұмыссыздық
Уақытша жұмыссыздық ақырындап "Құрылымдық жұмыссыздық" деп аталатын екінші санатқа ауысады. Экономистер "құрылымдық" терминін құрамдық деген мағынада қолданады. Уақыт ете келе технология мен сұраныс құрылымында өзгерістер болады, олар өз алдына еңбек күшіне жиынтық сұраныс құрылымын езгертеді. Осы өзгерістердің нәтижесінде кейбір маман-дықтарға деген сұраныс азаяды немесе мүлде жойы-лады. Басқа мамандықтарға, соның ішінде жаңаларына сұраныс көбейеді. Бұл жағдайда еңбек күші еңбек орындарының құрылымындағы жаңа өзгерістерге бірден және толық жауап бере алмағандықтан жұмыссыздық пайда болады. Кейбір қызметкерлердің өздерінің маман-дық тәжірибелері нарық сұранысына сәйкес келмейті-ніне көздері жетеді; олардың тәжірибесі мен іскерлігі технология мен сұраныс сипатында болған өзгерістерге байланысты ескіріп, керексіз болып қалады. Сонымен қатар жұмысбастылықтың географиялық құрылымы әр-дайым өзгеріп түрады. Бүған соңғы 10 жылда байқалған жұмыс орындарының "қысқы белдеуден" - "жазғы белдеуге" миграциясы мысал бола алады.
Уақытша жөне құрылымдық жұмыссыздық арасындағы айырмашылық анық емес. Уақытша жұмыссыздар-да "сатуға" болатын тәжірибе бар, ал құрылымдық жұмыссыздар жаңа жұмыс орнына орналасуы үшін арнайы оқу курсын өтуі керек, ал кейде тұрғын жерін де ауыс-тыруы керек. Уақытша жұмыссыздық қысқа мерзімді, ал құрылымдық жұмыссыздық ұзақ мерзімді, сондықтан ол қауіпті болып саналады.
Циклдік жұмыссыздық
Циклдік жұмыссыздық қүлдырау кезеңінде, яғни жалпы немесе жиынтық шығындардың жетіспеушілігі-мен сипатталатын кезенде пайда болады. Тауарлар мен қызметтерге жиынтық сұраныс азайғанда, жұмысбасты-лық төмендейді, жұмыссыздық өседі. Сол себепті цикл-дік жұмыссыздықты кейде "сұраныс тапшылығына бай-ланысты жұмыссыздық" деп атайды.
3. Толық жұмысбастылық ұғымы
Толық жұмысбастылық жұмыссыздықтың мүлдем жоқтығы емес. Экономистер уақытша және құрылым-дық жұмыссыздықты болмай қоймайды деп санайды, осыдан толық жұмысбастылық ұғымы еңбек күшінің 100%-нан аз бөлігін қамтитын жұмысбастылық болып саналады. Дөлірек айтқанда, толық жұмысбастылық ке-зіндегі жұмыссыздық деңгейі уақытша және құрылым-дық жұмыссыздық деңгейлерінің қосындысына тең.
Басқа сезбен айтқанда, толық жұмысбастылық ке-зінде жұмыссыздық деңгейі циклдік жұмыссыздық нельге тең болған жағдайға ғана жетеді. Толық жұмысбасты-лық кезіндегі жұмыссыздықты "жұмыссыздықтың табиғи (шынайы) деңгейі" деп те атайды. Жұмыссыздықтың табиғи деңгейімен қосарланған ішкі өнімнің нақты көлемі "экономиканың өндірістік әлуеті" деп аталады. Бұл толық жұмысбастылық кезіндегі экономика өндіре алатын өнімнің нақты (шынайы) көлемі. Толық жұмысбастылық кезіндегі жұмыссыздық деңгейі немесе жұмыссыздықтың табиғи деңгейі еңбек күші нарықтары тепе-теңдік жағдайында болғанда, яғни жұмыс іздеушілер мен бос жұмыс орындардың саны сәйкес келген жағдайда орнайды.
4. Жұмыссыздықтың табиғи деңгейі
Жұмыссыздықтың табиғи деңгейі дегеніміз - оң өлшем, өйткені уақытша жұмыссыздарға сәйкес бос орындарды табу үшін уақыт керек. Қүрылымдық жұмыссыздарға да жұмысқа орналасу үшін оқу курстарын өтуге немесе басқа жерге кешу үшін уақыт керек. Егер жұмыс іздеп жүрген адамдардың саны бос жұмыс орындар санынан көп болса, онда еңбек күші нарықтары сәйкес келмейді деген сөз; мүндай жағдайда жиынтық сұраныс тапшылығы мен циклдік жұмыссыздық пайда болады. Басқа жағынан қарағанда, жиынтық сұранысы артық болған жағдайда, жұмыс күшінің жетіс-пеушілігі байқалады, яғни бос жұмыс орындардың саны жұмыс іздеп жүрген адамдар санынан артық болады. Мүндай жағдайда жұмыссыздықтың нақты деңгейі табиғи деңгейінен төмен болады. Еңбек күші нарықтарындағы мүндай тапшылық инфляциямен қатар болады.
"Табиғи" термині экономика жұмыссыздықтың табиғи деңгейіңде жұмыс істеп, өзінің өндірістік мүмкіндігін қодданып жатыр деген ұғым бермейді. Біздің іскерлік цикддарды қысқаша шолуымызда экономикадағы жұмыс-сыздық деңгейі табиғи деңгейінен жоғары болады деп ай-тып кетгік. Бірақ кейде экономикадағы жұмыссыздық деңгейі табиғи деңгейінен төмен де болуы мүмкін.
Жұмыссыздықтың табиғи деңгейі өз алдына тұрақсыз көрсеткіш. Ол кезенді түрде еңбек күші мен инсти-туционалдық өзгерістермен байланысты демографиялық қозғалыстар әсеріне түседі.
Күн сайын кейбір жұмысшылар жұмыстан шығады немесе оларды жұмыстан шығарады, ал кейбір жұмыссыз жаңа жұмыс табады. Бұл үздіксіз жұмыссыздар қатарына кіру жөне шығу жұмыссыздық жағдайдағы жұмыс күші-нің үлесімен анықталады. Берілген бөлімде біз жұмыссыз-дықтың табиғи деңгейімен анықталатын факторларды көрсететін жұмыс күші динамикасының үлгісін құрамыз.
L - жұмыс күші, Е - жұмысшы саны, ал U - жұмыссыздар саны болсын. Әрбір жұмысқа жарамды адам не жұмысшы, не жұмыссыз болатындықтан, онда:
L = E+U.
Ендеше, жұмыс күшінің жиыны жұмысшы мен жұмыссыздар санының қосындысын береді. Жұмыссыздық деңгейі U/L тең болады.
Жұмыссыздық деңгейін анықтайтын факторларға бар зейінді шоғырландыру үшін, жұмыс күшінің мөлшері өзгермеген деп есептейміз. Жұмысқа орналасқандар қатарынан жұмыссыздарға және керісінше ауысуы 67-бетгегі сызбада көрсетілген. s - жұмысшылардың жұмыс-тан шығу деңгейінің көрсеткіші болсьш, яғни әр ай сайьш жұмыс жоғалтқан жұмыс істейтіңдер деңгейі, f - жұмысқа орналасу деңгейінің көрсеткіші, яғни әр ай сайын жұмыс табатын жұмыссыздар үлесі. Осы екі көрсеткіш тұрақты дейік және олар жұмыссыздық деңгейін қалай анық-тайтынына көз жеткізейік.
Егер жұмыссыздық деңгейі өзгермейтін болса, яғни еңбек нарығы тұрақты, онда жұмысқа жалданғандар саны жұмыстан шығарьшғандар санына тең болуы керек. Ш - жұмысқа жалданған адамдар саны, ал sE - жұмысын жоғалтатын адамдар саны болғандықтан, бұл екі шама тең болуы керек:
fU = sE
Бұл теңдеуді түрлендіру арқылы жұмыссыздықтың тұрақты деңгейін табуымызға болады. Е = L-U, яғни жұмыс істейтіндер саны жұмыс күшінің жиынтығынан жұмыссыздар санын азайтқанға тең. Бұл fU = s (L- U) екенін білдіреді. Теңдіктің екі жағын да L-re бөлеміз, совда
f(U/L) = s (1-U/L) шығады. Теңдеуді түрлендірсек,
U/L = s/s+f
Бұл теңдеу U/L жұмыссыздық деңгейі жұмысқа жаддану мен жұмыстан шығарьшу деңгейлерінің көрсеткіштеріне тәуелді болатыньш көрсетеді. Жұмыстан шығарылу деңгейі қаншалықты жоғары болса, жұмыссыздық та соншалықты жоғары. Жұмысқа жалдану деңгейі қаншалықты жоғары болса, жұмыссыздық деңгейі соншалықты төмен болады.
... жалғасы- Іс жүргізу
- Автоматтандыру, Техника
- Алғашқы әскери дайындық
- Астрономия
- Ауыл шаруашылығы
- Банк ісі
- Бизнесті бағалау
- Биология
- Бухгалтерлік іс
- Валеология
- Ветеринария
- География
- Геология, Геофизика, Геодезия
- Дін
- Ет, сүт, шарап өнімдері
- Жалпы тарих
- Жер кадастрі, Жылжымайтын мүлік
- Журналистика
- Информатика
- Кеден ісі
- Маркетинг
- Математика, Геометрия
- Медицина
- Мемлекеттік басқару
- Менеджмент
- Мұнай, Газ
- Мұрағат ісі
- Мәдениеттану
- ОБЖ (Основы безопасности жизнедеятельности)
- Педагогика
- Полиграфия
- Психология
- Салық
- Саясаттану
- Сақтандыру
- Сертификаттау, стандарттау
- Социология, Демография
- Спорт
- Статистика
- Тілтану, Филология
- Тарихи тұлғалар
- Тау-кен ісі
- Транспорт
- Туризм
- Физика
- Философия
- Халықаралық қатынастар
- Химия
- Экология, Қоршаған ортаны қорғау
- Экономика
- Экономикалық география
- Электротехника
- Қазақстан тарихы
- Қаржы
- Құрылыс
- Құқық, Криминалистика
- Әдебиет
- Өнер, музыка
- Өнеркәсіп, Өндіріс
Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор #1 болып табылады.

Ақпарат
Қосымша
Email: info@stud.kz