Экономика ілімдерінің тарихы

КІРІСПЕ 3
1 ТАҚЫРЫП: ЭКОНОМИКА ІЛІМІ ТАРИХЫНЫҢ ПӘНІ МЕН МЕТОДЫ. ЕРТЕ ӘЛЕМДЕГІ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ОЙЛАР , ПІКІРЛЕР, КӨЗҚАРАСТАР 3
1.1 Экономикалық ойлар тарихы . ғылым ретінде 3
1.2 Методология және курсты кезең . кезеңге бөлу. 3
1.3 Ежелгі әлемде экономикалық ойлардың пайда болуы (Вавилон, Қытай, Индия) 3
1.4 Ерте дүниедегі Греция мен Ежелгі Римдегі экономикалық көзқарастар 3
ТҮЙІН 3
Негізгі терминдер 3
Практикум 3
§1 Енді Сіз білесіз: 3
§2 Қайталау үшін сұрақтар. 3
§3 Білімді өзіндік тексеруге арналған тестер 3
2 ТАҚЫРЫП: ФЕОДАЛИЗМНІҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ІЛІМІ 3
2.1 Шығыс және Батыс Европа елдеріндегі феодализмнің экономикалық идеяларының ерекшеліктері 3
2.2 Меркантилизм . саяси экономияның алғашқы мектебі 3
2.3 Меркантилизмнің даму ерекшеліктері мен кезеңдері 3
2.4 Утопиялық социализм және оның дамуындағы эволюцияның жалпы сипаттамасы. 3
ТҮЙІН 3
Негізгі терминдер 3
Практикум 3
§ 1 Енді Сіз білесіз: 3
§ 2 Қайталау үшін сұрақтар: 3
§3 Білімді өзіндік тексеруге арналған тестер: 3
3 ТАҚЫРЫП: АНГЛИЯДАҒЫ КЛАССИКАЛЫҚ САЯСИ ЭКОНОМИЯНЫҢ ДАМУЫ 3
3.1 Классикалық саяси экономияның пайда болуының тарихы және оның жалпы сипаттамасы. 3
3.2 У. Петти . ағылшын классикалық саяси экономиясының негізін салушы. 3
3.3 А. Смит шығармаларында классикалық саяси экономияның дамуы. 3
3.4 Д. Рикардоның методологиясы 3
және оның еңбек құн теориясы. 3
3.5 Мальтустың саяси экономиясы және қазіргі мальтузиандистер. 3
ТҮЙІН 3
Негізгі терминдер 3
Практикум 3
§ 1 Енді Сіз білесіз: 3
§ 2 Қайталау үшін сұрақтар: 3
§ 3 Білімді өзіндік тексеруге арналған тестер. 3
4 ТАҚЫРЫП: ФРАНЦИЯДАҒЫ КЛАССИКАЛЫҚ САЯСИ ЭКОНОМИЯНЫҢ ПАЙДА БОЛУЫ МЕН ДАМУЫ 3
4.1 Францияның классикалық саяси экономиясының 3
ағылшын саяси экономиясынан өзгешелігі. 3
4.2 Пьер Буагильбер. францияның классикалық 3
саяси экономия мектебінің негізін салушы. 3
4.3 Франсуа Кенэнің физиократизміне 3
сипаттама және оның «Экономикалық кестесі». 3
4.4 С. Сисмонди . экономикалық романтизмнің өкілі. 3
4.5 П.Ж. Прудон және оның әдісінін сипаттамасы. 3
ТҮЙІН 3
Негізгі терминдер: 3
Практикум: 3
§1 Енді Сіз білесіз: 3
§2 Қайталау үшін сұрақтар: 3
§3 Білімді өзіндік тексеруге арналған тестер: 3
5 ТАҚЫРЫП: САЯСИ ЭКОНОМИЯНЫҢ ГЕРМАНИЯДА ДАМУЫ 3
5.1 “Ескі” және “Жаңа” тарихи мектептердің 3
пайда болуы. 3
5.2 Маркстік саяси экономияның 3
қалыптасуы мен дамуы. 3
5.3 К.Маркстің методологиясы және 3
“Капиталды” жазуы. 3
5.4 “Капиталдың” үш томының құрылымы. 3
5.5 Ф.Энгельстің экономика ғылымына қосқан үлесі. 3
ТҮЙІН 3
Негізгі терминдер: 3
Практикум 3
§1 Енді Сіз білесіз: 3
§2 Қайталау үшін сұрақтар: 3
§3 Білімді өзіндік тексеруге арналған тестер: 3
6 ТАҚЫРЫП: РЕСЕЙДЕГІ ЭКОНОМИКАЛЫҚ 3
ОЙ.ПІКІРЛЕР 3
6.1 ХІХ ғасырдың аяғындағы ХХ ғасырдың басындағы Ресейдегі экономикалық ой.пікірлер. 3
6.2 Ресейдегі марксизмнің эконоимикалық идеяларының дамуы. 3
6.3 Социализмнің экономикалық негіздерін жасаушы 3
ТҮЙІН 3
Негізгі терминдер 3
Практикум 3
§1 Енді Сіз білесіз: 3
7 ТАҚЫРЫП: ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ОЙЛАРДЫҢ ПАЙДА БОЛУЫ МЕН ДАМУЫ. 3
7.1 Қазақстандағы номадизмнің ерекшеліктері. 3
7.2 Фольклор . экономикалық ойлардың бастау бұлағы 3
7.3 Әл . Фараби ілімі, Тәуке ханның “Жеті жарғы” . заң ескерткіші. 3
7.4 ХІХ ғасырдағы Қазақ . демократтарының 3
әлеуметті .экономикалық көзқарастары. 3
7.5 Қазақстанның мемлекеттік социализмнен рынок қатынастарына өту кезендегі экономикалық ғылымның дамуы. 3
8 ТАҚЫРЫП. КЕЙНСИАНДЫҚТЫҢ ПАЙДА БОЛУЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ ДАМУ ЭВОЛЮЦИЯСЫ 3
8.1 Кейнсиандықтың пайда болуының тарихи жағдайы. 3
8.2 Дж М. Кейнс . сұранысты басқару негізінде экономиканы реттеудің макроэкономикалық 3
теориясының негізін қалаушы. 3
8.3 Неокенсиандық және кейнсиандық 3
дамудың екі үрдес. 3
8.4 Кейнсиандықтың эволюциясы және 3
поскейнсиандықтың пайда болуы. 3
ТҮЙІН 3
Негізгі терминдер 3
Практикум 3
§1 Енді Сіз білесіз: 3
§2 Қайталау үшін сұрақтар 3
§3 Біліміді өзіндік тексеруге арналған тестер: 3
9 ТАҚЫРЫП: ҚАЗІРГІ ЗАМАНҒЫ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ТЕОРИЯ. 3
9.1 Экономикалық ойдың неокласикалық 3
бағытының генезисі. 3
9.2 Маржинализмнің Австрия мектебі мен Кембридж мектебінің ерекшеліктері. 3
9.3 Экономикалық теорияның институционалды.әлеуметтік бағытының генезисі. 3
9.4 Осы заманғы консерватизмнің негізгі ағымдары. 3
ТҮЙІН 3
Негізгі терминдер: 3
Практикум 3
§1 Енді Сіз білесіз: 3
§2 Қайталау үшін сұрақтар: 3
§3 Білімді өзіндік тексеруге арналған тестер: 3
ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ..263
        
        ҚАЗАҚТҰТЫНУОДАҒЫ
ҚАРАҒАНДЫ ЭКОНОМИКАЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Экономикалық теория және халықаралық экономика кафедрасы
ЭКОНОМИКА ІЛІМДЕРІНІҢ
ТАРИХЫ
Барлық мамандық бойынша оқитын студенттерге арналған дистанциондық оқу ... ... ... ... ... ... ... А.Р.
– Cтепаницкая О.А.
КАРАҒАНДЫ 2004
Пікір жазғандар:
– ҚҒТУ «экономика және менеджмент» кафедрасының
меңгерушісі, э.ғ.д., профессор А.Д. Дүйсембаев;
– ҚЭУ э.ғ.к., доцент ... ... я 7
Э ... ... ред. ... ... ... А.Ш.) Авторлар коллективі:
Жанагулов А.Ш. (1 тақ., 3 тақ., 4 тақ., 5 тақ, 7 тақ., 8 ... ... Ж.С. ... ... (2 ... Сүйіндіков Ж.С. (6 тақ.),
Ускенбаева А.Р. (9 тақ. ... ... оқу ... ... ... жоғарғы кәсіптік
білім беретін стандартының бағдарламалық талаптарына сәйкес қазақ ... ... ... ... жалпы нарықтық экономиканың даму
жолдарына, өндірістің ұлғайюына, әлемдік ... ... ... ... ... ... оқу ... студенттерге, аспиранттарға,
мұғалімдерге, экономикалық теорияны білем деген қалың бұқараға көмектесуге
тиіс.
Авторлар ұжымы
... ... ... ... ... ... Cтепаницкая О.А.
U ... (05) ... ... ... 3
1 ... ... ІЛІМІ ТАРИХЫНЫҢ ПӘНІ МЕН МЕТОДЫ. ЕРТЕ ӘЛЕМДЕГІ
ЭКОНОМИКАЛЫҚ ОЙЛАР , ПІКІРЛЕР, КӨЗҚАРАСТАР 3
1.1 Экономикалық ойлар тарихы – ғылым ... ... ... және ... кезең – кезеңге бөлу. 3
1.3 Ежелгі әлемде экономикалық ойлардың пайда болуы (Вавилон, Қытай,
Индия) ... Ерте ... ... мен ... ... экономикалық көзқарастар 3
ТҮЙІН 3
Негізгі терминдер ... ... Енді Сіз ... 3
§2 Қайталау үшін сұрақтар. 3
§3 Білімді ... ... ... тестер 3
2 ТАҚЫРЫП: ФЕОДАЛИЗМНІҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ІЛІМІ ... ... және ... ... ... феодализмнің экономикалық
идеяларының ерекшеліктері 3
2.2 Меркантилизм – саяси экономияның алғашқы мектебі 3
2.3 Меркантилизмнің даму ерекшеліктері мен кезеңдері ... ... ... және оның дамуындағы эволюцияның жалпы
сипаттамасы. 3
ТҮЙІН 3
Негізгі ... ... 3
§ 1 Енді Сіз ... 3
§ 2 Қайталау үшін сұрақтар: 3
§3 Білімді өзіндік тексеруге арналған тестер: 3
3 ... ... ... ... ... ДАМУЫ 3
3.1 Классикалық саяси экономияның пайда болуының тарихы және оның ... ... У. ...... ... ... экономиясының негізін салушы. 3
3.3 А. Смит шығармаларында классикалық саяси экономияның дамуы. 3
3.4 Д. ... ... ... оның ... құн теориясы. 3
3.5 Мальтустың саяси экономиясы және қазіргі мальтузиандистер. 3
ТҮЙІН 3
Негізгі ... ... 3
§ 1 Енді Сіз ... 3
§ 2 Қайталау үшін сұрақтар: 3
§ 3 Білімді өзіндік тексеруге арналған тестер. 3
4 ... ... ... ... ... ... ... ДАМУЫ 3
4.1 Францияның классикалық ... ... ... ... экономиясынан өзгешелігі. 3
4.2 Пьер Буагильбер– францияның классикалық 3
саяси экономия ... ... ... ... Франсуа Кенэнің физиократизміне 3
сипаттама және оның «Экономикалық кестесі». ... С. ...... ... ... 3
4.5 П.Ж. Прудон және оның әдісінін сипаттамасы. 3
ТҮЙІН ... ... ... 3
§1 Енді Сіз білесіз: 3
§2 Қайталау үшін сұрақтар: 3
§3 ... ... ... ... ... 3
5 ТАҚЫРЫП: САЯСИ ЭКОНОМИЯНЫҢ ГЕРМАНИЯДА ДАМУЫ ... ... және ... тарихи мектептердің 3
пайда болуы. 3
5.2 Маркстік саяси экономияның 3
қалыптасуы мен ... ... ... ... және ... жазуы. 3
5.4 “Капиталдың” үш томының ... ... ... ... ... ... үлесі. 3
ТҮЙІН 3
Негізгі терминдер: 3
Практикум 3
§1 Енді Сіз білесіз: ... ... үшін ... ... ... өзіндік тексеруге арналған тестер: 3
6 ТАҚЫРЫП: РЕСЕЙДЕГІ ЭКОНОМИКАЛЫҚ 3
ОЙ-ПІКІРЛЕР 3
6.1 ХІХ ... ... ХХ ... ... ... ... ой-
пікірлер. 3
6.2 Ресейдегі марксизмнің эконоимикалық идеяларының дамуы. 3
6.3 Социализмнің экономикалық негіздерін жасаушы 3
ТҮЙІН ... ... ... ... Енді Сіз білесіз: 3
7 ТАҚЫРЫП: ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ОЙЛАРДЫҢ ПАЙДА БОЛУЫ МЕН ДАМУЫ. 3
7.1 ... ... ... 3
7.2 Фольклор – экономикалық ойлардың бастау бұлағы 3
7.3 Әл - Фараби ілімі, Тәуке ханның “Жеті ... - заң ... ... ХІХ ... Қазақ – демократтарының 3
әлеуметті –экономикалық көзқарастары. 3
7.5 Қазақстанның ... ... ... ... ... ... ... дамуы. 3
8 ТАҚЫРЫП. КЕЙНСИАНДЫҚТЫҢ ПАЙДА БОЛУЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ ДАМУ ЭВОЛЮЦИЯСЫ ... ... ... ... ... жағдайы. 3
8.2 Дж М. Кейнс – сұранысты басқару негізінде экономиканы реттеудің
макроэкономикалық ... ... ... ... ... және кейнсиандық 3
дамудың екі үрдес. ... ... ... және ... ... ... 3
ТҮЙІН 3
Негізгі терминдер 3
Практикум 3
§1 Енді Сіз білесіз: 3
§2 Қайталау үшін ... ... ... ... ... ... ... 3
9 ТАҚЫРЫП: ҚАЗІРГІ ЗАМАНҒЫ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ТЕОРИЯ. 3
9.1 Экономикалық ойдың неокласикалық 3
бағытының генезисі. 3
9.2 Маржинализмнің Австрия мектебі мен ... ... ... ... ... институционалды-әлеуметтік бағытының генезисі.
3
9.4 Осы заманғы консерватизмнің негізгі ағымдары. ... ... ... 3
Практикум 3
§1 Енді Сіз білесіз: 3
§2 ... үшін ... ... ... өзіндік тексеруге арналған тестер: 3
ӘДЕБИЕТТЕР ... ..........263
КІРІСПЕ
«Экономикалық ілімдер тарихы» бойынша оқырмандар ... ... оқу ... КЭУ-дің экономика теориясы және халықаралық экономика
кафедраның әр-түрлі уақыттарда, әр-түрлі авторлар мен ... ... ... ... ... ... оқулықтар мен құралдарындағы аса мол
материалдарды керекті жүйеге келтіріп, оны стундеттердің пайдалануын
женілдету үшін ... ... ... ілімдер тарихы» соншылықты өзінің мазмұнымен емес,
көлемімен қиын да күрделі де. ... ... ... ... ... рет ... ... оның шегі жоқ сияқты, көп
көлемді шым-шытырық, кейде бір-біріне ұқсас, қайссы негізгі, басты, ... ... ... деп таң ... ... Осы орайда студенттердің
еңбегін жеңілдетіп, оларға оқу материалдарын игеруге көмектесу мақсатында
кәсіптік жоғары ... ... ... ... ... мен ... ... ұсындамлараына сәйкес авторлар ұжымы 9 тақырып
көлемінде оқу материалдарын әзірледі.
Курс көлемі құлдық дәуірмен ... ... ... ... ... мен дамуынан бастап, капитализм мен социализм уақытындағы
экономикалық ... ... ... мен даму ... ... келіп,
осы замаңғы неолиберализммен, неоклассикалық доктринаның ауыспалы нарықтық
қатнастарымен аяқталады.
Бұл пән стундттердің экономиканың дамуы мен оның ... ... ... ... ... ... қалыптастырады, өзінше
ой қортып, жауапты шешім қабылдай алатын ... ... ... ... ... ... ... ПӘНІ МЕН МЕТОДЫ. ЕРТЕ ӘЛЕМДЕГІ
ЭКОНОМИКАЛЫҚ ОЙЛАР , ПІКІРЛЕР, КӨЗҚАРАСТАР
1. Экономикалық ойлар тарихы – ғылым ретінде.
2. Методология және курсты кезең – ... ... ... ... ... ойлардың пайда болуы (Вавилон, Қытай,
Индия).
4. Ерте дүниедегі Греция мен Римдегі экономикалық көзқарастар.
Аталмыш тақырыппен танысып Сіз мыналарды білесіз:
– Экономикалық ілімдер ... ... не, бұл ... несімен пайдалы?
– Экономикалық ғылымдар жүйесінде Хамурапи патшаның алатын орнын;
– Экономистердің көзқарастары мен тұжырымдамалары қандай факторлардың
әсерінен өзгеретіндігін;
– Ерте дүниедегі ... ... ... ... ... ... – ғылым ретінде
Қоғамдық өндірістің қалыптасуы мен даму тарихын, сондай ақ адамзат
қоғамының даму эволюциясының ... ... ... мен ой, ... көзқарастар) пайда болу, даму кезеңі ... ... ... зерттеу экономикалық ілімдер тарихының пәні
болып саналады.
Экономикалық ілімдер тарихы ... ... ... ... ... теориялар мен мектептердің қалыптасуы мен даму
заңдылықтарын зерттейді, оларға талдау жасайды, аса көрнекті экономистердің
көзқарастарын ... ... және оны ашып ... Бұл курс ... ... жалғастығы мен өзара байланысын, келістер (көзқарастар) мен
қорытындылардың трансформациялануын ... ... ... ... ... ғылымының даму эволюциясының
жалпы бағыттаушылығын, оның басты бағыттарының ... және ... ... ... ... ... өзара
байланусын түсінуге көмектеседі.
Қоғамдағы шаруашылық өмірінің өзіндегі өзгерістер мен ... ... мен ... ... ... ... іс -
әрекетімен күресі, ... ... ... ... ішіндегі және
экономикалық теориялар арасындағы қарама қайшылықтар, экономикалық ілімдер
тарихының ... ... ... сәйкес, экономиалық идеялардың
даму көздері болып саналады.
Оның тарихын ... ... ... ... ... кезеңге бөлу,
экономикалық ілім прогресінің келісті (түзу) ... ... ... болып саналады. Мұндай кезең – кезеңге бөлудің ғылыми негізі -
әлеуметтік – экономикалық қатынастарды, ... ... ... және
бүкіл саяси қондырманы түбірінен жұлып, үзіп ... ... ... ... ... ... ... туралы ілім болып табылады.
Әлем тарихының қандай бір уақыт үзігінде формациялардың ... ... ... ... ... Тарихи дәуірлер бөлініп
көрсетіледі, мысалы, кұлиелену дәуірі немесе капитализм дәуірі.
Қандай бір формациялар ... ... ... мен ... ... ... көзқарастары – қалыптасу, толысу
немесе пайда болу ... ... ... ... (факті) экономикалық
ілімді кезең – кезеңге бөлу айрықша маңызға ие ... ... ... ... ... мен бағыты, қоғам мүшелерінің мүдделерін қорғаудың
прогрессивтілігі немесе керітарушылығы ... тура ... ... ... ... ... пайда болуы, оның “жас”
буржуазияның саяси ... ... үшін ... ... ... күресімен байланысты айрықша ғылым ретінде қалыптасуын
аса құрметпен атап көрсетіледі.
Дәуірлер бойынша, қоғамдық – ... ... мен ... бойынша экономикалық ойларды кезең - кезеңге бөлу ... ... ... ... ұсақ ... ал ...... ағымдарды, ілімдерді, жекелеген мектептерді бөліп
көрсету ... ... ... ... ... басты міндеттері әртүрлі
экономикалық ағымдар мен мектептерді зерттеу, сынау, мүлде ... ... ... ... ... тарихи тәжиребеге қарама-қайшы келетін
және теріске шығаратын дәлелдер мен нақты аспектілерді ерекшелеп ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асыру кезінде
пайдаланатын ұсыныстарының белгілі бір тәжиребелік мәні, қазіргі батыстың
экономикалық ... ... - ... жүйелі түрде бөлудің дұрыс, ұтымды
элементтерінің бар екендінігінің айқын ... ... ... Тура ... мәнді, экономикалық теорияларды қазіргі дамыған ... ... бір ... бұл ... ... ұсыныстар ТМД – ның
бүкіл елдері үшін қызығушылықтар туғызады. Әсіресе нарық проблемалары, банк
- қаржы жүйесі, ... ... ... және ... ... 50-60 –шы ... ... біздің экономикалық
әдебиеттерімізде қаншалықты географиялық қана емес, соншалықты әлеуметтік
және идеологиялық мағыналарға ие ... ... ... ... ... ... “батыс экономика теориясы” түсінігі, мемлекеттік реттеуге
сүйенбейтін, нарық пен жеке ... ... ... ... ... ... тұжырымдамасының жиынтығын ... ... ... ... ... болғанымен, бұл түсінікке бүкіл
батыс экономистері қосылады. Кейбір экономистер тұтастай ... ... ... реттеуге қарсы болды, басқалары жеке меншік және
мемлекеттік секторлардың әртүрлі үйлесіміндегі (жарастығындағы) ... ... ... ... ... ... ... әрбірі методолгиялар,
әлеуметтік тұжырымдамалар, ақпарат пен ... ... ... ... ... экономика теориясындағы бірнеше
негізгі бағыттарды (кезеңдерді) бөліп көрсетеді.
Мәселен, өзінің дамуын ХІХ ғасырдағы маржиналисттік теоретиктерден
(яғни Л. ... А. ... ... ... бағыт
методологиялық негізге индивидуализмді (микроэкономиканы) алды. Осы
методологияға ... ... ... ... жеке ... ... мен ... пайдалылығын бағалау идеясы туды.
Еркін бәсекелестік осы элементерді нақты нарықтық бағаларға, ... ... ... ... ... ... шаруашылық шешімдерін қабылдауға мүмкіндіктер береді.
Дәл осы неоклассиктер, “кәсіпкерлік еркіндік” доктринасының жақтастыры,
монетаристер (М. Фридмен), ... ... (М. ... ... ... (Р. Лукас) өкілдері нарықтық экономика
тұрақты динамикалы тепе – теңдіктің тұрақты ішкі тетіктеріне ие, мемлекет
тарапынан ... ... деп ... жасады. Егер үкімет ақша – несие
және бюджет ... ... ... ... ... ... ... неоклассиктер айтқандай, қалған ... ... ... өзі ... неоклассиктердің тұжырымдамалары әлемнің
көптеген елдерінің үкімет шеңберінде кең ... ... ... ... ... ... қаржыландыруды ең жоғары
көлемде қысқарту және шаруашылық ... ... ... ... кейбір экономистер - неоклассиктердің оңшыл үкіметтерінің (М. ... М. ... Р. ... және т.б.) ... ... неоклассиктерден өзгешелігі, олар нарықтық
шаруашылықтың автоматизмДІ (А. ... ... ... ... мүмкін емес деп санады. Себебі нарық, егер оны мемлекеттің
көмегімен ... ол ... - өзі сол ... ... ... өзін - өзі реттеуді беру керек деді.
Неолибералдар, сондай ақ ішкі ... ... ... ... қарсы саясатты жақтады. Олар әлеуметтік ... ... және т.б.) ... ... үшін ... ... ... бірдей байлық әкелуші мемлекет”,
өзіндік үлгі (күшті және қуатты адамдар ... ... ... ... ал әлсіздер – мемлекеттен көмек ... ... ... мен ... арасындағы аралық жағдайды ... ... ... ... ... мектептердің ортасында
болды. Олардың пікірі бойынша капиталистік экономиканың негізгі проблемасы
экономикалық сұраныстың тапшылығы, осыдан мемлекеттік бюджет ... ... ... – ақша ... есебінен оны қолдау қажеттілігін шығарды.
Егер 40-70 – ші жылдары кейнсианизм батыс экономистері мен саясатшылар
арасында үстемдік ... ... ... ол рейгономиканың, тэтчеризмнің
экономикалық саясатының негізін құраған, неоконсервативтік ... ... оған жол ... тура ... Клинтон үкіметінің экономикалық саясаты экономикалық дамудың жаңа
бұтағында (витки) өзіндік кейнсиандық - ... ... ... ... ... тарихы экономикалық ғылымдардың даму
эволюциясының жалпы бағытын, оның басты бағыттарының трансформа-циялануын,
стратегиялық және жедел шешімдер қабылдаумен ... ... ... түсінуге көмектеседі.
1.2 Методология және курсты кезең – кезеңге бөлу.
Экономика ғылымдарының күрделі жүйесінде ... ... ... ... жетістіктерін теориялық түрде ой елегінен
өткізіп, оны қорытуда үлкен маңызды орын ... ... ... ... ... ... ... жатады. Идеологиялық процестердің салыстырмалы
түрдегі дербестігі, тіпті, олардың ... ... ... ету мүмкіндігін
мойындай отырып, қоғамдағы идеялар мен теориялық ойлардың пайда болу,
олардың ...... ... ... ... жеке ... ... және өзара байланысты факторлар байланысы қоғамның ішкі
логикасының экономикалық дамуының негізгі қарама-қайшылықтарын ... ... мен ... ... ... ... зерттейді.
Күрделігіне және қымбаттығына қарамастан, тұтастай ... ... оның ... ... ... бөліктерінің тәртібін салыстырып ... ... ... ... ілімдер тарихының зерттеу
тәсілінің бірінші негізгі әдісі болып саналады.
Болжамның ... ... ...... және ... ... процестер мен құбылыстардың талдауымен болжамдардың
үйлесімдігін тексеру және оны алға ... ... ... әдіс.
Үшінші статистикалық – уақытша талдау ...... ... бірыңғай, жаппай экономикалық құбылыстар мен объектілерді
жиынтық түрде зерттеу.
Төртінші, тарихи – ... ...... контексте қызметтік
(функционалдық) тұрғыда қайталанатын, зерттелетін, үлгілер ... ... ... ... ... белгілер мен символдардың (айшықты белгілердің)
көмегі мен экономкакалық құбылыстарды математикалық сипаттаудың ... ... ... – экономикалық құбылыстарды зертеу
негізінде, кездейсоқтық құбылыстарды жоққа шығару.
1.3 Ежелгі әлемде экономикалық ойлардың ... ... ... ... әлемде экономикалық пайымдаулар ойшылардың еңбектерінде
айтылды, ал ... ... ... ... әдістері мен
ұйымдастыру бойынша тәжиребелік ұсыныстар мен ... ... ... ... біз ... ... натуралды өндіріспен қатар
тауарлы және ақша – несие қатынастарының жеткілікті ... ... ... ... – ақ Т-А-Т ... ... ... тауар -
ақша қатынастары сипатталады. Ақша түрінде күміс қатысты, оған ... ... және ... ... ... ... ... патшалығындағы (VII-VI б.д.д. жылдар) құжаттарда жалгерлік
контрактылар, көпес қол хаттары, жүк құжаттары, сонымен бірге сол ... ... ... ... Сол ... ... ... салмағымен өлшенетін, олардың рөлін күміс құймалар атқарды.
Отты, дөңгелекті және банкті бейнелеуде айтылған үш ...... ... ... саналады деп рас айтылған.
Жаңа Вавилон – ... ... ... банк ... ... ... несиелер берген, вексельдердің есебін,
чектерді ... ... ... ... ... есеп айрысуды
жүргізген, яғни нағыз банктер, “іскер үйлер” өмір сүрген.
Шамамен біздің дәуірімізге дейінгі 1780 ... ... ... (1792-1750 ж. б.д.д.) кодексінде, мемлекет, заң актілерінің
көмегімен, ескі вавилон патшалығындағы ... жеке ... ... ... кодексінің негізгі мазмұны – “күштілер әлсіздерді ығыстырмас
үшін” жағдай ... ... ... ... ... ... және басқада
шынайы берілген вавилондықтардың қарыздар үшін жер иеленуші бөлімдерін
(неделдерін) ... ... ... салынған; борыштың сомасына
қарамастан олардың арасында құлдық борышқа жол берілмеген, ... (20 % - ... 33% ... ... ... қойлған. Кодекс,
жеке тұлғаны құқықтық қорғаумен қатар, құл иеленушілердің құлдарға ... ... ... қызмет етушілердің мүдделерін қорғауды кіргізді.
Патша Хаммурапи кодексі, ... ... – ақша ... дамытудағы
құқықтық нормалар жүйесінің көмегімен, ел экономикасын басқарудың ... бірі ... ... ... ... ... ... қоғамдық
ойлары біздің дәуірімізге дейінгі VI-III ғасырларда ... ... ... ... ... дейінгі 551 – 497 ж.) конфуциандық
бағыттың негізін қалады. Оның ... ... ...... мен
пайымдаулар” жинағы. Конфуций әлеуметтік идеяларды болашақтан емес, оны
елдің ... ... ... яғни ... ... шатқаяқтаған
(пошатнувших) ру басшыларының мүдделерін ... ...... ... ... үшін, Конфуций
адамды моральдық жетілдіру бағдарламасын ұсынды. Үлкендерге құрмет көрсету,
оларға еш уақытта қарсы ... Ұлы ... ... ... (адамгершілік)
қасиеттері еді. Ол перзенттік парызын өтеу және ағайындармен дос болу ... ... ... осы деп ... ... ... үй, ал
басқарушыны “халық әкесі” ретінде санады Байлықты неғұрлым теңдеп бөлуді,
салықтарды жеңілдетуді ұсынды ... ... ... ... қоғамдық
мүдделерге шешу жолын, қауымдық жерге жеке белгілер жоспарын ұсынды.
Аса ірі ... Мэн – Цзы мен, Сюнь – Цзы дің ... ... ... ... ... ... үнемдеу принципі;
халықтың бәрін жеткілікті түрде қамтамасыз ету мен қор жинау саясаты болды.
Біздің ... ... VII-III ... ... аса ірі ... ... – Цзы – Чан мен Ли Куняниң
есімдерімен байланысты опоненттер – ... ... ... ... егіншіліктің дамуымен, мемлекеттің және тауар – ... ... ... ... идеалогиясының тарихында – даосизм, легизмнің негізін
қалаған Конфуцийдың замандасы – Лао –Цзы ерекше орын ... Ол ... ... ... ... берді, себебі қайшылықты, халықтың нашар өмір сүруіне
бұл заңдардың өте көп әсері болды. Ол басқарудың табиғи формаларына ... ... Бұл идея ... ... туғызды.
“Артхашастра” трактаты – Ертедегі Индияның (сөзбе- сөз айтқанда –
“өмірге іс жүзінде пайда ... ... ... ... ... аса ірі
ескерткіші, бұл мемлекетті басқару мәселелері бойынша өсиеттердің жинағы.
Патша ... ... - ... трактаттың авторы болып саналады.
“Артхашастра” – елдің шаруашылық өмірінде ертедегі ... ... ... ... ... ... және ... жүйесі бар ең жақсы
мемлекет ... ... ... жетекші аясы – ауыл
шаруашылығы, әсіресе егіншілік, мемлекеттің қарауындағы ... ... ... ... Мемлекет, өнеркәсіптің дамуын, сауданы,
қоғамдық жұмыстарды қаржыландыруға тиісті болды. ... ... ... шығыстар мен кірістердің қатаң құжаттық есебін жүргізу, тіпті,
шиновниктердің қазынаға қолсұғушылығын тоқтату мәселері ... ... ... қоғамдық қатынастар туралы, Ертедегі Индияның
экономика және саяси институттары туралы мәліметтердің маңызды көздері
болып саналады.
1.4 Ерте ... ... мен ... ... ... ... ... қоғамдық экономикалық өмірінің бүкіл аясын қамтылған,
өндірістің құлиеленушілік тәсілінің генезисі, гүлденуі және ... ... ... ... ұлы ... ... ... тапты.
Ксенофонт (б.д.д. 430-354), Платон (б.д.д. 428-347), Аристотель (б.д.д.
384-322) Ежелгі Грецияның экономикалық ... ... ... ...... ... өкілі, аграрлық Спартаның саясы
және ... ... ... Ірі ... ауыл
шаруашылығының өкілі ретінде, ол “Экономикос” (“Домосторой”) деп аталатын
өзінің ... ... ... мадақтап қолөнершілікпен және
саудамен айналысушылықты айыптайды. Дегенмен, ол оған қарамай, ақшаны
ссудалық ... ... ... ... ... құралы және қазына
құрау құралы ретінде ақшаға құрметпен қарады.
Тауардың тұтыну құнын, сол ... ... ... ... ... ... еңбегі, яғни ол тауардың қосарлы қасиеті туралы
мәселені ... ... бірі ... ... ... ол ... ... болды, бірақ еңбек қатынастарының бөлініс маңызын жақсы
түсінді ... де, ... де, ... де), ... нарыққа қатысушы
адамдарды, ол құлдар және ... ... деп ... ... сол ... ... идеялары 2200 жылдан кейін капитализм дәуірінде ... ... әзер ... дамыды деп айтуға болады.
Ксенофонттың көзқарасына сәйкес салықтар, баж ... ... ... сыртқы саудадан түсетін табыстар мемлекеттік қорлардың
көздері болып саналды. Афинаның ақша байлығы, оның әскери қуатының ... ... ... ... ... олигархиялық құрылыстың жақтасы
Платон, өзінің ... және ... ... қоғамның ең жақсы
үлгісін (моделін) жасады. Платон мемлекетті адамдар арасындағы ... ... күш деп ... айналымын қарастыра отырып, Платон нарықтық адамдардың еріксіз
бөлнетінін (еңбек бөлінісінің күшімен) көрсетті, ... бір ... ... қоғаммен байланысты үш сословия дан: философтардан – қоғамды
басқарушылардан; ... - ...... және ... саудагерлерден тұратынын көрсетті. Алғашқы екеуі жоғарғы
сословия, ал үшінші – жоғарғы ...... ... бірге
асырағандар. Ал құлдар ешқандай сословияға жатпаған.
Платонның ойынша ең жақсы қоғамда, элиталық қауымдастыққа ... қана ... ... ғана ... алған үйге, жерге ие бола алады.
Осыған орай мемлекет азаматтарының біреуінің байлығы ... ... ... асып ... үшін ... мүлік теңділігін сақтауды ... ... ... ... ... ең жақсы қоғам: әділеттілікті сақтау;
қайырымды іс жасау, ... ... ... үшін жеке ... ... ... ... ата – анасын білмейтіндей етіп балаларды
қоғамдық тәрбиелеу және т.б.
Ежелгі ... ... ... ... ұлы ... “Никомахова” және “Саясат” т.б. еңбектерінде көрініс тапты.
Ол өзінің экономикалық ... ... ... заң деп және ол ... алғы ... негізі деді. Адамдарды еркін және құлдарға бөлінуін
ол табиғат ... ... яғни ... тірі ... ... ... тек гректер құл емес, құл барлық ... ... ... ... бір ... Ол құлиеланүшілік жеке меншікті
өндіріс қатынасының ... ден ... ... ... ... ... ... этикалық көзқарас тұрғысынан келе отырып, ол байлықтың екі
формасын анықтады; адамгершілікті – ... және ... ... ... ол өмір үшін үй шаруашылығы және мемлекет үшін
қажетті, тұтыну ... ... ету деп ... ... сөзі ... ... – сауда жасау жолымен ақшалы
болу өнері. “Байлыққа ие болу жағдайында ешқашанда оған жету ... ... ал ... ие болу ... бұл ... ... көзі емес ... Осыдан Аристотель былай деп мәлімдеді, ... ... ал ... “әділеттілік бойынша ұялтуды (порицание) шақырады”. Бұл
жерде ол тұтыну және айырбас (меновой) ... ... ... қарама –
қайшылығын көрсетті.
Құн формаларына талдау жасау арқылы, ... ... ... үлес қосты. Заттың қажеттілікті қанағаттандыру және ... ... ... ... атап өтті, Айырбасты талдай отырып, ол өте
маңызды ой ... ... өз ара ... ... ... еді, ... тең ... – айырбас болмас еді”.
Бірақ ол, әртүрлі тауарларды салыстыруға мүмкіндік беретін ... ... таба ... ... ... бойынша, “барлығын” бірге
байланыстыратын қажеттілік” және “жалпы ... ... ... болған
монета, тауарлардың бір тұтас өлшемі болып саналады. Монета - сөзбе – ... ... ... өлшенетіндей жасады, теңестіреді. Маркстың сөзі
бойынша, Аристотель құн формаларын талдауды аяғына дейін ... ... ... ... мұны түсіну мүмкін емес, яғни тауар формасы еңбек
өнімінің жалпыға бірдей форма.
Аристотельдің аса маңызды идеясы: адам ... және ... ... сүре ... ... ... ... мен жеке адамнан (тұлғадан)
жоғары тұрады. Азаматтар, мемлекеттік тәртіпке үйреніп, бірдей тәрбие алуға
тиіс.
Біздің ... ... үш жүз ... ... ... өмір сүрген
Аристотель, экономика ғылымының бастауларында тұрса да қазіргі экономикалық
жүйенін табиғи ... ... ... ... ... Шының айтса ол кезде
қазіргі экономикалық ... ... ... ол барлық кезеңдерде өмір
сүрген экономистердің ... ... ... ... ... аудара білді.
Ежелгі Римдегі өндірістік қатынастың құл иенушілігі Ежелгі ... ... ... ... болды. Бөтен жерлерді басып алу
арқасында өте үлкен Ұлы құл ... Рим ... ... ... мен халықтар құлдарға айналды. Ауыл шаруашылығы құл еңбегін
пайдалуныдың басты ... ... олар ... ... ауыр жұмысқа
жегілді.Сондықтан ... ... ірі құл ... ... ... және ... әдістері. Ежелгі Рим империясының
маңызды проблемасы болды (Латифундий).
Римдік, құлиеленушілер Катон Старший (б.д.д. 234-149), ағайында Тиберий
(б.д.д. 162-133), Гай ... ... 153-121 ж.) және ... ... ... және т.б. ... құтқару және дағдарыстан шығу үшін күресті.
Ірі жер иеленуші Катон Старший “Жериеленуші” атты өзінің ... ... ... Рим ... ірі ... ... жүргізу
әдістерін негіздеді. Натуралды шаруашылықты өзіндік қажеттіліктермен
қамтамасыз ету оның ... ... ... ... ... ... пайдалану, оларды қанау әдістері ... ... ... ... ... құралдарына жатқызды, олар қайтарымды болу ... ... ... берді. Оларды иесіне (қожайынына) берілгендік рухында
тәрбиелеу мақсатында құлдарды жас ... ... ... ... дұрыс деп
санады. Ол сонымен бірге құлдар ортасында дау, жанжал отын жағып, сөйтіп
бірін – біріне ... ... оны өз ... ... жарамсыз, кәрі,
аурулардан мезгілінде құтылып, ірі құлиеленушілік шаруашылықтарды ұтымды
жүргізуге ... ... ... ... ... ... киім,
тұрғын жайы “сөйлеуші құралдардың” жағдайына сәйкес келуіне ... ... ... Рим ғалымдары, агрономдар Варрон.) және Коллумелла
“Ауыл шаруашылығы туралы” деген өздерінің еңбектерінде (олардың шығармалары
осылай деп ... ... ауыл ... ... негізі
деді. Варрон өзінің трактаттында құлиеленушілік шаруашылықтың құлдыраған
дағдыры туралы дабыл қақты.
Ол бай ... ... ... ... қолдары мен
далбаларында жүзбақшаларын өсірудің орнына театрларға барып, ... ... ... ... ... ... ... пен мал шаруашылығын теңеуге қарсылығын білдірді.
Өйткені, оның сөзі бойынша “қандай бір ... ... – мал ... Ол ... ... құралдарының үш түрінің ...... ал ... ... екі түрі – бұл ... ... және ... шығарушылар (жұмыс малы).
Колумелл 12 томнан тұратын “Ауыл ... ... ... ... ... жазды, онда құлдар еңбегінің аса ... ... егін ... ... ... жұмыс малдарына
зиян әкелетіндігі туралы жазды. Дағдарыстан шығу жолы ретінде, ... ... - ... ... ... ... ... құлиеленуші республиканың ең ... ... ол ... ...... ... шоғырландырып жәй
Италия шаруаларын - плебейлерді жерсіз қалуында ... ... ... ... - ... ... ... Тиберий мен Гай Гракхилар болды
Италиядағы аграрлық мәселелерді шешу мақсатында Гракхилар б.д.д. 133 ... ... ... ... Бұл заң ... әр – бір Рим ... 500
югерден (125 га) аспайтын мемлекеттік жыртылған жерді жалға алу құқына ие
болды, ... бір ... 1000 ... ... ... жалға алуға қақысы
болмады. Қалған жерді мемлекет, салық төлеу арқылы, ... ... ... ... ... 30 югардан бөліп берді.
Тиберий Гракхтың жобасы жартылай жүзеге асырылды, бірнеше ... ... жер ... ал ... ... кейін оның ісін інісі Гай
қостады. Гай Гракхи шаруаларға жер ... ... ... ... ... ... ... кедейлерге астық сату туралы заң қабылдады.
Ағайынды Гракхилардың ісі барынша берік болды және ... ... ... де ... жер ... заңды ұзақ уақыт бойы алып тастай
алмады. Тұтастай ... ... ... ұсақ шаруа
жериеленушілерінің позицияларын нығайтуға және Рим ... ... ... өндіріс тәсіліндегінің қарама - қайшылықтарының асқынуы,
құлдарды аюандықпен қанау ... ... ... 73-71 жж.) ... ... әкелді. Көтерілістің басты мақсаты – тұтқандағы
құлдарды босату және Италиядан ... ... ... ... ... ... ... ол құлиеленушілік өндірістік қатынастардың
негіздеріне қатты соққы болып тиді.
Римдік құлиеленушілік қоғамның бұрқыраған ... ... ... жазушы, ұлы шешен Марк Тулий Цицерон өмір сүрді. Ол жеке
меншікті, ірі ... ... ... ... ... ... ірі жериелену мен ірі сауданың қорғаушысы болды, ұсақ саудаға
қарсы болды, плебейлерге жек ... ... ... ... ... да ежелгі Римдегі натуралды және ... ... ... - ... ... ... Бұл Рим империясының
экономикалық базисінің кең ауқымды феодализмін ... ... яғни ... ... және ... жоқ халықтардың діні
ретінде, христианство, дәл осы ... кең ... өріс ... ... ... ... ... болды, қанау жоқ
болатын. Қуғынға қарамастан, христиан діні ... Рим ... (325 ж.) ... алды, ол құлдарды ... ... ... ... ... ... ... діні қалыптасқан болашақ
феодалдық қоғамның идеалогиясына айналды.
ТҮЙІН
Экономикалық ... ... ... ... ... көзқарастардың,
теориялардың, мектептердің қалыптасу және даму заңдылықтарын зерттеді,
оларға талдау ... аса ... ... ... ... ... ... экономикалық ғылымдар дамуының жалпы
эволюциясын, оның ... ... ... ... ... тарихының мәні ... ... ... ... тарихын кезең - кезеңге бөліп идеологтар
мен ғалымдардың қоғамдық дамудың өзгеру ... ... ... ... ... тарихы” оқу курсы ретінде зерттейтін әдістерді
ғана емес, сонымен бірге ... ... ... Қытай, Индия)
құлиеленушілік қоғамдағы экономикалық ой, пікір, көзқарастардың, ... Рим ... ... көзқарастарының қалыптасу
ерекшеліктерін қарайды.
Негізгі терминдер
Экономикалық тұжырымдамалар.
Экономикалық көзқарастар.
Курсты кезең – ... ... ... ... ... демократия.
Жақсы қоғам.
Жақсы мемлекет.
Экономика және хрематистика.
Сөйлеуші жұмыс күші.
Практикум
§1 Енді Сіз ... ... ... ... ... ... Экономика ғылымындағы экономикалық ілімдер тарихының орны мен маңызын;
3. Экономикалық ілімдер тарихы курсын кезең – кезеңге бөлуін;
4. ... ... құл ... ... ... қалыптасу ерекшеліктерін;
5. Ежелгі әлем өкілдері Ксенофонт, Платон, ... ... ... ... экономикалық көзқарастарының пайда болуын, дамуын және
жойылу тарихын.
§2 Қайталау үшін сұрақтар.
1. “Экономикалық ілімдер тарихы” курсы қандай пән?
2. Экономикалық тұжырымдамаларды зерттеуге ... ... ... ... мен ... ... ... бар ма?
4. Экономистердің көзқарастары қандай ... ... ... ... ... мәні ... Қытай экономиясының дамуындағы
Конфуцидің және оның ... ... ... Ежелгі Греция мен Римнің көне экономикалық ойларының негізгі өкілдерін
атап өтіңдер.
§3 ... ... ... ... ... ... ілімдер тарихы” курсының идеяларына жататындар.
a) Қоғамның шаруашылық өміріндегі өзгерістер мен қарама қайшылықтар;
b) Әлеуметтік топтар мен таптар ... ... ... ... ... ғылымдардың өз ішіндегі қарама қайшылықтар;
d) Экономикалық ... мен ... ... ... ... аралас (жақын) салаларындағы жетістіктер арасындағы
қарама ... ... ... ... ... ...... бөлудің ғылыми
негізі болып саналатындар.
a) Қоғамдық – экономикалық жүйенің ... ... ... ... ... құрылымы және оның күресі;
c) Саяси қондырмалар;
d) Үстемдік етуші формациялар идеологтарының экономикалық көзқарастары;
3. Экономикалық ойларды кезең – кезеңге бөлу категориялрына кіретіндер:
a) ... ... ...... ... ... ... Таптық бағыттаушылық;
e) Теориялық ағымдар, көзқарастар, ілімдер, жекелеген ... ... ... пайымдауларды біз қандай
мәлметтерден аламыз:
a) Бізге дейін жеткен құжатты археогиялық мәліметтерінен;
b) Көне Шығыстың діни ... ... ... ... ... мәтіндерден;
d) Патша Хаммурапи кодексінен, Конфуцийдің, “Архашмастра” ... ... ... мен Рим ... ... ... Қытайдың әлеуметтік – экономикалық құрылысын ... ... V-IV ... ... ... ... ... ұсынды. Төменгі келтірілгендердің қайсысын қазіргі жағдайға
қолдануға келмейді деп санайсыз немесе сіз қайсысын жақтар едіңіз?
a) Үлкенсе ... ...... ... қасиет, ол жоғары
тұрғандарға қарсы шығуға мүмкіндік бермейді;
b) Перзенттік парыздың көрінуі;
c) Ағайындар ... ...... ... негізі ретінде;
d) Мемлекет – бұл үлкен отбасы, ал – басқарушы – “Халық әкесі” ретінде;
e) ... ... ... Аристотель қоғамдық байлық көзіне мынадай анықтама берді:
a) Адамгершілікті – экономика;
b) Адамгершілікке жат – хрематистика;
c) ...... ... ... Хрематистика – сауда жасау жолымен ақша береді;
e) Тауардың қарама қайшылығы ... ... ... ... ... ... Батыс Европа және шығыс ... ... ... ... ...... ... алғашқы мектебі.
2.3 Меркантилизмнің даму кезеңдері мен ерекшеліктері
2.4 Утопиялық ... ... ... және оның даму ... ... ... Сіз ... білесіз:
- феодализм кезеңдегі экономикалық ... ... мен ... ... ... және ... Европаның экономикалық идеяларына
қатысты өзіндік белгілерді;
- экономика теориясының алғашқы мектебі-меркантилизмнің пайда болуының
алғы шарттарын;
- ... ... ... мен ... дамуына меркантилистердің
қосқан үлесін;
- утопиялық социализм теориясын және оның даму эволюциясын.
2.1 Шығыс және ... ... ... феодализмнің экономикалық
идеяларының ерекшеліктері
Арабтық Шығыстың көрнекті ойшысы Ибн-Хальдун (1332-1406 жж) мемлекет
пайдаланатын жердің үлкен қорын ... ... оны ... және
қазынаны толықтыруға жол беретін салықтардың ежелгі дәстүрлеріне, жаңа діни
идеология – ... ... VIII ... басында дүниеге келген
Құранның аяттары да қосылғанын атап көрсетті. Құран ... ... ... ... ... ... көп көңіл бөлді, бірақ артық өсім алушылыққа
қарсы шықты.
Ибн-Хальдун тұжырымдамаларында ... ... және ... ... ... ... ... сараңдықты көпшілік алдында
айыптауда шақырылған.
Оның негізгі жетістіктері ... ... ... ... ... сипаттамасы болып табылады.
Ойшылдың пікірі бойынша, экономиканың барлық салаларында табыстың дамуы
– жалпыға бірдей әлеуметтік және мүліктік ... ... ... ... ... адамның игілік етуіне, халық байлығын бірнеше
мәрте көбейтуге жол берді.
Ибн-Хальдун байлыққа тауар ретінде көңіл бөліп, “құн ретіне ... ... ол ... ... ... тезисті ұсынды.
Бұл оған еңбек өнімі “құн бойынша тең айырбас жолымен” алынатыны туралы
тұжырым жасауға ... ... ... ... мен ... ... өз
еңбегімен жасаған барлық құнын іске асуына ... ... деп ... ... ... құннан ажыратты.
Ибн-Хальдун ақшаның рөлін алла жаратқан екі металл монет – алтын мен
күміс атқарсын деп, оны шаруашылық ... ... ... ... ... “еңбек құнын” яғни еңбекақыны сипаттауда бір неше ... ... ... біріншіден адамның еңбек мөлшеріне”, екіншіден “оның ... ... ... және үшіншіден, “оған адамдардың ... деп ... ... ... туралы қам жесе де, Ибн-Хальдун феодалдық
құрылысты ... ... әрі ... өмірдің гүлденуіне қол
жеткізудің” бірден- бір құралы- салықтың көлемін азайту деп ... ... ... ... Европа феодализмнің экономикалық
идеялары егін шаруашылығымен ... ... Құл ... ... ... болу ... ... бөліну әлі тумаған еді. Біздің
дәуіріміздің І-ІІ ғғ. пайда болған, ... ... ... ... орын
алған христиан діні бұл уақыттарда арнаулы ... ... ... ... ол ... пен ... ... мақсат етті. «Байлық
жұмақтан орын алғанша, түйе иненің жүзімен өтіп ... ... ... ... өз ... ... алған ақшанды жарлыға таратып бер” деген
аңыз қалған. ... орта ... ... ...... ... осындай пайымдаулар сипаттайды.
Құл иеленушілік қатынастардың ыдырауына, феодализмнің туындауы
тұсындағы ... ... ... құралған «Сали шындығы» (481-
511) болып табылады.
Ол деревнялық қуымның және онда ... ... ... –қауымының қауымдық
меншігін қорғады.Сонымен бірге «Сали шындығы» жеке үй ... ... ... ... ... жеке ... ... тырысты.
Ертедегі ортағасыр соңында феодалдық қатынастар бекітілді ... ... пен ... ... «Вилла туралы Капитулярий» (
Жер туралы заң) пайда болды.
Ертедегі ортағасыр кезеңінде экономикалық ойлардың өкілдерінің ... ... ... мектебі шықты.
Канондықтардың экономикалық идеялары ... ... мен өсім ... ... дұрыс емес нәтижесінде және басқаның еңбегін ... яғни ... күнә ... ... ... үзілді-кесілді айыптады.
Эквиваленттік және пропорционалдық айырбас ... ... ... ғана ... деп ... ... баға» деп еңбек ... ... ... Шіркеу заңдарының авторлары дене еңбегіне ... ... ... ... ... сол ... ... халықтың
шығынына байланысты жеке адамдар байлығының ерекше құқығына ... ... ... ... ... күнәhарлық құбылыс ретінде тікелей тыйым
салды. Ерте канондық мектептің негізін салушылардың бірі - ... ... ... (353-430 жж) болды. IV ғасырдың соңы мен ... ... ... ... ... ... ... сәуегейлік қағидаларын білдірді. Бұл қағидалар V-ХШ ғасырлар
бойы берік ... ... ... ... ... – “Құдайдың
қаласы туралы” және «Күнәдан арылу» (Исповедь).
Кейінгі орта ғаырдың дәуірлеу кезеңінде (қоғамда ... ... ... ... қуаты мен саны өскенде, ... ... ... ... яғни ақша – ... ... кейінгі канондықтар экономикалық мәселелер мен әлеуметтік
теңсіздік ... ... ... ... ... ... ірі ... 1879 жылғы католик шіркеуіндегі әулиелерлеріне
жататын Фома ... ... жж) ... Оның ... сумасы”
трактатында ортағасырдағы Батыс ... ... ... ... ... ... Аквинский “дәлелдемелерінде” қоғамның сословиялық бөліну
себебтерін ... ... ол ... деп ... ... ... бойынша бөлінуі біріншіден, оларды сословия бойынша бөлген Құдайдың
құдіретіне;
Екіншіден, әр ... ... ... ... ... ... ... себептер негізі.
Екіжақты және келісу позициясын бұрынғы канондықтармен салыстыруда,
Фома Аквинский “Теология ... атты ... әділ ... ... ... процент сияқты әртүрлі экономикалық көрсеткіштерді пайымдау арқылы
қарастырады.
Канондықтар іліміне “құн”, “нарықтық баға” санаттарын ауыстыратын “әділ
баға” термині ... ... ... ... де негізгі санаты
болып табылады. Алайды, ... ... ... ... ... ... материалдық және еңбек шығындарына ... ... ... ... ... шығындарсыз толық сипаттама
жеткіліксіз деп санады. Осыған орай, оның ойларынан, ... ... ... ... сату құқығында” қосымша құн пайда болады дегенді аңғарамыз.
Жаңа замандағы экономикалық көзқарастардың негізі ... Ж. ... жж) ... ... Оның ... діни сипатта болғанына
қарамастан, олар толығымен нақты экономикалық мазмұнға ие болды. ... ... ... ... ... ... рахатта, ал
біреулерді мәңгілік азапта болуын болжаған), алайды әр адам мұны ... ... ... деп ... оны ... дәлелдеді. Оған куә
ретінде ... ... ... ... Адам ... ... есепшіл,
қайраткер және адал болу керек, бұл-Құдай алдындағы парыз».
Калвиннің доктринасы (жалпы протестантизм) Голландияда, ... ... ... ... және ... ... ... көмектесті.
Қарыз проценті қалыпты құбылыс ретінде, ал байлыққа ұмтылыс – адам үшін
табиғи болып есептелінді. «Заңдар ... ... ... ... мен ... өзі қалай қажетті деп санаса, соған рұқсат беруі керек». Жеке
меншік және жеке өмір ... әлі қол ... ... яғни бухгалтерия, барлық кіріс пен шығынды ретімен
салыстырып кең таралымға ие болды. Мұның ... ... мен банк ... әсер ... ғасырдағы экономикалық ойды сипаттай отырып, байлық тұтастай
табиғи- заттай қалыпта қарастырылғанын ескеру қажет.
2.2 Меркантилизм – ... ... ... мектебі
Европада ұлттық мемлекеттер мен сауданың даму жетістіктері пайда болған
кезде алтын мен күміске ... ... ақша және оның ... рөлі ... ... ... пайда болды. Осылайша, ұлы табиғи
зерттеуші Николай Коперник ... соғу ... ... ... ... төрт ... ... жанжал, өнім, жердің
өнімсіздігі және ақшаның құнсыздануы. Ол құнсызданған ... ... және ... құралдардың қымбаттауын ескертті.
Кароль кеңесшілері алтын туралы, импортты ... ... ... ... ... туралы еңбектерін жаза бастады. Бірте-бірте меркантилистер
мектебі пайда болды, оның құрылуы ең ... ... ... ... ... ... ... латын сөзінен mercari (сату)дегеннен шыққан. Оның
пайда болуы Ұлы географиялық ашылумен, “алғашқы капитал ... ... жаңа ... ... ... мен ... ... болумен тығыз байланысты.
Европалық меркантилистер өкілдері негізінен көпестер, өндірушілер,
әскерилер, авантюристер болды. Дегенмен олар ... ірі ... ... несие және соғыстар арқылы пайдаға ие болу ... ... ... ... ... ... ... Сол
кезде экономикалық әрекет мақсатын ақшадан, алтыннан, күмістен көре ... ... үшін ... ... Сол ... ... ... мемлекетте және жеке қолда ақшаны жинақтау әдістерін іздеуге
арналды. Осылайша, меркантилизм, нарықтық қатынастың туу ... ... ... мектебі ретінде теориялық-әдістемелік
ерекшеліктерінің тұтас қатарын құрады. ... ... ... үйрену пәні ретінде өндіріс аумағынан қол үзген жағдайда қарым-қатынас
айналасындағы ... ... ... ... ... ... ... жүйелі талдау мүмкіндігін
болдырмауды және ... ... ... ... ... оқып үйрену әдісі ретінде эмпиризмді қолданды;
- ақшаның пайда болуын адамзаттың жасында ... ... ... ... ақшаны байлықпен байланыстырады;
- құнның шығуын алтын мен күмістің ... ... ... ... ... ... ... еңбек ұсынысының көтерілуін еңбекақының жоғары емес төменгі қажетімен,
байланыстырды;
- экономикалық өсуді елдің ақшалай байлығының көбеюі ... ... ... реттелуі және сыртқы сауданың сальдосына дұрыс қол
жеткізу арқылы байланыстыра қарастырды.
- Осыған орай, осы және басқа да ... ... ... мектептердің дамуының “ертедегі және кейінгі” ... ... ... ... даму ... мен кезеңдері
Ертедегі меркантилизм (монетаризм) Ұлы географиялық ашылуларға ... ... және ХVІ ... ортасына дейін өзекті болды. Оның ... ... ... ... ... және басқалар. Сол
кезеңде ... ... ... байланыстары әлсіз дамыды, эпизодтық сипатқа
ие болды. Бұл уақытта қатал ... ... ... ... ... ... ... үміт артқан.
Европалық билеушілер декреттер мен полициялық шаралар көмегімен алтынды
мемлекеттен шығаруды шектеді және колониядан ақшалай материалдың ... ... ... ертедегі меркантилистердің монетаризм теориясы заңды
жолмен ақшалай байлықтың өсуіне бағытталған, ... ... ... ... анықталуы мүмкін. Кейінгі меркантилизм ХVІІ ... ... ... ... ... ... дейінгі аралықты
қамтиды, дегенмен оның жеке ... ... ... да өзін ... Оның ... өкілдері – Томас Мен (Англия), А. Серра (Италия),
А. Монкретьен (Франция) және ... Бұл ... ... ... ... ... және ... сипат алады, яғни көпшілік
жағдайда ұлттық өндіріс пен мемлекет арасындағы сауданың дамуын қолдауымен
шарттасты.
Сондықтан кейінгі ... ... ... ... “сауда
балансының жүйесі” танылды, осыған орай мемлекеттен шығарылған ... ... ... сауда балансы) құны арасындағы ... ... ... бай ... деп ... Бұл айырмашылықты екі
тәсілмен қамтамасыз етуді көздеді: біріншіден, өз мемлекетінен дайын өнімді
шығару және ... ... ... тыйым салу есебінен; екіншіден,
делдалдық сауда көмегімен, ... ақша ... ... ... Бұл ... бір ... арзанға сатып алу және басқаға
қымбатқа сату принципі жүргізілді. Белсенді сауда ... ... ... ... ... мақсатында кейінгі меркантилистер протекционизм
саясатын ұстап, шетел тауарларына жоғарғы баж ... ... ... ... қолдады Осыған орай, “саяси экономия” терминнің шығуы осы кейінгі
меркантилизмен байланысты болды. Оны 1615 жылы ... ... ... кітабын шығарған француз меркантилисі А. Монкретьен еңгізді.
Кейінгі меркантилистер саяси экономияны сауда ... ... ... қарастырды, ал оның негізгі міндеті – “көп сату – аз ... ... және ... ... ... ... көптеген
сұрақтарын түсіндіру мен ажыратылады. Мысалы, ертедегі ... деп ... мен ... зат ... ... Олар ... мен ақша
қатынасының арасындағы тығыз байланысты күнгірт түсінді. ... ... деп - ... ... ... кейін,
қалған тауарды ол міндетті ... ... ... ақшаға айналу арқылы
түсетін артық өнім деп ... ... ... ... ... құны ... және оны ақшалай формаға ауыстырды. Сондықтан олар ақшаның ... ... және оны ... мен ... табиғи құрамында қарастырды.
Бұл ертедегі меркантилистердің номиналистік ... ... ... ақшаны тауар деп түсінді, бірақ оларды ... ... ... және неге ... айналатынын түсіндіруді білмеді және
ақшаның металдық теориясының негізін ... ... ... Осымен
бірге, кейінгі меркантилистер ... ... ... ... Ақшаның сандық теориясының пайда болуы ХVІ ғасырда Европаға
Жаңа ... ... ... мен ... ... тұған «баға
революциясына» қарсы табиғый реакция және ақша саны мен тауар бағасының
өзгеріс ... ... ... ... ... ... құндылығы оның санының кері тәуелділігінде болып, ал
тауардың баға деңгейі ақша ... тура ... ... ... ... ... жетіспеуіне байланысты оны
жинақтау құралдарына әкелсе, онда кейінгі меркантилизм өкілдері ... ... ... ... тек ... ... ғана ... сонымен
қоса қарым-қатынас құралын байқады делдалдық сауданы қорғай отырып, олар,
негізінен ақшаның капитал ретіндегі қызметін мойндады.
Әр ... ... ... ... ... ... ... ие
болды. Осылайша, Англияда меркантилизм бір уақытта ... ... ... ... ... әсер ... Бұл ХVІІ ... елдің сауда мен
өндіріс аумағында протекционистік ... ... ... ... ... компаниясының көшбастыларының бірі Томас Мен (1571-1641 жж) есімімен
байланысты сол сияқты англияда ... мен ... ... ... Д.Рикардо және басқалардың еңбектерінде көрініс тапқан
классикалық саяси экономияның құндылықтарын ... ... ... болды. Англия ХІХ ғасырдың ортасында ішкі және ... ... ... ... ... жолын қуғаны туралы мәлімдеп,
антимеркантилистік ұстанымды ... іске ... ... ... ... ... жол бастаушысы, кольбертизм
атағын алған, біржақты сипат беріп, үкімет мүшесі болған – Жан ... ... жж). Ауыл ... ... ... Кольбер, белсенді сауда балансын ... ... ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығының
қажеттіліктерін ескермеді. Ол ауыл ... ... ... ... ... ауыл ... ... шетке шығаруды қиындатты.
Экономикалық идеяларды дамытудағы меркантилизмнің тарихи ролі ... ... ... ... және ... ... тұжырымдамалары айналым аясында толығымен шаруашылық
өмірдің тәжиребесіне арналды. Бұл сонымен бірге, оларға ғылыми айналымға
көптеген экономикалық санаттарды ... ... ... ... ... ... ... маңызды заңдылықтарды айқындауға жол ... олар ... ... ... ... ... ... болмады.
Меркантилисттер отандық өнеркәсіп пен сауданың дамуы үшін ақшаны
маңызды ... ... ... ... қарастырғанымен, ұлттық экономикаға шетел
инвестицияларын тартуға мән бермеді. Бұдан басқа олар үшін жұмыссыздық
мәселесі де ... ... ... жұмыссыздықтың” негізгі себебін аз
уақытында ... ... ... мен зауаттарда жұмыс істеуді қаламауды
тудыратын не “жалқаулық”, не “азғандық” деп санады.
Меркантилизм дамыған Европа елдерінде, ең ... ... мен ... ... ... ... ... нарықтық экономикалық
қатынастар мен ерекшеліктердің қалыптасу өзгешілігі мен байланысты.
Меркантилистер тұтыну құны ... ... ... деп жариялады.
Меркантилизмнің экономикалық саясаты ... ... ... ... ... экономияның туу кезеңі мен байланыстыра
ретінде бағалай отырып ... оның ... өз ... практикалық
маңызын сақтай отырып соншалық ғылыми бағыт бермей және одан ... тек ... ... деп ... ... социализм және оның дамуындағы эволюцияның жалпы сипаттамасы.
Социализм – негізінде ... ... ... ... ... көлемі) және меншік бірлігі теория. Бұл социалистік ағым
қоғамда ... және әділ ... қол ... ... қойды.
Социалистік доктрина – бақытты өмір туралы адам ... ... ... бір ... ... негізделген социалистік идеялар Платон
философияында да айтылған. Содан бері көптеген идеялар пайда ... ... ... – ХІХ ғасырдың бірінші жартысында туған және
қоғамдағы қанауға қарсы күреске арналған ... ... ... ... негізделген және ғылым мен техниканың жетістігін жоспарлы түрде
пайдаланатын, ірі ... ... ... ... ... ... ... Ол қоғамның болашағын адам қажеттілігін
қанағатандыруды ... ... ... ... ... ... ағым үшін ... әдісті қолдану тән, яғни гипотез ұсыну –
“не болар еді, ... ... ... ... даму эволюциясы Платоннан бастап Т.Мордың, Т.
Кампанельдің және ... ... ... ... ... сынау туралы болды. Олардың утопиялық тұжырымдамалары шындығынан
тұтыну теңдігі мен қабілеттік теңдігі принциптерінде ... ... ... ... ... ХІХ ... бірінші жартысында классикалық саяси экономия
өкілдерінің еңбегінің ... ... ... ... ... ... Утопиялық социализм үшін өнеркәсіп
өзгерістерінің бітуімен байланысты, бұл ... осы ... ... ... ... ... К. ... мен Ш. Фурье
сынды жаңа ... ... ... ... мен ... ... мен ... ізбасарлары өз идеяларын ХІХ ғасыр басындағы
экономикалық шарттармен және сондағы саяси ... ... ... ... ... алғанда олар техникалық ойлап табу мен
ғылыми жаңалықтарды және қоғамдық ... ... ... одан әрі
экономикалық саясаттың басты мақсаты деп санап, соны жақтады. Олар ... ... ... яғни ... мен ... адамның мінсіз
әлеуметтік құрылымының үлгісін ұсынды.
Осы тұрғыда социалист – утопистердің классиктерден айырмашылығы-олардың
өнеркәсіп өзгерісі ... ... ... немесе жеке меншік
институтын сынайтынын (К.Сен-Симон және Ш.Фурье), сол сияқты ... ... ... ғана ... ... өмірдің және экономикалық дағдарыстың
шарасыз ... көре ... ... ... мен ... шексіз бостандық алуын айыптайтыны жайында болды.
Осыдан кейін негіз ретінде, олар әркім өзі үшін өз ... ... ... ... ұсынып ассоцианистивтік білім аясында,
өндірістің бостандығы мен сұрауын сақтауда, ... ... ... ... мақсатқа жетуге бағытталған, жаппай үгіт-насихат жүргізу
міндетін ... ... ... - ... бір ... оның ... ... саяси-экономикалық өзгерудің жақсылыққа әкелуі
сияқты “қанаушы” қоғамның өзгерістерін күштеуді, төңкерісті ... ... ... ... ... ... жағынан, олардың социализмге қатысты
әлеуметтік - әділеттік ... ... мен ... ... ететін
доктриналарына орай, табиғи жағдайда барлық әлем ... ... бас ... деп ... білдірсек – бұл доктриналар ... ... ғана ... ... ... да ... деп ... ХІХ ғ. бірінші жартысындағы утопиялық социализмнің нарыққа
қарсы доктриналарының ... ... ... ... ... бұл ... авторларының өздері көрсеткеніндей,
біріншіден-индивидуализмді коллективизммен алмастыру механизмі, екіншіден-
ұжымдық ... ... ... қағидасы ескеріледі. Осы
жағдайларға көңіл қоя отырып Ш.Жид және ... ... ... ... және оның пікірлестері “ұлттардың барлық мүшелерін ... ... және ... ... ... яғни ... үкіметті
“ауыстыру” “экономикалық үкіметтің” басқа әрекеттері мен және ... ... ... ретінде болжап, қанша ... ... ... ... ... мен Ш. ... және олардың ізбасарлары – ... ... ...... жоғалмауын” қалайды және «оның көмегімен шағын жекелеген ... ... ... яғни ... жоғарыдан емес, төменнен
келеді” деп болжайды.
Жоғарыда айтылған әйгілі социалист-утопистердің ... Анри де ... ... ... жж) – ... ... социалистік идея үшін, өзінің саяси сенімі негізінде ... пен ... ... бас ... осы бағыттағы экономикалық ойлардың
көрнекті авторларының ... Оның ... ... мекендеушілердің
замандастарына хаты” (1803) “Өнеркәсіп жүйесі туралы” (1821), “Өнеркәсіп
қожаларының катехизисы” ... ... ... ... ... үшін ... еркін бәсекесі бар әлеуметтік жүйе – бұл
өтіп бара жатқан феодализмен әлі ... екі ... ... ... ... ғана ... бұл ... теңдікке ”төңкеріссіз бейбіт және
барынша тез ... ... ... тең» “әлеуметтік әділет қоғамы”.
Өзінің талқылауларында ол ескіден жаңа әділ өнеркәсіптік қоғам ... ... ... деп ... ... ... социалист-утопистер
сынақты ол “антигонистік таптар жойылып, ... ... ... ... ... ие болады деп болжады.
Утопиялық социализмнің басқа өкілдерінен ... ... пен оны ... ... ... қажет екенін және “тек осы
институт қоғамдық ... ... ... қызмет ететінін” айта келіп,
социализмде жеке ... ... ... ... бойынша болашақ ірі өнеркәсіптік өндіріске және
өнеркәсіптік топтарға ... ... мен ... одағына) жатады
деді. Ірі өнеркәсіп бір орталықтан, бір жоспармен басқарылады, бәсекені
ассоциация ... ... ... ... бәрі ... ал ...... бойынша, әрқайсысына – оның ісі бойынша” деген
қағидамен бағалады. Мұндай әділ қоғамды құру үшін ... тек ... ... ... ... ... қайта тәрбиелеу де.
Шарль Фурье (1772-1832 жж) – францияның социалист-утописі, өзінің
замандасы К. ... ... ... ... ... ... аз айтпады. Бұл ғалымның маңызды еңбектері – “Төрт қозғалыстың және
жалпы тағдыр теориясы” (1808), “Жаңа ... және ... ... ескі ... бөлінген қызғылықты және табиғатқа тән еңбек
тәсідерін ... (1829), “Үш ... ... ... (қайта болғаннан кейін,
1845) және т.б.
Көпес отбасынан шыққан Ш.Фурье өз ... ... ... және еркін бәсеке экономикасын, оны мақтан тұтатын ... ... ... Ол ... ... ... жойып, ассоциативтік білім –
“фалангстерлердің” жетістіктерін ерте ... ... ... және ... ... жаңа ... ... көшуді ұсынады. Оның ойынша
жалдамалы еңбекке орын ... ал ... ... ... ... қатыса
алады және басқару қызметінің қалаулысы болады. Меншік ортақтастырылады,
бірақ бүкіл қоғам аумағында емес, 1-2 мың ... ... ... ұжымдары
бірге тұратын, жұмыс істейтін және демалатын еңбек серіктісстіктері
аумағында болады. ... ... ... ... ... ... және солай тұтынудың қоғамдық қорына түседі.
Фалангтарда, жұмыскерлер жұмыс түрін күніне ... ... ... ... еңбек түрін бекіту жойылады. ... ... ... ... оның ... бәрі ұтатын жарыс келеді. Дене
және ой ... ... ... ... жоғалады деді. Ш.Фурьенің
ойынша фаланг ұйымы үшін керекті қажет ... ... ... ... ... мүшелері болып, олар оның акционері болады. Фалангте
өндірілген өнім еңбек акционерлік капитал мен ... ... ... қарай бөлінеді. Фурьеде мемлекеттің рөлі тіпті елеусіз қалады,
сондықтан оны анархизмнің негізін салушы деп жиі ... ... ... ... төмендегідей қорытынды жасайды: ерікті
бәсеке экономикасы өзіне “барлық ... ... ... үкіметті де”
бағындыра отырып “арамтамақ” және “қосалқы тап” ... ... және ... ... қатарын сөзсіз кеңейтеді.
Фурье саяси төңкеріс идеясын (ол қасқүнемдерді байыту үшін ... ... ... ... ... социалистерге тән нарыққа
жиіркене қарады.
Оның пікірінше, жеке меншік анархияны, бәсекені тудырады, ... ... және ... ... ... ... бәсеке
арқылы монополияға және “сауда феодализміне” апарады. ... ... ... ... ... ... ... байқады. Қоғам экономикалық
дағдарысқа шарасыздықтан баратын байлар мен кедейлерге бөлінеді. Фурье ... ... тек қана таза ой жору ... ... ... оны жүзеге асу деңгейі туралы шексіз дауласуға болатын. Дауды
таза практикалық тұрғыда аударуға үшінші ұлы утопист Роберт Оуэн ... Оуэн ... ... ... ... мінезінің
білімі туралы” (1813-1814), “Нью-Ланарк графствосына баяндама” (1820),
“Жаңа ... ... ... ... ... сияқты бірқатар
еңбектердің авторы.
Оның құн ... ... ... ... жақын. Ол олардың
құнның еңбек ... ... ... ... ... ... де ... ережені болдырмаумен ерекшеленеді. Оның көзқарасынша кірістің пайда
болу әділетсіздігінен жұмыскерлерді ... құр ... ... ... болады деді.
Р.Оуэн мальтусовтық халық өсу теориясын қабыл дамиды бөлген жоқ. ... ... ... ... елдің барлық тұрғындар үшін тиімді халық
санының шексіз өсуіне болдыратын ... ... ... ... ... деп ... Болашақ социалист ретінде Оуэн барлығына ... ... ... ... ... ... жеке ... негізін жатуды
аңғарды. Жеке меншіктің және жеке ... ... ... ... еңбек, құқықтар мен міндеттемелердегі теңдігі керек деді. Ақшаны
қанау құралы ретінде алып ... ... ... ... ... ... ... еңбек жұмсағанын куәландаратын квитанциялар
кіргізу керек деді. Қоғамдық қоймадан алынған квитанция бойынша олар еңбек
мөлшеріне тең, ... ... ... ала ... ... Оуэн өз идеяларын тәжиребеде жүзеге асыруға ұмтылды. Ол 1800 ... ... ... кәсіпорнының меңгеруішісі және менеджері
болды.
Екі жылдан соң ... ... ... ... ал ... тәртіп пен ұйымшылдыққа кітапханасы мен мәдени ... ... ... ... және ... ... ... құрды.
Тәртіпті қолдау бойынша халықтық жасақ жұмыс істей бастады. Қылмыстық
жаза ... ... ... ... ... және Оуэн мақта
дағдарысынан тұрып қалған кезең де ... ... ... еңбекақы
төлей алды. Жұмыскерлердің санасына өзгеріс енді, олардың ... ... ... арта түсті. Ұрлық, ішкілікке салыну, төбелестер
жойылды. Ауыл әдемі және күтілген болды. ... ... ... ... ... жоғары болды. Жұмыс күні сол кезендегі 16 сағаттың
орнына небәрі 10,5 ... ... Оуэн сол ... 10 жастан төмен
балалардың еңбегін пайдаланудан бас тартты және сол ... ... ... ... бұл бір поселкенің аясында ... ... ... ... ... ... ... кіріптар болды.
Басқалармен тартыстан соң Оуэн Нью-Ленаркты тастап кетуге мәжбүр болғанда
бәрі құлдырады, ... ... ... сәтсіз аяқталды.
Р. Оуэн, классиктерге қарамастан қарапайым көптеген мәселерді болжай
білді.
“Әділетсіз қоғам құрылысының “ алмасу ... ... іске ... ... ... және ақылмен” жүзеге асады деп ойлады ол. Мысал
үшін, жерді біртіндеп “сатқысы келетіндерден нарықтық ... ... ... қоғамдық меншікті мемлекеттік кірістің қайнар көзіне айналдыру”
және т.б. ұсынды.
500-3000 ... ... ... ... ... ... үшін сәйкес “ақылды жағдайлар” қажет. Р. Оуэн оларды ... деп ... 26 ... ... ... ... түрлі аяда, үй шаруашылығын қоса қол еңбегін ауыстыру
үшін машиналарды кеңінен қолдану;
- еңбекті құндылықтың өлшеміне айналдыру;
- өзінің жеке ... ... ... ... оның ... мен ... ... төмен” болуы;
- адамзат металл ақшаларды жойып, оларды еңбек бонасына, яғни ... ... соң, мол ... ... ... ... ... әсіресе, кезеңдік таңба құралын пайдалануда түрлі
әдістерді қолдану;
- “пайдасыз жеке ... жою, ... ... ... ... ... кіріс үшіл де болдырмау.т.б.
ТҮЙІН
Орта ғасырдағы экономикалық көзқарастар ... ... ... ... ие ... Бұл ... ... идеологтарының ғылыми мұралары,
оның ішінде шаруашылық саясаты аумағында қоғамның сословиялық ... ... ... ... және ... феодалдарында саяси билік ... ... ... ... айқындайтын схаластика, софистік
талқылау, діни-этикалық нормалар ... ... ... ... аумағын кеңейтуге қажетті екі ойлы түрткілер, ... ... ... ... ... ... мен өсім алушылық тән.
Феодализм кезеңінде саяси экономияның алғашқы мектебі меркантилизмнен
қалыптасқан ғылыми теорияда жекелеген экономикалық ... ... ... ... ... ... таза ... арттыруға бағытталған саясаты орнықтыратындай, “ақша балансы”
теориясын анықтаған-ертедегі меркантилистердің монетаризм теориясы болды.
Кейінгі ... ... ... және ... құн ... ... ... болған сайын, мемлекет те бай
түседі деп ...... ... ... ... ... ... алуы мен өндірістің шектелуін ... ... де құр ... ... ... ... да белгілі прогрессивтік роль болды.
Утопиялық социализм-ХІХ ғаырдың бірінші жартысында пайда болған және
қоғамдағы қанаушылыққа қарсы күреске ... ... ... социализм
бірінші кезекте ғылым мен техниканың жетістіктерін жоспарлы пайдаланып,
еркін еңбекке негізделген ірі ... ... ... ... ... ... адам қажеттері мен жеке бастың ... ... ... молшылық қоғамның болашағын елестетті.
Негізгі терминдер
Құранның аяттары.
Сали шындығы.
Канондықтар.
Венециандық есеп.
Меркантилизм.
Тракттатар.
Саяси экономия.
Утопиялық социализм.
Практикум
§ 1 Енді Сіз білесіз:
1. Феодализм кезеңіндегі экономикалық ... ... ... оның орта ... Европа және Азия елдерінде дамуын жалпы
және ерекше белгілерін айыруды;
2. Меркантилизм тұжырымдамасының мәнін түсіндіруді, бұл ағымның басқа
экономикалық көзқарастардың негізін салушылардың ерекшелінетін
анықтауды;
3. ... ... ... ... оның ... ... ... Прогрессивтік және шектелу жақтарын айқындай отырып, экономика
тарихындағы меркантиолистердің үлесін анықтауды;
5. Бүкіл социалистік доктриналардың бөлігі ... ... ... ... 2 ... үшін сұрақтар:
1. Феодализм кезеніндегі экономикалық көзқарастардың жалпы белгілерін
сипаттаныз;
2. Конондықтарға берілген «әділ бағаның» анықтамасын берініз;
3. Ж. Кальвин ... ... ... ... ... не және бұл ... ... пайда болды?
5. Экономикалық саясатты жүргізуді меркантилистер басшылыққа алып, ұсынған
жалпы принциптерді атаныз;
6. Ертедегі және ... ... ... ... ... Ертедегі және кейінгі меркантилизмнің өкілдерін атаңыз
8. Меркантилистер ... ... ... ... ... Сіздің пікірініз бойнаша утопиялық теорияны тәжиребеге мейлінші
жақындатқан социалис-утопист кім?
10. Утопиялық социализм идеяларының шынайы шаруашылық өмірдегі қолданылу
ережесін анықтаңыз.
§3 Білімді өзіндік ... ... ... ... қандай ережелер көрініс тапты?
a) Сарандық пен ашкөздкті көпшілік алдында бетіне басу;
b) Ысырапшылдықты бетіне басу;
c) Өсуге ақша беруді тыйым ... ... ... көңіл бөлу;
e) Бүкіл жауап дұрыс.
2. Канондықтардың, феодалдық құрылыс идеологтарының, соның ішінде Фома
Аквинскийдің орталық ... ... ... ақша балансы;
b) Құдай белгілеген «әділ баға»;
c) Дұрыс сауда балансы;
d) Экономикалық либерализм;
e) Құл иеленушілік қатынастарды қорғау.
3. ... ... ... ... билік көмегімен жиналған ақшаны байлықпен теңестіру;
b) Өндірістік қатынастар аясындағы түбегейлі зерттеулер;
c) ... ... ... негізгі белгісі;
d) Экономикадағы ауыл шаруашылығының жетекші рөлін мойындау;
e) экономикалық іс жүргізудегі мемлекеттің араласу қажеттілігін ... ... ... ең маңызды белгілері:
a) Белсенді сауда балансының саясаты;
b) Ақшаны елден шығаруға үзілді – кесілді тыйым салу;
c) Ауыл шаруашылық өндірісін марапаттау;
d) ... ... ... «Саяси эконмия» деген терминің авторы кім?
a) Аристотель;
b) Ф. Аквинский;
c) А. Монкретьен;
d) А Смит;
e) К. Маркс.
6. ... ... ... ... қатнас;
b) Өндірістегі қатнас;
c) Өндіріс пен айырбастауда пайдаболатын қатнас;
d) Еркін ... ... ... АНГЛИЯДАҒЫ КЛАССИКАЛЫҚ САЯСИ ЭКОНОМИЯНЫҢ ДАМУЫ
1. Классикалық саяси экономияның пайда болуының ... және оның ... У. ... – ағылшын классикалық саяси экономияның негізін салушы.
3. А. ... ... ... ... экономияның дамуы.
4. Д. Рикардоның ... және оның құн ... ... ... ... және қазіргі мальтузиандықтар.
Аталмыш тақырыппен танысып Сіз мыналарды білесіз:
- Классикалық саяси экономияның ... ... ... ... ... саяси экономияның жалпы сипаттамаларын;
- Классикалық саяси экономияның әрбір ... (У. ... ... Д. ... ... ... дамытудағы қосқан үлестерін;
- Экономика ғылымының алғашқы дамыған кезде алуан түрлі экономикалық
мектептердің тууы, дегенмен, олардың өз ... ... ... ... ... ... ... экономияның пайда болуының тарихы және оның жалпы
сипаттамасы.
Англиядағы классикалық саяси экономия капитализмнің ... ... ... Классикалық саяси экономияның өкілдері капиталистік өндірісті
зерттеп сонымен бірге, саяси экономияның ғылыми негізін ... К. ... ... ... ... - бұл, ... У. ... бастап
буржуазиялық өндірістік қатынастардың ішкі тәуелділіктерін зерттеген,
бүкіл саяси экономия». Саяси ... ... ... ... ... ... аясына ауыстырып, еңбек құн теориясы негізін қалай отырып
және ... ... ... ... ... ... ... талдау
жасау арқылы, меркантилистермен салыстырғанда экономика ... ... ... ... ... ... экономияның өкілдері капиталистердің мүдделерін,
олардың прогрестік ролін қорғады және ... ... ... формасы деп дәлелдеді. XVII ғасырдың ... ... ... ... сукно) маңызды түрде дамуымен капитализмнің
ауыл шаруашылығына ептеп енуі басталды. ... ... ... ... ... ... қорлану жинақтары айналым саласында емес,
өндіріс саласында, осыдан туған проблемаларды шешуге кірісті (1 ... үлгі XVIII ... аяғы мен XIX ... ... ... өнеркәсіп өндірісі мен ірі жер пайдаланудың (оларға тән барлық
қарамақайшылықтардың) дамуын көрсетеді. Классикалық саяси экономия дәл ... тап – ... ... ... ... ... У. ... – ағылшын классикалық саяси экономиясының негізін салушы.
Уильям Петти (1623-1687 жж) – Англиядағы ... ... ... ... Оның ... ... ... мен алымдар туралы
трактат» (1662 ж); «Ирландияның саяси анатомиясы» (1672 ж);
1 үлгі
XVIIІ ғасырдың аяғы мен XIX ... ... ... ... ... (1676 ж); ... туралы бірнеше ауыз сөз» (1682 ж);
У. Петти саяси экономияға, жаңа әдіс ... - ... ... ... ... қатынастар мен олардың заңды байланыстарын көрсетті.
Петтидің көзқарасы меркантилизмнен классикалық саяси экономияға ... ... ... Оның ... әлі ... және ... теориялық
көзқарастар жүйесі болмағанымен, өзі негізін салған еңбек құны теориясын
пайдалана отырып, тауар бағасы, еңбек ақы, жер ... және т.б. сол ... ... ... ... ... Оның теориясы
бойынша, құн-еңбек шығындарымен анықталады. ... ... ... ... ... ... ... құнменен араластырды. У Петти сондай-ақ
еңбекпен қатар, ... құн көзі ... ... деп болжады. «Еңбек-әке
және байлықтың белсенді мақсаты, ал ... ... ... нақал сөз дәл
сол Петтиге жатады.
У. Петтидің еңбекақы туралы ілімі оның құн теориясымен ... ой ... ол ... күші ... ... - тауар болып саналады
деді, ол сияқты классикалық саяси экономимияның бүкіл өкілдері де ... ... ... ... - бұл ... ... ... Оның мөлшері – ... өмір ... ең аз ... қаржысы, яғни жұмыскерлерге
төленетін ең аз мөлшердегі қаржы немесе ... ... ... бір ... ал ... ... құнның басқа бөлігін капитал ... ... ... ... ... ... ақ, оның ... құны теориясына
сүйенеді. Рента оның ... бұл ... ... ... ... ... өнімдердің құны, яғни рента еңбекақының
үстінде жасалған артық құн ... ... ... еңбек өнімі. Петти
іліміндегі дәл осы ... ... ... ... ... ретінде қатысады.
Петти рынокқа салыстырмалы түрде ... ... ... орналасу жағдайымен
байланысты дифференциалды рентаны еске салады. К. Маркс атап ... А. ... ... ... ... ... түсінік берді”.
У. Петти бойынша ссудалық процент - бұл жер рентасынан өндірілетін, және
жердің бағасынан пайда болатын ... ... бұл ... ... Шын ... ... жердің бағасына қатысты емес, керісінше, жердің бағасы
ссудалық процент нормасына қатысты ... ... ... ... ... ... нормасынан туады және ссудалық капиталға сұраныс пен ... ... ... ... ... ... ретінде У. Петти
қарастырмаған. Жердің бағасы туралы ... ... ... жер ... ... баға ... оның осы ... жақын келгендігін көрсетеді. Бірақ жер бағасының проблемаларын
дұрыс шеше ... Ол бар ... жер ... ... - бір ...... ... екендігін анықтады. Сондай ақ жер бағасы жер ... ... ... капиталданған деңгейі деді. Тұтастай алғанда, У.
Петтидің ілімін бағалай ... сол ... ... ... ... еңбектер оның көзқарастарымен байланысты- дұрыс немесе ... ... ... атап өту ... А. Смит ... классикалық саяси экономияның дамуы.
Адам Смит (1723-1790 жж.) – классикалық ... ... ... Оның басты еңбегі - «Халықтар байлығының табиғаты мен себептері
туралы зерттеу» саяси ... ... ... ... кезеңінің
аяқталуы болды. Бұл еңбегінде автор саяси экономияның пәнін, ... ... ... ... ілім ... ... ... Кітап 5
бөлімнен тұрады: ... ... ... ... мен оны ... ... негізгі таптардың табыстары мен олардың пайдасы туралы ілімнен тұрады;
екінші бөлім, капитал және оның функционалды формаларын қарастырады. Үшінші
бөлімде ... даму ... ... ... ... ... ... экономикалық ілімдерге (меркантилизм және
физиократизм) талдаулар ... ... ... ... ... арналған.
А. Смит ғылым ретінде саяси экономияның қос міндетін анықтады:
1. объективті экономикалық ... ... және оның даму ... ... және мемлекеттің экономикалық саясаттарды жүргізу,
ұсыныстарын әзірлеу.
Бұл экономика ғылымына қосылған маңызды үлес болды. Ол ел ... ... ... ... ... ... ғылым ретінде саяси экономияның
міндетін айқындады.
А. Смит логикалық абстаркция әдістері ... ... ... ... және ... ... ... ішкі заңдылықтарды анықтау әдістерін жасады.
А. Смит методологиясы экономикалық либерализм ... ... мына ... ... ... ... мүдделері қоғамның мүддесімен сәйкес келеді;
- «экономикалық адам», эгоизммен (менмендікпен) бөлінген және ... ... ... ... ... ... экономикалық заңдардың әрекет етуінің өзгермейтін
жағдайы болып саналады;
- пайда үшін ... және ... ... бүкіл қоғамға пайдалы қызмет ретінде
бағаланды;
- рынокта, еркін бәсеке адамдардың мүдделері арқылы, олардың іс-әрекетін
басқарып тұтастай алғанда бүкіл қоғамға жоғары ... ... ... ... қол» іс-қимыл жасайды.
А. Смиттің экономикалық ілімінің негізгі идеялары:
- материалдық өндіріс өнімі, ... ... ... ... ... ұлттық байлық болып саналады;
- еңбек өнімділігін арттырудың негізгі факторы – бұл ... ... ол ... уақытын үнемдейді, еңбек дағдыларын жетілдіреді,
өндіріс құралдарын дамытады, қол ... ... оны ... ... ... құбылыстар өздігінен стихиялық және объективті
заңдармен анықталады деп санады. Ол экономиканың ... ... ... ... айналымын жақтады. А. Смит адамзат қоғамын
қоғам ... ... ... ... ... ... ... деп
санады, өйткені айырбасқа бейімділік-бұл тарихтан тыс ... ... ... ... ... ... ... еңбек бөлінісі мен айырбастық ұлғайып өсуі бірін-бірі
итермелей ... ... ... және қоғамдық өндіріс процесінің нәтижесінде
стихиялы (өздігінен) тауарлық әлемінен бөлініп шыққан ақшаның маңызды рөлін
көрсетті. Ақша ... ... ол ... ... ... атап көрсетті. Ол ақшаны айналым процесін жеңілдету үшін техникалық
құрал деп санауға ... Оның ... ... ол ақша мен ... ... және ... ... ролін көрсетті. Дегенмен А. Смит
ақша несие факторларының дербестігін және ... ... кері ... ... Смиттің экономикалық көзқарастарынын негізгі ... оның ... ... - ... ... ... ... ол құнның үш анықтамасын берді:
- құн ... ... ... құн сатып алынатын еңбекпен, яғни аталмыш тауарды ... ... ... ... Бұл ... ... тауар өндірісі үшін
дұрыс болып есептегенімен, капиталистік өндіріс жағдайында ол дұрыс
емес, өйткені ... ... ... ... гөрі ... ... ... Осы жерде Смит, капиталистермен жұмысшылар
арасындағы қатынаста құн заңының бұзылатын қайшылығын ... ... ол ... ... үшінші теориясын жасады;
- тауар құны табыстармен: еңбекақымен, пайдамен және рентамен анықталады.
Бұл жерде ол жай ғана ... ... ... ... орта пайданы айтып
отыр. Смит өндіріс бағаларының категориясын құрастырды. Бұл ... ... ... атақ алды және ... факторларының теориялық
негізін құрды.
А. Смит, қоғамда өмір сүретін үш ... жер ... және ... бар ... ескере отырып жоғарыдағы
теорияны негіздеді. Жер ...... ... ... ... ... ақы ... рентадан табыс алады.
Капиталистер – өндірістің негізгі ... ... және ... жалдаушылар болғандықтан табысты пайда түрінде алады. Егер ол жерді
жалға алып және тау-кен ... ... ... ... онда ... ... жер рентасы түрінде жер иесіне береді, сонымен ол өндіріс
капиталисттерінің ауыл – ... ... ... көрсетеді. Бұл оның үлкен ғылыми жетістігі.
Смит сондай-ақ, ешқандай меншікке ие емес және ... ... ... ... табын ерекше көрсетті.
А. Смиттің негізгі қателігі оның ... ... сату деп ... тұрды, ал Маркс одан кейінірек, шындығында сатып алу - ... ... ... ... күшін, яғни еңбекке жарайтын қабілет екендігін
түсіндірді. Капиталист еңбекті сатып алып отырып, оны ... ... ... иеленеді, сөйтіп жұмысшы капиталист үшін қосымша құн
жасайды.
Смит одан әрі ... ... ... ұлт ... ... әсер
ететіндігін зерттеді. Осы жерде ол еңбектің екі түрін - өнімді және өнімсіз
еңбекті қарастырды. Бірінші – қосымша құн ... ал ... – осы ... Ол былай деп жазды: «Мәселен, мануфактурадағы жұмыскер еңбегімен,
өзі өңдейтін заттардың құнын өсіреді яғни оны ... ... және ... ... көбейтеді». Өнімді еңбек туралы пікірі Смитке кезінде
өзіндік ең батыл ескерткіш жасауға мүмкіндік берді. ... ол ... ... ... ең ... деген қоғам сословиялары үй қызметшілерінің
еңбегіне ұқсас, ешқандай құн ... ... ... басшысы
(государь) өзінің бүкіл сот шенеуніктері, бүкіл әскері мен ... ... ... тұрады. Сол, бір тапқа кейбір ең ... ... ... ойлы ...... дәрігерлер, барлық тектегі
жазушылар, актерлер, ... ... ... және басқалар жатқызылуы
тиіс». Осылай ол қоғамда өнімсіз жұмысшылардың ... ... аз ... ... соғұрлым тез өседі деген идеяны алдыға салды. ... ... ... бір ... ... ... бірақ
қолдарында дворяндық үкімет бар, прогрессивті таптың ... ... Смит ... ... ... ойды ... ... ықпалы
болды. XVIII ғасырдың соңында – XIX ... ... оның ... ... және ... ... оның ... Ресейде кең
таралды, крепостнойлық пен ... ... ... ... Д. Рикардоның методологиясы
және оның еңбек құн теориясы.
Давид Рикардо (1772-1823 жж) - өнеркәсіп төңкерісі дәуірінің экономисі,
Англиядағы классикалық саяси ... ... ... А. ... ... жалғастырып, оның кейбір кемістіктерін түзетуші.
Д. Рикардоның саяси ... ... оның ... бірінші еңбегі ақша айналымы мен валютаға арналды. Оның басты
еңбегі – «Саяси экономияның ... және ... ... (1817 ж), 32-
тараудан тұрады, онда экономия теориясын зерттеудің негізгі ... ... ...... ... оның ... ... тыйым салу заңына қарсы шығуы, бұл заңнан соң жер ... ... және ... ... төмендеуіне әкеліп соққан болатын.
Смит сияқты, Рикардо мемлекеттің экономикаға араласуына қарсы болды,
сыртқы сауданың еркіндігі үшін ... ... мен ... ... ... ... жоқ болуы Рикардо үшін, сол сияқты бүкіл
классикалық саяси экономияға тән ... ... ол ... мүмкін
және табиғи құрылыс деп, ал оның экономикалық заңдары – жалпыға бірдей және
мәңгілік деп ... Оның ... ... ... ... ... ... дамуы үшін Рикардоның тарихи маңызы, бәрінен бұрын,
капитализмнің экономикалық қатынастарын ... құны ... ... ... мен ... капиталистік тәсілдің ішкі заңдылықтар
жүйесін ашуға ұмтылысынан тұратындығын көрсетіп берді. Құн тек ... ... ғана ... ... деген Смиттің ережесін ... ... ... жұмысшы еңбегі капиталистік қоғамның барлық таптар
табыстарының (еңбекақының, ... ... жер ... ... көзі ... ... мынандай қорытындыға келді, капиталистің пайдасы –
жұмысшының төленбеген еңбегі, дегенмен ол құн заңының ... ... ... ... ... құн ... ашып ... алмады. Рикардо,
сондай-ақ, еңбектің қосарлы сипатына түсінбегендіктен ... ... ... шеше алмады.
Давид Рикардоның саяси экономиясының ерекшелігі оның экономия ... ... ... ... тұрады. (2 үлгіні
қараңыз).
Рикардо, саяси экономия пәні деп, ... ... ... ... ... ... Оның алға қойған басты міндеті –
еңбекақы, пайда және жер ... ... ... ... ... ... бөлу ... жататын заңдарды зерттеу болып ... ... ... қолдана отырып Рикардо, капиталистік
шаруашылықты ең ортақ реттеуші принципі ретінде ... құны ... ... ол саяси экономияның бастапқы ережелерінің бірі болып саналды.
2 үлгі
Д. Рикардо идеясына сәйкес саяси экономияның басты міндеті
Рикардо экономикада объективті және ... ... ... ... ... деп санады. Олардың танымдық әрекеттерімен қатар ол қоғамдағы өндіріс
күштерінің өсуіне әсер етуші экономикалық саясатты жасау саяси ... деп ... (3 ... қараңыз).
3 үлгі
Рикардоның экономикалық көзқарастары
Еңбек құны теориясында Д. ... ... ... ... ... және ... құндарында айырбас құны жұмсалған еңбекпен, сондай-
ақ жұмсалған капиталдың көлемі және уақытының ұзақтығымен анықталады;
- қысқа ... ... ... ... ... пен ұсыныс арқылы
анықталады, ал ұзақ мерзімдік кезеңде – ... ... ... ... өсуі ... деген бағаның өзгеруіне емес,
кәсіпкердің пайдасының өзгеруіне әкеледі;
- тауар ... ақша ... ... ... және ... ... ... Рикардо еңбекақы туралы ілімінде, жалдамалы жұмыскердің табысы, оның
еңбегі үшін ... ақы деп ... ... ... ... неғұрлым көп болса, солғұрлым жұмысшының еңбек
ақысы төмен яғни керісінше;
- еңбекақының «темір заңы» ... ... ең ... күн көру
деңгейінде ұстау халық санының табиғат ... ... ... ... ... туу ... ... еңбек рыногында
ұсыныс өседі.
Экономиканың жалпы өсуіне қарамастан, ауылшаруашылық өнімдері ... ... ... ... ... ... ... Еңбекақының
төмендеу үрдісі тек қана мемлекет тарапынан бақылау орнатылған кезде ғана
тоқтауы мүмкін.
Рикардо пайданы былайша белгіледі:
- еңбек ақыдан ... ... ... ... ... ... бөлімі;
- пайданың көбею тәсілі – еңбек өнімділігінің өсуі;
- ауылшаруашылық өндірісіндегі еңбек өнімділігінің ... ... ... ... және еңбекақының ең төменгі мөлшеріне
әкеледі, одан әрі, пайда нормасы төмендеп, «пайда нормасының төмендеу»
заңы ... ... ... ... етіп Рикардо жерге деген меншікті анықтады. Жердің
құнарлылығы, ондағы ... ... үшін ... ... ... рентаны
құрушы факторлар деді. Дифференциалды рентаны ең жақсы және ең ... ... ... ... ... ... ... құнарлылығынан айырылу» заңын мойындап, рентаны «жердің әр ... мен ... ... ... орта пайдадан жоғары артық
құн»деп анықтады.
Д. Рикардо рента (таза өнім) ... сыйы ... ... ... ... ... – ақ егіншіліктен алынатын ... ... ... ... ... көрсетті. Табиғат рентаны
жасауға қатыспайды және баға деңгейін анықтамайды деп дәлелдеді Рикардо.
Рентаның көзі жердің ... ... ауыл ... ... ... ... ... құны нашар жерге жұмсалған еңбек
шығындарымен анықталады. Бұл - реттеуші баға. Жақсы және ... ... ... ... ... осы баға бойынша сатылады. Тек қана ... ... ғана ... ... ... ... жер иелерінің нарықтық
пайдасының көзін ... ... ... рента ала алмайды, бұл жерлердегі өндіріс бағасы
шығындармен сәйкес келеді. ...... ... ... (бұл ... еңбексіз алынған табыс). Жердің меншік иесі ... онда ... ... ... ... ... ақша ... экономиканың өсуінің басты жағдайы;
- ақша жүйесінің ең жақсы базасы (негізі)- алтын;
- алтынның қағаз ... ... ... бұл үшін ... курс ... ... ... ету керек;
Салыстырмалы басымдық теориясы арқылы Д.Рикардо, салыстырмалы шығындарды
салыстыру мен еңбекті халықаралық реттеу негізінде халықаралық ... ... ... ... ... ... ... валюталық
ілімінде маңызды орын алады. Ғылыми позиция тұрғысынан төлем баланстарын
стихиалы ... ... әр ... ... ... салыстырмалы
деңгейіне әсерін тигізуші алтынның халықаралық қозғалысының ... ... ... ... оның ... (жол ... ақшаның
сандық теориясына және төлем баланстарын тексерудің дағдарыстық сәттерін
жете ... ... ... ... ... ... ... негізделді. Соған қарамастан, Рикардо XIX ғасырдың аяғына дейінгі
ағылшын классикалық саяси экономияның дамуына ықпалы шексіз болды. Рикардо
ілімі XIX ... ... ... ... ... ... ... және марксизмнің негізі болды.
Рикардоның экономикалық ілімі өнеркәсіп ... ... даму ... мен қарама-қайшылықтарын көрсетті. Ол
капиталистік ... ... ... оның ... күштерінің
дамуына аса зор мүмкіндіктерін көрсетті.
Бірақ Рикардоның ілімі кеңінен ... ... ... ... ... ... ... оның ілімін тікелей жалғастырушылар
болмады.
Рикардоның классикалық саяси экономиясының маңызын түсінуге ... ... ... абстракция әдісінің көмегімен Рикардоның саяси экономиясына
экономикалық құбылыстар мен процестерді ... көру тән ... ... ... ... белсенділікпен және құлшыныспен талдады.
2. Адамның еркіне тәуелсіз объективті ... ... өмір ... классиктер ойларының негізі болды. Бұл заңдар, ... ... ... ... өзін - өзі ... әдістеріне тән
екендігін көрсетті. Осыдан мемлекеттің экономикаға араласуын шектеу
керектігі ... ... ... ілім ... құн ... және бүкіл пайданың
болуынан құралған.
4. Классикалық саяси экономия ... ... ... ... ... Қосымша еңбек, жалданбалы еңбекті қанау капиталистер мен
жер иеленушілердің пайдаларының көздері деген ... ... ... ... ... қоғамдық капиталдың ұдайы өндіріс
механизмін, капиталдың ... ... ... ... ... көрсетті.
3.5 Мальтустың саяси экономиясы және қазіргі мальтузианистер.
Томас Роберт Мальтус (1766-1834 жж) XIX ғасырдың бірінші жартысындағы
англияның ... ... ... Оның ... ... «Халықтың
орналасу заңының ережесі» (1718 ж), «Табиғат және жер ... ... (1815 ж), ... ... ... (1820 ж). Ол ... ... жер иеленушілердің және ... ... ... ... ... халықтың кедейлігіне жауапкер
еместігін дәлелдеді.
Мальтус халықтың өсімінің әр түрлі ... мен оның ... ... ара қатынастарының сәйкесіздігін дәлелдеуге тырысты.
Мәселен, оның ... ... ... саны ... 25 жыл сайын
геометриялық ... екі ... ... ... және т.б.), ... өмір сүру ... тек қана ... ... және т.б.) ... ... ... 2 жүз ... ішінде жер
шарындағы халық саны мен оның өмір сүру ... ... ... 9-ға, 3 жүз ... ... 13-ке ... болған болар еді.
Мальтустің бас пікірлері, - кедейлік байлықтың ... ... ... оған ... өзі кінәлі, «жұмысты жаман
істейді»; - «халық өзін-өзі кінәлауы тиіс» және «ешқандай ... ... оған ... ... ... ... тыс көбеюіне қарсы
шаралар: «адамгершілікті ауыздықтау», ... ... ... ... ... ... ... табиғаттағы халықтың саны мен өмір сүру
жабдықтарының арасындағы сәйкестікке ... ... ... ... бөлігін күштеп ауыр еңбекке салу арқылы қол ... ... ... тыс өсу ... Т. ... ... ... шешті. Халықтың өсуі еңбек ақының төмендеуіне ... ... ... ... ... ... айтқанда, жұмысшылар өмірінің
төмен деңгейі әлеуметтік проблемалармен ... ... ... ... ... мемлекеттік қолдау көрсетуге қарсы күресті, ол
мұны еңбек сүйетін азаматтардан ... ... ... ... ... деп
түсіндірді.
Мальтустың көзқарасы бойынша халықтықтың ... тек қана ... ... ... ... ... Ал ... бұны басқаша көрсетеді, өмір ... өсуі ... ... ... ... отбасы санын сапалы жоспарлауға әкеліп
соғады.
Мұндай ойларды айта отырып, мынаны да байқауға болады, Мальтустың ... ... ... ... өзектілігін бүгінгі күн де сақтауда.
Өмірдің төмен деңгейінің сақталуы тек қана ... ... ... ... ... Экономикалық процестерді жаһандандыру (глобализация)
демографиялық үрдістерге талдау жасауда кең-ауқымда жол ... ... 10-15 ... ... ... ... жаңа әдістер пайда
болды, бірсыпыра себептерге байланысты жер шарында жан ... ... ... ... өндіру көлемі қысқаруда. Демографтардың
болжамдарына сәйкес, планета халқы 2030-шы ... 6-дан 9 ... ... Сол ... ... ... тапшылығы пайда болу мүмкін,
дегенмен бұлардың барлығы ... ... ... әлі ... ... ... саяси экономияның пайда болу мен дамуына
арналған еркін, жеке кәсіпкерлік проблемаларын шешуге арналған. Ол ... ... ... классикалық саяси экономия бастауында У. Петти тұрды, бұл
ілімнің дамуы А. Смитпен, оның ізбасары Д. Рикардомен ... ... ... классикалық саяси экономияның шыңы ... Оның ... ... ... ... ... пен рентаға
негізделген жұмысшы еңбегі қандай да бір байлықтың көзі болып саналады.
Классикалық мектеп, капиталистің бас ... – ең ... ... ... байлықты көбейту факторы – капиталды жинақтау, ал ақша ... ... ... ... ... ... анықтама берді.
Мальтус, халықтың өсуіндегі геометриялық прогресті, тамақ ресурстары
қорларының арифметикалық өсуімен ... ... ... ... ... ... ол өмір сүру ... шектеу жолымен халық санының
өсуін қатаң шектеуді ұсынды, яғни ... ... ... ... ... ... ... қорлармен (запастармен)
байланысты деген идея қалдырды.
Негізгі терминдер
Классикалық ... ... ... құны теориясы.
Дифференциалды жер рентасы.
Жердің бағасы.
Ссудалық процент.
Экономикалық Адам.
«Көрінбейтін қол».
Еңбек бөлінісі.
Ақша теориясы.
Мемлекеттің экономикалық саясаты.
Пайда туралы ілім.
Еңбекақы ... ... ... ... 1 Енді Сіз ... ... саяси экономияның тарихи пайда болу жағдайын;
2. У. ... ... ... ... ... А. Смиттің саяси ... мен оның ... ... либерализм тұжырымдамасын жасаудағы еңбегін.
4. А. Смиттің экономикалық ілімінің негізгі мазмұнын;
5. Д. Рикардоның саяси экономиясының ерекшеліктерін;
6. Д. ... ... ... көзқарастарын;
7. Т. Мальтустың халық саны теориясының ... 2 ... үшін ... ... ... баға (құн) бар, ... құны ... бірінші авторы
кім?
2. Байлықтың құрылуы материалдық өндіріс аясында, ал оның ... ... ... ... ... ... ... А. Смит бойынша «Экономикалық адам» анықтамасының мазмұны.
4. «Смит догмасының» мәні неде?
5. Д. Рикардоның ... ... және оның ... Д. ... ... ... Т. Мальтус қандай еңбегінде халық саны ... және оның ... 3 ... ... ... ... ... «Дифференциалды жер рентасы» түсінігін бірінші болып енгізген кім?
a) Француа Кенэ;
b) Пьер Буагильбер;
c) Адам Смит;
d) ... ... Карл ... Уильям Петти;
2. Классикалық саяси экономия ілімінің негізі:
a) Еңбекақы;
b) Ақша айналымы;
c) Жалдамалы еңбекті ... ... құн ... Жер рентасы;
3. Материалдық өндіріс өнімі ұлттық байлықтың негізі деген анықтаманы
берген кім?
a) Ф. ... П. ... У. ... А. ... Д. ... Еңбек құн теориясының бірінші авторы:
a) П. Буагильбер;
b) Ф. Кенэ;
c) Ж. Б. Сэй;
d) К. ... У. ... ... ... ... ... ... шынайы болып саналады?
a) Бұл жалдамалы жұмысшының табысы;
b) Бұл «еңбек өнімі»;
c) Бұл ... ... Бұл ... үшін ... Барлық жауаптар шынайы.
6. Экономия теориясын зерттеудің «модельдік әдісі» теориясының авторы кім?
a) А. ... Ф. ... Д. ... Ж. ... К. Маркс.
4 ТАҚЫРЫП: ФРАНЦИЯДАҒЫ КЛАССИКАЛЫҚ САЯСИ ЭКОНОМИЯНЫҢ ПАЙДА БОЛУЫ
МЕН ... ... ... ... ... ағылшын саяси экономиясынан
өзгешелігі.
4.2 Пьер Буагильбер– ... ... ... ... ... ... ... Кенэнің физиократизміне сипаттама және оның ... С. ...... ... ... Ж. ... және оның әдістеріне сипаттама.
Аталмыш тақырыппен танысып Сіз ... ... ... ... ... экономиясының ағылшын саяси экономиясынан
өзгешелігін;
- Франция мектебінің ауыл шаруашылық өндіріс кәсібін идеяландыруын;
- Пьер Буагильбердің ... ... ... мектебін құрушы Ф. Кенэ және оның «Экономикалық кестесін».
- Ұлттық табыс, капитал, ... және ... ... С. ... Ұсақ ... өкілі П. Прудоның теориясын;
4.1 Францияның классикалық саяси экономиясының
ағылшын саяси экономиясынан өзгешелігі.
Францияның классикалық ... ... ... ... меркантилизм саясатымен аяусыз күрес жүргізді және ... ... ... дамытудан және ақшаны жинақтаудан ... ... ... ... ... іздеді. Тек егіншілікпен
айналысатын еңбек қана өнімді еңбек деп санады, өйткені онда табиғат ... ... ... ... ... ... ... классикалық мектебінің өкілі
П. Буагильбер ауыл шаруашылық өндірісін идеаландырып, соны ... ... ... У. ... ... дамытудың жақтаушысы болды.
Францияның классикалық мектебінің өкілі
П. Буагильбер ... ... ... ... ... ... ... ағылшын У. Петти ақша экономиканың дамуын қозғаушы күш деп
санады.
Сонымен Франция ... ... ... мүдделерін білдірсе,
ағылшын мектебі – өнеркәсіп капиталистерінің мүдделерін қорғады.
Физиократтардың Франция мектебі (грекше ... ... ... ... ... ... дамудың негізгі рөлін ауыл шаруашылық
өндірісіне беріп, ірі капиталистік фермерлердің мүдделерін ... ... ... ...... ... ... Физиократтар үшін «ақша капиталы» деген ұғым ... ... ... ... екендігін дәлелдей келіп, оның тек қана
айналым құралы ретіндегі бір ғана ... ... ... ... деп ... өйткені айналымдағы ақша қорға жиналса, онда оның бар
пайдалы жұмысы – тауарлар ... ... ... айырылады
деді.
Сондықтан Францияның классикалық мектебі мынандай қорытынды ... ...... деп ... ... да ... құнын зерттеуге
көп көңіл бөлді. Ағылшын саяси мектебі өндіргіш ... ... ... ...... ... ... бағалауға және
талдауға негіз етіп айырбас құнын алды.
Физиократтардың «таза ... ... тек қана ... ... ... және ... ... бір кезеңде тек жер
иеленушілер ғана ... ... ... ұғымдары Францияда капитализмнің
дамуын тежеді.
4.2 Пьер ... ... ... ... ... негізін салушы.
Пьер Буагильбердің (1646-1714 жж) негізгі шығармалары: «Францияның жай-
күйін толық сипаттау» (1696 ж) – меркантилизм саясатын қатаң ... ... ... ... трактат» (1707 ж) – Франция экономикасының
дағдарысты жағдайын сипаттау; ... ... (1707ж) – ... ... көзі ... ... еңбектерінің басты мақсаты меркантилизмді сынап, ауыл
шарушылығын дамыту болды. Оның ойынша ауыл ... ... өсуі ... байлығының негізгі көзі деген пікірі- Францияның ... XVIII ... орта ... ... ... Осы ... ... ойы мен танысқан король Людвиг XIV мануфактураны ұлғайтуға
мемлекеттік протекция (қолдау) көрсетіп француз ... ... ... ...... тежеп, ауыл шаруашылығы өндірісіне
жоғары салық салуды заңдастырды. Бұл ... ... ... ... ... үлкен зиян келтірді.
Фермерлік ауыл шаруашылық экономикалық қатынас қоғамның әлеуметтік –
экономикалық дамуының шешуші күші деген ... ... ... Буагильбер “Франция айыптайды” деген еңбегінде үкіметті
қатты сынады, сол үшін бұл кітапқа тіпті тыйымда салынды, осыған ... ... ... ... алып ... экономикалық реформаны
жүргізудің керектігін дәлелдеп, кітапты үш рет қайта шығарды. Бірақ ... ... таба ... ... , У. Петти сияқты ... ... ... ... ... ... Оның пікірі бойынша ақшаның байлығы
оның жиналған массасында ғана емес, сонымен ... ... ... ...... (нан, ет, сүт, шарап, киім-кешектер және
т.б).. жатқызды. Мұндай “байшылық” жер иеленушілердің жақсылығынан, ... ... ... ... оны уақытында дайындап егін ... ... өнім алу ... онсыз өмір сүру мүмкін еместігін дәлелдеді.
Жалпы П. Буагильбер бойынша ... ... ... ... тек ... ... ғана емес, сонымен бірге тамақ пен киімді көп өндіру, яғни
У. Петти сияқты саяси экономия пәні ... ... ... ... қарағанда оның қоғам дамуына, байлықтың өсуіне маңызы ... ... ... ... пен айналыс қатынастарын зерттеу
тәсілдерінің ерекшелігі:
- Шектелмеген еркін ... ... ... ... ... ... ... үшін жеке-дара мүддені (жеке меншік), қоғамдық
мүддеден жоғары санау;
- Шаруашылық өмірінде ... ... мен ... ... өнеркәсіп пен сауданың маңызын жоққа шығару.
Англиядағы Петти сияқты ... ... құны ... ... (Петтиге тәуелсіз түрде) ат берілді. Ол «нақтылы құн» ... ... ... ... ... ... өндірісі францияның экономикалық өсуінің
негізі деп санады. Сондықтан да ол, ақшаны ғана ... ... мен ... алуан түрін «байлық» деп санай отырып, өнеркәсіпті бір ... ... ... ... құнын ақша формасында білдірсе, ... оның ... ... тауардың ақша формасын елемеді. Ол «нақтылы ... ... ... ақша ... жасайды деп санады. Пьер
Буагильбер ақшадан негізгі зұлымдық пен ... ... ... ... ол ... ... сақтай отырып, ақшаның “билігін”,
жою керек немесе оның рөлін қарапайым айналым құралына ... ... ... ... Ол ... жинақталған құн, өзгеше тауар ретінде, ақшаның
көмегімен сырт түрінде көрінуі мүмкін ... ... ... ... ... мүшелерінің ішінде, жалғыз ақшаны
жоюға шақырды, себебі, тек ақша ғана тауарларды шын құн ... ... ... Француз экономист-социологтары С.Сисмонди мен
П.Прудон жүз жыл өткеннен ... ... ... көп ережелерін
(теорияларын) жоққа шығарып, өздерінің ... ... ... қолдады. Мысалы С.Сисмонди халықтың қал жағдайын
жақсартуды үкіметтен күтті, ... ... мен ... ... сәйкес келмейтіндігін түсінбеді.
П.Прудон ақшаны жоюды қолдады, утопия мен ... толы ... да ... Буагильбердің классикалық саяси экономия алдында сіңірген еңбегі
құнды жұмсалған ... ... ... ғана тұрмайды, сондай-ақ, ол
Франциядағы физиократтардың ізашары болып саналады.
4.3 Франсуа Кенэнің физиократизміне
сипаттама және оның «Экономикалық кестесі».
Франсуа Кенэ ... жж) – ... ... салушы және оның
басшысы, буржуазия идеологы. Басты шығармасы – «Экономикалық кесте» (1758).
Кенэ жасаған физиократтардың экономикалық үлгісі – бұл ... ... ... ... тұжырымдама. Физиократтар айналым
саласын талдаудан ... ... ... күрт ... ... сынады. Өндіріс саласын тек ауыл шыруашылығымен шектеді.
Физиократтардың басты ғылыми жетістігі – қосымша өнім ... ... ... ... ... ... Кенэ ... үлкен құндарды айырбастау себептерін дұрыс
түсіндіре алмады, өйткені құн ... ... ... ... және ... ... ... байланыстырды.
Физиократтардың экономикалық жүйесінде қоғамдық жиынтық өнім мен
өндіріс шығындары арасындағы айырмашылық ретінде ... өнім ... ... орын алды. Кенэ былай деп санады: ««таза өнім» тек егіншілікте ғана
жасалады, табиғаттың ... ... ... ... көбейеді, ал
өнеркәсіпте «таза өнім» жасалмайды, егіншілікте жасалған заттың пішіні мен
түрін өзгертеді».
Физиократтарды тұтыну құны арқылы ... ... ... ... жағы
ғана қызықтырды.
Физиократтардың қосымша құнды ... ... ... Олар оны ... ... сыйы, екінші жермен
айналысушылардың қосымша еңбегінің нәтижесі деп ... ... екі ... болу ...... ... ... түсінбеушілік және
құнды тұтыну құнымен араластырып жіберумен байланысты.
Меркантилистерден физиократтардың өзгешелігі, олар «таза ... ... ... – яғни бұл ... ... құн ... еңбек деп
бекітті. Бұл өнімді еңбектің табиғаты туралы ... ... ой. ... пікірі бойынша, тек ... ғана ... ... бар ... өзге салаларындағы еңбек – «жеміс бермейді», яғни өнімсіз еңбек
деп түсіндірді. Бұл – шындыққа жанаспайды. ... ... ... ... түрі ... құн жасайды, яғни бұдан шығатын қорытынды,
еңбектің бар түрі өнімді ... ... ... ... ... ... ... Кенэ қоғамды үш ... ... ... ... деген
терминді бірінші Кенэ қолданды):
1) Өндіруші тап (фермерлер),
2) Жер иеленуші тап (королдар, шіркеулер),
3) «жеміс бермейтін» тап (қол өнершілер, жұмысшылар).
Кенэнің ... ... ... ... ... ... ... Дегенмен олардың ұдайы өндіріс процесіне қатысуын ескере
отырып, қоғамды таптарға бөлудің экономикалық ... мен ... ... талпыныс жасаудың өзі үлкен ғылыми ... ... Кенэ ... ... сәттер мен қатынастарды дерексіздендіре
отырып, ұдайы өндірістің жалпы ... ... ... Оның ... ... барлығы жұмсалады, жинақтау жоқ, таптар мен сыртқы
сауда ... ... ... ... ... «ұдайы өндіріске талдау жасауының» ... сәті ... ... және өндіріс тауарларын өндірушілер (фермерлер мен жалдамалы
жұмыс күші); жер ... ... ақы ... ... ... тап) арасында жүзеге асырылып заттай және ақшадай ... ... Кенэ ... ... ... ... жеңілдету үшін оның
кестесінің нобайын беруге болады. (1 үлгіге қараңыз). Кестеден ... ... ... 2 ... ... ... жер ... ретінде,
жер иеленуші табына төлеуден басталады, (тауар айналымы әлі жоқ), бұл ... Ал, ... ... ... ауыл ... өнімдерінің 5 млрд.
ливр мен жеміс бермейтін таптар, қолөнершілердің 2 ... ... ... ... яғни ... 7 ... ливр тауарлар кіреді. 5 млрд. ... ... ... 2 млрд. ливр қоғамдық айналымға
қатыспайтын тұқымдық қор қалдырады. Сонымен ... 3 ... ливр ... тауарлары мен 2 млрд. ливр қолөнершілердің ... ... 2 акт, жер ... табы фермерлерден алған 1 ... ауыл ... ... ... ... 1 ... ливрді
фермерлерге қайтарады;
- 3 акт, жер ... табы ... 1 ... ... ... ... киім ... және сән - салтанат заттарын
сатып алады, қол өнер кәсіпшілер табы 1 ... ливр ... ... ие
болады»;
- 4 акт, қолөнер кәсіпшілері қолма қол 1 млрд. ливрге ауыл шаруашылық
тамақ өнімдерін сатып алып, 1 ... ... ... ... 5 акт, ... табы ... ... табынан өндіріс құрал
жабдықтары мен еңбек құралдарын, саймандарды сатып алады;
- 6 акт, қолөнер ... табы 1 ... ... фермерлер табынан
келесі жылы өндіріске керекті шикізат ... ауыл ... ... ... ... ... ... өткізу осылайша аяқталады. Фермерлер келесі жылы ... ... ... ... 2 ... ливр алды, және 2 млрд. ... ... ... ... қоры ... ... Кенэ үлгісі қарапайым ұдайы өндірістің, жыл ішіндегі
ұлттық шаруашылық ... ... ... және ақша ... Осы арқылы ол ұдайы өндірістің барлық жағдайлары мен
сәйкестіктерін ... ... ... рет экономика ғылымының
макроэкономикалық үлгісін жасады.
Ең бастысы, Кенэ ... ... мен ақша ... ... ... ... ... өндіріс пен айырбастың кейбір
актілері зигзаг үлгісінің, кестелері ... ... ... ... ... ... талдау берілгендігінде. («зигзагтар» - бір
таптан (кластан) екінші тапқа тауарлар мен ... ... ... ... ... ... ... және таза өнім қалай
жасалады, олар ... ... ... ... орны қалай толтырылады,
осылардың бәрі көрсетілген. Кенэнің еңбегі мынада: бүкіл ... ... ... түрінде өнімдер қозғалысының кестесін бере отырып, үш
негізгі таптың (кластың) өзара байланысының ... ... ... Оның идеясы қоғамдық ұдайы даму өнімді есептеуде, халық шаруашылығы
балансының үлгілерінде пайдаланылады.
1 ... ... ... ... ... ақша (ливрдің) айналымы
Екінші сызық ... ... 2 ... ливр ... айналымға қатыспайтын фермерлердің тұқымдық қоры
4.4 С. Сисмонди – экономикалық романтизмнің өкілі.
Экономикалық романтизм – ұсақ ... ... ... ... ... Ол ұсақ қол өнер ... мен ... себебінен, жұмыссыздардың үлкен армиясының ... ... ... ... мен ... ... экономикалық
романтизмнің пайда болуының бір түрі еді.
Швейцариялық экономист Сисмонд де ... ... жж) ... ... аяқтаушысы және экономикалық романтизмнің негізін
салушы болып саналады.
Сисмонди өзінің ... ... ... ... жаңа ... ... ... көзқарастарына сын тұрғыдан баға берді.
Ол былай деп ... ... ... – бұл ... ғылым, адам
факторы (сезім, қажеттілік және т.б.) алынған оның негізі етіп абстрактылы
категориялар ... ... ... және т.б.) ... ... ... ... тарихты оқып-үйрену де адамдар
тәжірибе сабақтарын алуға тиіс. Ол байқағандай өмірде ... ... ... артық өндіруден болатын дағдарысты жоққа шығарды.
Ол қоғамның барлық зұлымды, қас жауы деп ... ... ... ... ... бостандық емес, мемлекеттің экономикаға ... ... ... Еркін бәсекелестік тәртібін айыптай отырып,
ол фабрикалық өндіріс пен ... ... ... ... ... құрылысы пен патриархалдық шаруа қожалықтарын қарама
қарсы ... ... деп ... ... ... жұмыстарынан айырылады,
көшеге лақтырылып тасталады; ... ... ... ... ... ... ... мен тұтыну қажеттілігі
төмендейді; экономикалық дағдарыстар ... ... ... ... ... ... қоғамның табысымен сәйкес келмеуінде,
жинақтау процесінің себебінен тауарлардың толық тұтынылмауында. ... ... ... ... өндірістік және жеке тұтынуды
шектемеуінде болды, яғни ол станоктар мен машиналар нарығы тұтыну ... ... ... ... ... түсінбеді.
Сисмонди ең жақсы экономикалық жүйе деп ұсақ тауар өндірісін санады;
өндірістің ... ... ... қорғады, ал бәсекелестік пен жалдамалы
еңбекті ... ... деп ... Оның ... бойынша еркін
бәсекелестік тауар өндірушілер мүдделерін қақтығыстырады, сондықтан да ... ... ... ... ... ... байлықты шоғырландыру
мөлшерін белгілеп, қалғанын ұсақ кәсіпкерлер арасында ... ... ... ... ... жағдайын жақсарту реформасының әлеуметтік
бағдарламасын жасады.
Дегенмен, Сисмондидің ұдайы өндіріс пен дағдарыстар ... ... оның ... ... ...... ету емес, қосымша құн өндіру екендігін ... ... ... да, ол ішкі ... ... болу процесін, капитализмнің
ұсақ тауар ... ... ... ... пайда болатындығын сезбеді.
Сисмондидің экономикалық көзқарастарын қорытындылай келіп, былай деп
айтуға болады: ол өндіріс пен ... ... ... ... ... ... сонымен ол капитализмнің өзіндік қарама қайшылықтарының
негізгі формаларының бірі ... ... ... Ол ірі ... ... рөлін жете бағаламады, капиталистік мемлекет ірі
өндірістің дамуын тежейді деп жалған ... ... ... ... ... ... П.Ж. Прудон және оның әдісінін сипаттамасы.
Пьер – Жозеф Прудон (1809-1865 жж) капитализм қалыптасу ... ... ... ... ... ... ... мақсатта
пайдалану қоғамдағы кәсіпкерлер арасындағы теңдіктің бұзылуының басты
себебі болып ... – деді ол. ... да ол ... дегеніміз не?»,
«Экономикалық қарама қайшылықтар жүйесі немесе кедейлік ... ... жеке ... қарсы шықпастан, ірі өнеркәсіп орындары, темір
жол көліктері жұмысшылар мен қызметкерлер ассоциацияларының қолына ... ұсақ ... ... ... ... құру
мақсатымен тауар өндірушілерге «жұмыс квитанцияларын» ... ... құру ... ... ... құру ... алға жылжытты.
Прудонның жоспары бойынша «жұмыс ақшасын» енгізу арқылы ... ... ... ... капитал мен қанауды жою мүмкіндіктерін ... ... қате ... оның ... ... ... және
пайызды түсінбеуінен болды.
Прудон өнеркәсіп капиталистерінің пайдасын олардың ... түрі деп, ал ... ... бір түр деп ... Ол ... ... ... бір формасы пайыз деп санады, ал қанаудың
экономикалық ... ... өмір ... деп ... Осы ... ...... (халық) банкесін ұйымдастыру арқылы, ұсақ тауар
өндірушілер мен жұмыскерлерге ... ... ... ... ұсыныс шығарды.
Осылай Прудон ақшасыз, капиталсыз және пайызсыз тауарлы-ақша шаруашылығын
сақтауды ұсынды.
Прудонның ... ... ... ... ол экономикалық
құбылыстарды заңдық көзқарас тұрғымен түсіндірді, ал ... ... ... кез келген өзгерте алады деді. Прудон ұсақ жеке
меншікті мәңгілік ... ... ... саяси экономиясы байлықтың көзі айналым емес,
өндіріс ... ... деп, ... ... ... Франциядағы
классикалық саяси экономия ағымы экономикада негізгі рөлді ауыл шаруашылық
өндірісіне беру физиократтардан басталды және олар ірі ... ... ... ... ... ... ... негізін, еңбек құны
теориясын құрушы болып саналады. Оның пікірі бойынша, құнның ... ... ... Ол ... байлық» ұғымына ақшаны ғана емес,
сонымен бірге дүние мен заттардың бүкіл алуан түрлерін қосты.
Франсуа Кенэ – ... ... ... ... ... ... ... жасады, яғни жылдық жиынтық өнімді таптар - ... ... ... ... ... ... С. Сисмонди мен П.Ж.
Прудон ұсақ тауар өндірушілердің мүдделерін қорғап, оны ... ... ... ... ... ... ... тәртіп.
Экономикалық кесте.
Экономикалық романтизм.
Әлеуметтік реформа.
Практикум:
§1 Енді Сіз білесіз:
1. ХVІІ-ХVІІІ ғасырлардағы Францияның экономикалық даму ... атап ... П. ... экономикалық көзқарастарын сипаттап бере білу;
3. «Физиократизмдік» экономикалық ағым дегеніміз не ... ... ... білу;
4. Кенэнің экономикалық көзқарастарын айтып бере білу;
5. Ф. Кенэнің ... ... ... қандай екендігіне жауап
бере білу;
6. Франциядағы ұсақ буржуазиялық экономикалық ... ... ... түсіндіре білу;
§2 Қайталау үшін сұрақтар:
1. Франциядағы ... ... ... ... болу ... ...... саяси экономияда алатын орны.
3. Ф.Кенэнің «экономикалық кестесінің» негізгі идеялары.
4. Кім бірінші саяси экономияға «тап» (класс), ... ... ... ... Физиократтар өкілдерінің экономикалық көзқарастарын түсіндіріп берініз.
6. С. Сисмонди мен П. Прудоның францияның саяси ... ... ... өзіндік тексеруге арналған тестер:
1. Францияның классикалық саяси экономиясының ерекшелігі ... көрінеді:
a) Франция ХVІІІ ғасырда дворяндар мен ... ... ... ... ... Ауыл шаруашылығының артта қалушылығынан;
c) Өнеркәсіптің нашар дамуынан;
d) Сыртқы ... ... ... ... саяси экономияның негізін салушы?
a) Монкратьен;
b) У. Петти;
c) Ф. Кенэ;
d) П. ... Ф. ... ... кестесінің» маңызы ...
a) Ұлттық шаруашылық ауқымында тауарлар мен ... ... ... ... ... ... ... талдау жасауда;
c) Шығындарды ақша формасында негізгі және айналым капиталына бөлінуде;
d) Кірістердің пайда болуын, жиынтық және таза ... ... ... ... ... жерді жақсартуға, тұқымға және т.б.
жұмсалатын шығындарды өтуге талдау жасауда;
4. С. ... ... ... ... Өнімдерді өткізу проблемасын шешу жолымен өндірісті ұлғайтуда;
b) Классикалық мектеп көзқарастарына қарсы шығудан;
c) ... ... ... ... ... ... ... болатын дағдарыстың сөзсіздігінде;
d) Капиталды жинақтауға қарсы тұрудан;
e) Меншікті бөлуге мемлекеттің араласқандығында;
Байлықтың көзі ауыл шаруашылық деп, ал қол өнер ... ... ... деп қай ... ... ... ... Классиктер;
c) Неоклассиктер;
d) Кейнсиандықтар;
e) Марксистер;
f) Физиократтар;
«Таза өнім» түсінігін кім бірінші пайдаланды?
a) П. Буагильбер;
b) А. Смит;
c) К. Маркс;
d) Д. Рикардо;
e) Ф. ... С. ... ... ... ... ... ДАМУЫ
5.1 “Ескі” және “жаңа” тарихи мектептердің пайда болуы.
5.2 Маркстік саяси экономияның қалыптасуы мен дамуы.
5.3 ... ... және ... ... ... үш томының құрылымы.
5.5 Ф.Энгельстің экономика ғылымына қосқан үлесі.
Аталмыш тақырыппен танысып, Сіз мыналарды білесіз:
- неоклассикалық ... ... ... ... ... ... Марксизмнің пайда болуының тарихи жағдайын;
- К. Маркс пен Ф. Энгельстің экономикалық көзқарастарының эволюциясын;
- “Капиталдың” үш томының ... ... және ... ... ... ... және “жаңа” тарихи мектеп неоклассицизм мен марксизмге қарсы, ХІХ
ғасырдың екінші жартысында ... ... ... Экономикалық ойлардың
“Ескі” мектебінің өкілдері Ф.Лист, В.Ромер, Л. Бретано, В.Зомберг, және
т.б. саяси экономияны ... ... ... ғылым ретінде қарастырды.
ХІХ ғасырдың екінші жартысында экономикалық зерттеулер бағдармасында
жаңа өзгерістер пайда болды. Маржиналдық ... ... ... ... ... ... ... құн теориясы жақтастарының күресі
экономист-теоретиктердің негізгі ... ... ... Экономикалық
теорияның аса “жемісті тармақтары” пайда болды. Олардың кейбірі әлі күнге
дейін даму үстінде. Осы ... ... және ... тарихи мектептер,
бағыттары әлеуметтік мектептер, институционализмдер және т.б. жатады.
Осы мектеп өкілдерінің ... ... ... ... ... ... тоғыспауы, олардың классиктер мен
марксизмді және маржинализмді сынауы, яғни ... кез ... ... ... бұл ... мен ... ... ортақ
болып саналады. Осы ортодоксальдық емес бағыттардың өкілдері қандайда бір
елдің экономикаға ықпал етуінің экономикалық емес факторлармен ... ... ... пәнінің тәжірибесіне енгізді.
Шын мәнінде, барлық экономикалық ... пен ... ... ... негізіне ғана, микроэкономика немесе ұлттық және
әлемдік шаруашылық жүйесі арқылы ... ... ... бақыт өкілдері осындай бір факторларды әртүрлі, кейде қарама
қайшы ... ... ... Түсіндіре алмаған теориялық
абстракцияларды экономикалық ғылымның әр түрлі ... ... даму әр ... ... ... ... неміс оқымыстылары мұндай
дамудан ағылшын экономистерінің ұлттық пайдакүнемдігін көрді.
Бірінші болып неміс экономистері оны ... ... ... деп атады
(“ескі” және “жаңа” мектептер).
Ф.Лист (1789-1846 жж) “ескі” тарихи мектептің өкілі және оның ... ... ... Оның негізгі еңбегі – “Саяси экономияның ұлттық
жүйесі” (1841). Оның ... ... ... елге ... ... ... тән, сондықтан да жекелеген елдердің экономиясы
өзіндік заңдары бойынша ... ... ... да ... ... ... ... ұлттық нарық құру және ұлттық ... ... ең ... ... ... ... болатын
бәсекелестіктен қорғау мақсатымен, экономикаға белсенді араласуы тиіс” –
деп бекітті.
Экономист – ... ... ... ... ... ... экономикалық саясатпен алмастыра отырып, өз тұжырымдамаларын осы ... ... ... ... ... ретінде ғана емес, сонымен бірге,
табиғи даму ерекшеліктерімен, ... ... оның ... ... ... ... ... шаруашылықты зерттеп-үйренуге
шақыратын ғылымға тән болды.
Лист ұлттық саяси экономиканың міндеті, ұлттық өндіргіш ... ... ... қолайлы жағдайларды айқындаудан ... деп ... ... ... ... байлық оның өндіргіш күштерінен тұрады.
Өндіргіш күштердің дамуына талдау жасау негізінде ол өндіріс дамуының үш
сатысын: егіншілік, ... - ... және ... ... ... ... және ... бағыттарға қарсы ара салмақ
ретінде ол протекционистік мемлекет саясатын қорғады.
Әлемдік сауданың маңызын қарастыра отырып, ол ... ... ... ... экономика салаларын дамыту қажет деп санады.
В.Рошер (1817-1894 жж) “ескі” тарихи мектептің өкілі. Оның басты еңбегі
– “Тарихи әдіс ... ... ... экономия курсының сыны”. Оның
экономикалық көзқарасынша, саяси экономия – бұл ... ... ... Саяси экономияны оқып үйренуге ол тілді, дінді, ... ... ... құрылысын және өндірістің дамуы саясатының әртүрлі
қорларын кең білу керек деп ... ... ... адам ... ... ... және ол ... мен дәстүрлеріне сүйене отырып, адамның әділдікке ұмтылатындығын атап
өтті.
Бұл бағыттың екінші тармағы – ХІХ ... 80-ші ... ... болған “жас” тарихи мектеп (тез арада ол басқа елдерде кең ... Оның ...... ... ... ... және ... Бұлар жаңа жағдайларда “ескі” тарихи мектеп ... ... осы ... ... ұлттық мемлекет болды, алайда ұлтшылдық
мотивтері мен мемлекетке табынушылық ... ... ... ... ... дем беретін дәстүрлі белгілер болып
қалды. Марксизм мен пікір таластырудың идеологиялық қажеттілігі аса маңызды
роль атқарды.
“Жаңа” ... ... ... ... ... ... ... теорияға тікелей қарсы ... ... ... ... ... К.Маркс “дәл эмпирикалық зерттеулердің
осы заманға талаптарынан бәрінен көбірек кейін шегініс ... ... және ... ... ... ... ... типін
білдірді”. Осындай мінездемені өзінің шығармасы “Монблан ... ... ойы ... ... ... ... ұғым мен жалпы тарихи – философиялық бейнелер”, адамзаттың
революциялық тәжірибесімен расталады дейді.
Жаңа тарихи ... ... ... ... ... – құн, қосымша құн, капиталдың негізі, капиталистік
жинақтаудын ... ... ... ... тасталды, экономикалық заң
идеясының өзі қалай болса солай үшінші есепке шығарылады.
“Жаңа” кезенде ...... ... жаңа ... болады. Еуропаның барлық елдерінде жаңа әлеуметтік және таптық
қақтығыстар мен ... ... ... ... ... ... революциялық әдіспен шешуге ұмтылды. ... ... ... ... ... ... көре ... және
олардың жолын куушылар ... ... ... ... ... Еріксіз бірсыпыра елдерде, ең алдымен Германияның өзінде,
мемлекет, әлеуметтік реформаларды жүзеге асыруға ұмтылды (Бисмарктың ... ... ... ... өздері әлеуметтік процестер мен
құқықты – яғни жұмысшылар мәселелерімен шұғылданды. ... егер ... ... күнін заңды тұрғыда ... ... ... ... қарсы шығып, кәсіпкерлер одақтарының ұйымын құруға,
локауттар мен “қара тізімдерді” ... ... ... ... мүдделерін қорғай отырып, пролетариаты революцияландыруға қарсы
пәрменді құрал ретінде реформаторлық саясатты ... ... ... мен ... ... ұлттық
қатынастар және олармен байланысты салттар және құқықтық негіздер ... деп ... ... оның ойын одан да нақтырақ айтсақ,
кәсіподақтар, кооперация, фабрика заңдары, әлеуметтік сақтандыру ... ... ... ... түрде жақсарта отырып, осы негізде
қоғамдық таптық ... ... ете ... ... ...
экономикалық реформаларды” тәжірибе жүзінде жүзеге ... үшін ол ... ... өкілдерімен бірге 1872 жылы “Әлеуметтік саяси ... 1873 жылы осы ... ... ... ... қорғау және “мемлекеттік социализм идеясын дамыту мақсатында
бірнеше заңдар қабылданғанына қарамастан, ... ... ... ... қана саяси жоба, қатедер - социализмі (кафедралық социализм) деп, оның
Германияда үлкен болашағы жоқ деп ... ... ... ... ... жүргізуді,
мойындамады, өйткені “экономикаға қатысты адам ... аса ... ... ... ... ... В.Зомберттің (1863-1941 жж) орны ... ... ... ... ... Ол ... ғылыми карьерасын “Неміс
социализм” деген кітабымен аяқтап, герман ... ... ... ... ... қарсы қоюды насихаттады.
Тарихи және әлеуметтік мектептерді қалай сынамаса да, мынаны мойындау
қажет. Тура осы ... ... ... ... ... ... “таза микроэкономистер”, әсіресе саяси экономияда ... ... деп ... ... ... қондырма
мен базистік қатынастар арасындағы кері байланыстарға алғашқы рет ... Бұл ... ... ... ... саяси экономияның
қалыптасуы мен дамуы.
Марксистік саяси экономияның ХІХ ғасырда пайда болуы, әлемдік экономика
ойларында аса маңызды ... ... ... ... ... ... ... оның пәні мен әдісін түсінуге,
капитализмнің ... оның ... ... мен ... ... ... ... төңкеріс жасады.
Марксизмнің қалыптасуы, соншалықты маңызды тарихи дамудың негізгі
шарттарының ... ... ... Ол ... ... ... ... және
әртүрлі факторлардың әсерімен пісіп-жетілді.
Федолизмнің күйреуі мен капитализмнің нығаюы ажырағысыз байланыстардын
тарихи жағдайының зор ... ... ... ... ... ... замандастары еді. ХІХ ғасырдың басында алғашқы ... ... ... төңкерісі, машиналы өндірісті экономиканың негізіне
айналуға әкелді. Машиналық өндірістің дамуы ... ... ... ... ... ... тігіншілердің, Англиядағы -
Чартистік қозғалыстың (30-40-ші ... ... ... (1844) бас ... ... пен ... арасындағы
қарама-қайшылықтардың, асқынуын туғызды. А. Смит пен ... ... ... ... ... ... ... Капитализмді терең және
жан-жақты талдау үшін қажетті алғы шарттар қалыптасты.
ХІХ ғасырдың ортасында ... ... ... сол ... ... ... ... тәжірибесін, теориялық жинақтап қорыту болып
саналады.
Англияда өнеркәсіп төнкерісінің зардаптарына баға беру ... ... ... ... ... тақырыбына айналды.
Англияның фабрикалық жүйесі, өндіргіш күштердің бұрын болып көрмеген дамуын
туғызды. Капитализмнің прогрестік рөлі ... ... ... ... ең алдымен өндірістік қатынастарды, сондай – ақ ... ... ... идеологиялық қондырмаларды дамыту үшін өндіргіш
күштердің маңызын айқындайтың көрсеткіштер пайда болды.
Капиталистік негіздегі экономикалық прогресс халықтың зардап шегулерімен
төленетің ... ... ... ... шыни тұрғыдан
зерттеу, марксизмді қалыптастыру үшін ... ... ие ... ... ... мен ұсақ ... ... кедейшілікке
ұшырауы байқалды. Қол өнершілер, шаруалар мен ұсақ ... ... ... ... ... еңбекті интенсивтендіруді және оған қатты бақылау
жасауды күшейтті Осындай ... әйел және бала ... ... ... ... күні ... ... төмендеді, фабрика жұмысшылары аяушылық
жағдайда өмір сүрді.
1825 жылдан басталған ... ... ... ... ... ... ... жаппай жұмыссыздықты тудырды. Сондықтан да,
капитализмді ... оның ... ... ... ... ... міндеттеріне айналды.
Қоғамдық – экономикалық формациялардың алмасуы, ... ... ... тыс ... ... ... ... ілеспелі болатын. Капитализмнің пайда болу кезінде осындай
тарихи даму жолы орын алды. ... ұлы ... ... ... ... ... ... европалық маңызға ие болды, ол Франциядағы ... ... қана ... жоқ, ... ... ... ... де сілкініс
туғызды, жұмысшылар саны аса тез ... ... ... төңкерістері
барысында пролетариаттың қалыптасуы Марксизм генезисінің әлеуметтік ... ... Оның ... ... капиталистік қанау аясының кеңеюі
фабриканттар мен зауытшылар пайдаларының екі еседен ... ... ... ... ... қала халқының тез өсуін туғызды. ... ... азап пен ... ... ... ... бүкіл әлемдік тарихи маңызға ие болады. Осы маңызды ролді ... ... үшін ... ... ... философиясында социологияда, саяси экономияда тарихи зерттеулер
пролетарлық бағыт ретінде қалыптасты. Пролетариаттың қалыптасуы ... ... ... ... және ... ... ... Пролетариат,
буржуазияның таптық антогенизісі ретінде өнеркәсіп ... ... ... Оның ... мен тарихи рөлін марксизм тамаша шеше ... пен ... ... ... ... ... «Қасиетті тек немесе
сыни сынға сын» (1844).
Философиядағы субъективтік иедализм позициясынан дәйекті түрде ... ... ... сыни ... ... әсіресе өзіндік
тұлғадағы «сыни сын» тарихындағы жеке тұлғалардың маңызын асыра көрсетті.
Өндіріске деген меншік қатынасы кез ... ... ... ... ... ... сәйкес өндіріс құралдарына ... кез ... ... жүйенің басты мәселесінің негізіне жататын
жайлардын бас ережелері болып саналады. Еңбек ... ... ... ... ... өз ... ... байлығын құрайды. Маркс пен
Энгельс еңбек ақы мен пайда арасындағы кері ... ... пен ... тұтастықтың қарама-қарсы екі жағын құрайды, осыған
орай капиталистер оны сақтауға мүдделі, пролетариат бұл тұтастықты ... ... ... пен ... ... жою ... ... пікірі бойынша жеке меншікті жоюды, сонымен бірге пролетариаттың
өзін жоюды білдіреді.
«Қасиеттік тек» еңбегінде құн ... ... ... орын алады.
Өндірістің үш факторлы теориясын сынай ... ... пен ... назарға алмайтын болсақ деді, онда ... ... ... ... да бір ... өндіруге жұмсалған шығындармен
(өндіріс шығындарымен), екінші жағынан оның ... ... ... пен ... келесі бірлесіп жазған еңбегі – «Неміс идеологиясы»
(1845-1846 жылдары жазылған), негізінен «Қасиетті тек» ... ... ... Бұл ... сол ... ... негізгі философиялық
ағымдарды сыни тұрғыдан талдауды білдірді.
Мұнда марксизм ... ... одан әрі ... ... болып
саналатын, қалыптасқан тарихи материалдық түсінік көрсетілген.
«Неміс идеологиясының» негізгі тезисі ... ... ірге тасы ... ... ... ... ... тұрады. Өндіріс
дамуының деңгейі еңбек ... ... ... ... ... ... ... кезеңдерден: алдымен өнеркәсіп пен сауданың
егіншіліктен бөлінуі, одан әрі ... ... ... ең соңында ой
еңбегінің дене еңбегінен бөлінуі арқылы өтеді.
Еңбек бөлінісінің дамуы сауда мен ... өз ... ... ... ... ... Осыған орай капитализмнің дамуы
мануфактуралық сатыда экономикалық ... ... ... Машиналы өндірістің және әлімдік нарықтың дамуы, ... ... ақша ... ... ... ... банктердің пайда
болуы) әмбебап үлгілі еркін бәсекелестігін туғызды.
Өндірісте, одан туындайтын барлық ... ... ірі ... ... ету ... басталады.
1847 жылы К. Маркстің «Философия жұтаңдығы» еңбегі жарық көрді, бұл ... ... ... ... ... ... ... пікірталас ретінде берілген жауап болатын. Онда
философиялық және экономикалық ой-пікір, ... сыни ... ... оның ... ... құру әдісі – тауардың тұтыну құны
молшылық пен ... ал ... құны – ... пен ... ... өндіруге жұмсалатын жұмыс уақытының шығындарымен анықталатын яғни ... ... ... ... ... осы екі ... синтезі болып саналады деді. Осыған орай Прудон өнім құны мен ... ... ... істеушінің еңбегі толық төленеді деп санады.
«Философия жұтаңдығында» Маркс капиталдың сала аралық ... ... ... ... ... жіктелу проблемаларын қарады.
Сондай-ақ қоғамдық еңбек бөлінісі мен еңбек ... ... ... жер ... жер ... ... ақыны
талдады. Мұнда ауыл шаруашылығындағы жалгерлік қатынастардың ... ... ... ... ... ... ... бойынша, өндіріс шығындарының қатынасының жоғары еңбек
шығындарымен реттелетін ауылшаруашылық өнімдерінің артық бағаға тең. ... ... ... ... ... ... арқылы анықталады. Ал
жалгерлік бағаға жерге салынған басқа да ... ... ... ... ... және
“Капиталды” жазуы.
Карл Маркс (1818-1883 жж) неміс экономисі, философ, марксизмнің негізін
қалаушы. ... ... ... ... және ... болып бастады. Маркс
экономикалық проблемалармен «Рейін газетінің» ... ... ... ... ... және жерге жеке меншік мәселелерімен айналысты.
1842 жылы ... ... ... ... жж) танысты, оның Маркске
қарағанда өзгешелігі ... ... ... ... ... ... ... алумен көп айналысты, әсіресе тарихи және философия саласы
бойынша ... ... ... уақыт өте келе тамаша экономист-теоретик
болып шықты.
К. Маркстің бірінші саяси ... ... ... – «1844 ... қолжазбалары». Бірінші бөлімінде – кірістің
негіздері: еңбек ақы, капиталға ... жер ... ... Маркс шын
мәнісінде еңбек ақыны жұмысшының өмірі мен оның отбасының өмір ... ... мен ... ... құны түрінде түсінсе де, еңбек
ақыны еңбек үшін ақы деп атайды. Оның анықтамасы бойынша капиталға пайда ... ... ... ... Маркс жер ... ... ... ... ... пайдалану нәтижесі ретінде
қарады.
Маркс бұл логикалық пайымдаудың тізбегінде, капитализм эволюциясының
алғашқы сатыларында, ... ... ... ... ... ... капиталистік қатыстық, әлеуметтік ... ... ... ... жасады. Алғашқы экономикалық еңбегінде
Маркстің алдына қойған сұрақтары әлі ... ... ... олар ... ... жою ... сұрақ, бұл капиталистік өндіріс тәсілінің
негізі мен тағдыры және өндіріс құралдарына меншік ... ... мен ... ... ... тұтастай жүйесі. Ол теориялық жүйе
ретінде үш өзара байланысты бөлімдерден ... және оның ... ... ... (1 үлгіні қараңыз).
1 үлгі
Сонымен, Маркс ілімі ХІХ ғасырда ... ең ... ойы ... ... ... ... францияның утопиялық
социализмінің ... ... ... ... Бұл ... ... негізі, XVII-XVIII ғасырдағы философтардың материалистік
идеялары. Ол мұны неміс ... ... ... өз ... материализмінің негізіне құрған, ... ... ... ... ең ...... яғни ... толық, терең және еркін түрде дамуы туралы ілім, мәңгілік дамушы
материяның көрінуін ... адам ... ... ... ... материализмді тереңдете және дамыта отырып, Маркс оны аяғына
дейін жеткізді, оның табиғат танымын адамзат ... ... ... жазу ... ... айналған Маркстің тарихи
материализмі ... ... аса ұлы ... болды. Маркс, ... Д. ... ... ... ... құны ... ... Маркс бұл
теорияны капитализмді талдаудың негізгі теориясы етті (2 ... ... ... ... ... бірқатар ережелерін өзіне мұра
етіп алды. К. Маркс «Капиталға» даярлық барысында, өзінің ... құн ... ... ... ІҮ томының негізі)
тұтастай том жазды. Алайда, бұл оның ... ... ... ... жүрді. Сын Маркс пен Энгельстің теориялық сындары,
олардың ... ... ... ... Аса даналы зерттеу
«Капиталдың» өзін Маркс капитализм мен ... ... ... ... ... - ... ... көздерінің бірі болды. Ұлы утопист –
социалистер капитализмге өткір сын айтты, алайда ол ... ... ... ... ғылыми негізге ие болмады және басым түрде эмоциалдық
сипатқа ауысты. Маркс пен Энгельс капитализм сынын ғылыми негіздеді, ... мен ... ... ... заңдарын ашып көрсетті.
Сен-Симон мен Р. Оуэн социалистік жобаларды алға ... ... ... ... ... өз ... ... Алайда, олар
пролетариаттың дамымаған, таптық күресінің пісіп-жетілмеген кезеңінде өмір
сүрді. Ұлы социалист-утопистер пролетариаттың тарихи міндеттерін ... ... ... ... ... өмірден алшақ, фантастикалық (қиял-
ғажайып) болды. Маркс пен Энгельс олардың ... ... ... алып
ғылыми социализм теориясын жасады.
2 үлгі
5.4 “Капиталдың” үш томының құрылымы.
«Капитал» - Маркстің 1851 ... ... ... ... ... жасаған
негізгі еңбегі. 1857-1858 жылдары ... ... ... ... – «Саяси экономия сыны» қолжазбасы жарық көрді. Онда ... ... ... ... ... еңбектің екі жақтылық сипаты туралы ереже алға
жылжытылды, тұрақты және ... ... ... абсолютті және
салыстырмалы қосымша құн түсінігі енгізілді, «қосымша құн» және ... ... ... 1859 жылы алғашқы рет және жалғыз
басылым – «Саяси экономия ... ... ... ... ... ... ... және үлкен біртұтас туынды «Капиталды» жарыққа
шығару жұмыстарымен айналысты.
Маркстің «Капиталының» ... томы 1867 жылы ... ... ... 25 ... ... бірінші том – абстрактылық категориялардан
бастап және нақты экономика туралы тұтастай ... ... ... К. ... ... табиғи түрде құруы және жұмысшы
табының ... ... ... ... томдағы зерттеу пәні қосымша құн өндіру мен капиталды ... ... ... ... ... ... абстрактылы
категориясы – тауар категориясынан басталады. Маркс тауардың ішкі ... ... құн ... дамуы: кездейсоқтықтан толық ақшалай
арқылы дамуын қарастырады. «Капиталдың» бірінші томының бірінші тарауында
«құн» және «айырбас құны» ... ... ... ... ажыратылады.
3 үлгі
«Капиталдың» негізгі идеиялары
Бұл тауардың арнайы бөлімі тауар фетишизмін сипаттауға ... ... ... ... ... капиталға айналу процесі ... ... ... ... ... ... ... сатып-алумен байланысты
капиталдың жалпыға бірдей формуласындағы қарама қайшылық ... ... (4 ... ... ...... күшін» көрсету, алғашқы рет еңбек құн теория ... ... өмір ... ... ... ... ... өндіріс процесінің екі жақтылық сипатын көрсетті, тұрақты және
өзгермелі капиталды, қосымша құнның екі ...... ... ... ... ... ... мануфактура және
фабрика жағдайларында дамуының жалғастық кезеңдерін сипаттады.
«Капиталдың» бірінші томында құн формасының жұмыс ... ... ... ...... және ... ... негізгі екі
формасы зерттеледі. Маркс капиталистік ... ... ... ... ... ... процесінің жұмысшы табының жағдайына тигізетін
әсерін талдауға үлкен көңіл бөлді. «Капиталдың» бірінші томы капиталистік
жинақтаудың тарихи үрдістерін ... ... ... томы ... соң ... ... томның
қолжазбасымен жұмыс жасады, алайда өкінішке ... оның ... ... істі аяқтауға мүмкіндік бермеді. Екінші томның материалдарын өңдеуде
оны жарыққа шығаруда Ф. ... ... ... жұмыс атқарды.
«Капиталдың» екніші томы 1885 жылы жарыққа шықты. Ол алдымен жеке, содан
соң қоғамдық капиталға қолданылатын, өндіріс пен ... ... ... ... ... ... ... (5 ... ... ... ... және ... үш ... ... талдады. Осы томда негізгі және айналым капиталы,
сондай-ақ айналым шығындары категорияларын енгізді. Өндірістік ... ... ... қарастыра отырып, Маркс мерзімді экономикалық циклдер
ретінде нақты айналымды атап көрсетеді.
Қоғамдық капиталдың ұдайы өндірісін ... ... ... орай ... «Экономикалық кестесіне» («қисық сызықтары») сүйену арқылы, Маркс
қарапайым және кеңейтілген ... ... ... ... Онда ... екі бөлімі: өндіріс құралдары өндірісі мен тұтыну ... ... ... ... ... ... көрсетілген.
5 үлгі
«Капиталдың» үшінші томын баспаға даярлау Энгельстен, екінші томға
қарағанда, әзірлікті әлде қайда көп ... ... ... ... ... өңдеу негізінде бірдей болып шықпады. Кейбір бөлімдері, одан ... ... үшін ... ... ... ғана болды. Көптеген сұрақтар
экономиканың өзгерістерімен байланысты, ... мен ... ... ... ... ... мен несиеге арналған қолжазба бөлімдері маңызды
түрде жетілдіруді тіледі. Жекелеген тарауларға Энгельс, ... ... ... ... атап ... ... ... шеңберінде
өндірісті қоғамдастырудың неғұрлым жоғары ... атап ... ... ... толықтырып өзі жазып шықты, бұл тарау пайда
нормасына әсер ететін факторларды талдауға ... ... «Құн ... ... ... және ... тақырыптары каитализм экономикасындағы жаңа
құбылыстарды сипаттайтын мақалалар. Бұл ... ... ... ... ... Сөйтіп, Энгельсті «Капиталдың» екінші ... ... ... томдардың тең авторы деп айтуға болады.
«Капиталдың» үшінші томы 1894 жылы ... ... Онда ... ... күрделілігімен, оның үстіртін экономикалық ... ... ... өмір ... болса, сол түрде зерттелді ... ... ... ... ... құнның өндіріс бағасына айналу процесі
көрсетілген. Содан соң сауда және ... ... ... өнеркәсіп
капиталымен байланысы және соларға ... ...... ... ... ... ... талданды. Ауыл шаруашылығында және кен
өндіруші ... ... ... ... ... үшінші
томында ерекше назар аударылған.
6 үлгі
Дифференциалдық және абсолюттік рентаны талдай отырып, Маркс еңбек құны
теориясының негізінде (абсолюттік) ... өмір ... ... ... ... екінші және үшінші томдарында неғұрлым
қарапайым абстрактылық категориялар мен анықтамалардан нақты ... ... ... мен ... ... ... ... қозғалыс
нәтижелерін білдіретін тұтастай теориялық экономикалық жұмыс баяндалды.
«Капиталда» Маркс буржуазиялық саяси экономияның классикалық мектебінің
бетпе-бет келген ... ... және сол ... оның ... ... аяқтауына мүмкіндік туды. Экономикалық ілімдер
тарихында «Капитал» сан мыңдаған жалдамалы жұмыскерлер табының экономикалық
мүдделерін ... ... ... ... ғана ... ... бірге
экономика саласындағы іргелі (фундаменталды) зерттеу үлгісі ретінде айрықша
маңызды орын алады.
«Капиталдың» төртінші томын («Қосымша құн ... ... 1863 ... ... де, ол ... рет К. Каутскийдің көмегімен 1905 жылы ... ... ... ... ... мен ... ... қосымша құн жасау мен оның көрінуінің әртүрлі ... ... ... буржуазялық саяси экономия өкілдерінің
көзқарастарымен аяқталатын экономикалық теорияның ... ... ... классикалық буржуазиялық саяси экономия қалай пайда болды,
ол қалай дамыды және оның шыңы –Д. Рикардоның экономикалық теориясына қалай
қол ... ... ... кейін барып рикардолықтардың қалай
ыдырағаны, сондай-ақ буржуазиялық экономиялық ... ... Ол ... теория сынымен қатар, негізінен, ... ... ... ... ... ... капиталистік экономикадағы циклдар,
экономикалық дағдарыстар мен олардың мерзімділігінің материалдық негіздері
үшін өнімді және өнімсіз еңбек категорияларына ... ... ... дамытқан. Бұл көзқарастар үшінші томда кеңінен баяндалған,
мұнда Маркстің абсолюттік рента мәселесі ... ... ... ... ... ... ... ретінде Ф. Энгельстің негізгі экономикалық
еңбектерінің қатарына, оның ... ... ... ... ... ... экономия сынына нұсқалар» мен қатар ... ... ... (бұл ... ... жазу ... ... түрде пайдаланылған),
«Анти-Дюринг», «Отбасының, жеке меншіктің және мемлекеттің пайда болуы»
және т.б. еңбектерін жатқызуға болады.
Саяси ... ... ... ... белгілі саяси мектептердің
алғашқы жүйеленуін береді, сондай-ақ құн мен баға ... ... ... ... Энгельс саяси экономия сауданы дамытудың
табиғи себептері ретінде ... ... деп ... ...... ... мектебі болды. Одан соң маркентализмнің орынына
либералдық ... ... ... жеке ... және еркін бәсекелестік
заңдарын әзірлеуде соның үлесіне тиді. ... ... ... ... ... Рикардоны, Мак-Куллахты, Сэиді және т.б. жатқызды.
Энгельстің пікірі ... құн ... екі ... ... ... олар құн өндірісінің шығындарымен пайдалылық қатынасы. Қандайда
бір затты жасау мәселесін шешу кезінде, әр ... оның ... ... ... шығындардың көлемін салмақтап көру болады. Өндіріс
құралдарына жеке меншік кезінде мұндай салмақтау бәскелестік арқылы ... Жеке ... ... ... құн ... ... ... анықталатын болады.
Құнның мазмұны туралы мәселеге Энгельс өзінің ойы әбден ... ... ... ... ... ... соғады. Мәселен, қандай да бір
өнім мен оны ... ... ... ... пайдалылық әсерін
салмақтап көру проблемасы «Анти-Дюрингтің» үшінші бөлімінде егжей-тегжейлі
қарастырылады.
«Анти-Дюрингті» ... ... ... ... ... ... Дюрингтің
философияда, саяси экономияда және ... ... ... ... ... ... айтып, Энгельс кең ауқымды мәселелер
бойынша өз ойын, «пікір таласта диалектикалық әдіс пен ... ... ... байланысын баяндады». Жұмыс кіріспеден және үш ... ... ... ... және ... ... негізгі сын объектісі – ... ... ... ... ... байланысты жекелеген мәселелер де
қаралады.
Екінші бөлім – «Саяси экономия» - зерттеу пәнін анықтаудан ... ... ... аса кең ... ... және ... ... өмірлік, байлықтарды айырбастауды басқаратын заңдар
ғылым ретінде анықтама берді. Бөлу, өндіріске тәуелдігіне қарамастан ... ... ... ... теориялық жүйесінде күш көрсету теориясы маңызды орын алды.
Энгельс, саяси «күш көрсетудің» себептерін, сол ... ... ... ... ... экономикадағы бүкіл теңсіздікті, оның
өркендеуі мен құлдырауларын қоса алғанда, ... ... ... барысын күш көрсетумен емес, құндарды ... ... ... ... деді.
Үшінші бөлім – «Социализм» - Энгельс ... ... ... ... ... Бұлайша түсіну, өндірістің қоғамдық
құрылыстың іргетасын құрайтындығына негізделген. Өндіріс – бөлу ... ... және ... ... ... ... ... жоспарлы ұйымдастыру жағдайларында, жекелеген кәсіпорындардың
қызметі түрінде адамдарды жаппай пайдаланып, ... ... ... ... ... жаңа ...... компаниялар,
мемлекеттік меншіктің пайда болуы. Ірі өнеркәсіппен бірге пайда болған және
ұйымдасқан пролетариат саяси төңкеріс ... ... ... ол, ең
алдымен өндіріс құралдарын мемлекеттік меншікке айналдырады.
Мемлекеттік формада пайда болған қоғамдық меншік тауарлық ... ... ... ... ... ... жоспарлы түрде
ұйымдастырумен алмастырылады. Әрбір жеке тұлғаның еңбегі тікелей қоғамдық
еңбекке айналады, оның қоғамдық ... құн ... ... ... Қоғам, әртүрлі өнімдерді тұтынудан алынған пайдалылық әсерлер мен
оны өндіруге қажетті еңбек ... ... ... және ... ... ... «Анти-Дюринг» кітабының соңғы ережелері қазіргі уақытта үш
негізгі бағыт бойынша түбегейлі түрде қайта қарауға жатады. Ең алдымен осы
заманғы ... ХІХ ... ... ... ... ... ... тап ретінде жалпы пролетариаттың ұлттық
шекарасының жойылуы, ... ... жаңа ... (пайдаға
қатысу жүйесі, ұжымдық меншік формалары), кәсіподақ қозғалысының әлсіреуі,
пролетариаттың социалистік саяси ... ... ... ... тезисті
күдікке шығарылды. Одан әрі қарай, ... ... ... ... ... ... ... өндірістің негізгі құралдарын, демократиялық
бақылаудың дамыған формаларын мемлекеттің ... ... ... оны ... ... ... ... және қоғам мүдделерінің
межеленіп бөлінуіне әкеледі. Ең соңында, тауарлы өндіріс пен айырбас кез
келген дамыған ... ... ... ... ... білдіреді.
Тауарлы емес айырбас қарапайым үлгідегі экономикаға ғана тән ... ... ... ... есебін бір орталықтан жүргізу
негізінде экономиканың тиімді ... ... ... ... ... ... жеке меншіктің, мемлекеттің пайда болуы» деп
аталатын еңбегінде , адамзат қоғамына қатысты ... ... әрі ... әрі аса ... паш ... ... ... дамуы, өсімқорлықтың пайда болуы – үшінші ірі қоғамдық
еңбек бөлінісімен, адамзат ... ... ... және ... пен ... ... байланысты деді.
ТҮЙІН
Аталмыш тақырып Германияда классикалық маркстік саяси экономияның пайда
болуы мен дамуына, сондай-ақ Германиядағы неоклассицизм мен меркентализмге
қарсы күш ... ... ... ... ... туралы ғылым ретінде
қарайтын «ескі» және «жаңа» тарихи мектептердің пайда болуына арналған.
Маркстік саяси ... ... ... ХІХ ғасырдаң әлемдік
экономикалық ойлар тарихындағы аса ... ... ... ... ... дамудың бүкіл барысы әзірлеп даярлады. ... ... ... машиналы өндіріс пен жаңадан пайда болған
тап – пролетариаттың экономикалық негізге айналуына алып келді.
Марксизм – философияда, ... ... ... және ... ... бағыт ретінде қалыптасты.
Марксизм – бұл ағылшынның ... ... ... ... ... және ... утопиялық социализмінің үш өзара
байланысты бөлімдерінен тұратын капиталистік өндіріс ... ... ... туралы тұтас жүйе.
К. Маркс методологиясы – ... және ... ... ... қатынастарының жиынтығы мен қоғамның экономикалық құрылымы –
жоғары орналасқан базис.
«Капитал» - К. Маркстің 4 ... ... ... ... ... зерттеу пәні – қосымша құн өндіру және капиталды ... ... том – ... ... ... ... пен ... айналымның
тұтастығы ретінде зерттеу.
Үшінші том пайда нормасының төмендеу үрдісін талдайды, бұл қосымша құн
нормаларының азаюына ... және ... ... ... Төртінші том
экономикалық теорияның даму тарихына арналған.
Марксизм ... ... мен ... Ф. Энгельс
«Англиядағы жұмысшы ... ... ... ... жеке ... ... пайда болуы» және т.б.с.с. өзінің еңбектерімен ... ... ... ... ... ... ... одағы.
Таза микроэкономистер.
Өнеркәсіп төңкерісі.
Конституцияланған құн.
Қосымша құн.
Пайда.
Марксизм.
К Маркстің методолгиясы.
Құн теориясы.
«Капитал» құрылымы .
Зерттеу пәні.
Практикум
§1 Енді Сіз білесіз:
1. «Ескі» және «жаңа» ... ... ... ... ... және «ескі» мектептерді ... ... ... ... ... ... болу және даму ... Еңбектің нақты және абстрактылыққа бөлінуінің маңызың;
5. К Маркстің «Капиталының» зерттеу пәнін;
6. Марксизмнің ... зор үлес ... ... Ф. ... ... үшін ... «Ескі» тарихи мектептің экономикалық көзқарастары;
2. «Жаңа» тарихи ... ... ... ... ... ... ілімінің пайда болу және даму себептері;
4. Еңбекті нақты және абстракты түрде бөлудің тарихи ... ... І ... ... ... Ф. Энгельстің марксизмді дамытудағы негізгі еңбектері.
§3 Білімді өзіндік тексеруге арналған тестер:
1. «Жаңа» тарихи мектептің өкілдері:
a) Ф. Лист, К. Маркс, ... В. ... Б. ... Дж. ... К. ... Л. Бретана, Г. Шмоллер;
d) М. Вебкр, В. Зомбарт;
e) Р. Штамблер, Р. Штальцман.
2. «Ескі» тарихи мектептің өкілдері:
a) Ф. ... К. ... ... В. Рошер, Б. Гильбранд, К. Книс;
c) К. Блохер, Л. Бретана, Г. Шмоллер;
d) М. ... В. ... Р. ... Р. Штальцман.
3. К. Маркс теориясындағы «Капитал» түсінігі:
a) ақша;
b) материалдық игіліктер;
c) таптық өндірістік қатынастардың көріну формасы;
d) капиталистер арасындағы өндірістік қатынас;
e) ... ... ... ... томы зерттеуге арналған:
a) экономикалық теорияның даму тарихына;
b) капиталды жинақтау процесіне;
c) капиталдың айналым процесіне;
d) капиталистік ... ... ... ... ... ... жинақтау процесі К. Маркстің қай еңбегінде зерттеледі:
a) ... 1 ... ... 2 томында;
c) «Капиталдың» 3 томында;
d) «Капиталдың» 4 томында;
e) мүлде зерттелмейді.
6. К. Маркс бойынша айналым ... ... ... цикл ... толық, нақты еңбекпен өз құнын ... ... ... ... ... өндірістік циклдерге қатыса отырып, толықтай, нақты еңбекпен
өз ... ... ... ... ... элеметтері;
c) авансыланған капитал;
d) белгіленген капитал;
e) барлық жауаптар дұрыс.
7. К. Маркс методологиясының ... ... ... ... ... классикалық философия, утопиялық
социализм;
b) классикалық саяси ... ... ... ... классикалық философиясы. физиократизм;
d) утопиялық социализм, тарихи мектеп, лениндік экономикалық идеялар;
e) дұрыс жауабы жоқ.
8. К. ... ... дара ... ... және ... идеяларын қолдану;
b) зерттеудің абстрактылық-логикалық әдісін қолдану;
c) зерттеудің нақты-тарихи ... ... ... ... ... ... ... дедуктивтік әдісін қолдану.
6 ТАҚЫРЫП: РЕСЕЙДЕГІ ЭКОНОМИКАЛЫҚ
ОЙ-ПІКІРЛЕР
6.1. ХІХ ... ... ХХ ... басындағы Ресейдегі экономикалық
ой-пікірлер.
6.2. Ресейдегі марксизмнің экономикалық идеяларының дамуы.
6.3. ... ... ... жасау.
Аталмыш тақырыппен танысып Сіз мыналарды білесіз:
- Ресейдегі реформа кезеңіндегі ... ... ... ... Ресейдегі экономикалық ой-пікірлердің ерекшеліктерін;
- Ресейдегі аграрлық қайта құрудың проблемаларын;
- әлемдік экономикалық ой-пікірлерге әсер ... ... ... ... ... ... идеяларының таралуын;
- В. И. Ленин еңбектеріндегі экономикалық мәселелрді;
- Социализмнің экономикалық негіздерін жасауды.
6.1 ХІХ ғасырдың аяғындағы ХХ ғасырдың басындағы Ресейдегі ... ... ... формацияның капиталистік құрылысқа жол ... ... ... ... ... ... тарихи
өзіндік іздер қалдырды.
1861 жылғы реформа капитализмнің дамуын жеделдеткенімен ... ... ... ... ... ... ... Бұл орыс буржуазиясының патша мен крепостнойлы помещиктерге
қарсы оппозиция тудыруға әкеп соқты. Ол кезде Ресейдегі ... пен ... ... қайшылық (антогонистік) ХІХ ғасырдың ортасындағы Батыс
Еуропа тұрпайындай бужуазиялық саяси өктемдік жүргізу ... ... жоқ еді. Оның ... 1861 жылғы реформадан кейін орыстың
буржуазиялық саяси ... ... ... ... ... экономия идеяларына жақынырақ сыни (критика) көзқарастар пайда болды.
Тіпті 1905 жылғы революцияға дейін орыс буржуазиялық саяси экономиясы жалпы
алғанда ... ... ие ... Тұрпайы элементтер іс
жүзінде буржуазиялық саяси экономияның кез ... ... ... ... ... белгілі.
Орыстың сын мектебінің таңдаулы деген өкілдері (И. В. Вернадский,
М. ... Н. А. ... О. ... А. ... Ю. ... және ... еңбектерінде классикалық буржуазиялық саяси экономиканың
жекелеген ережелерін және ... ... ... ... ... Бұл ... буржуазиялық саяси экономиясының
крепостнойлыққа қарсы бағытталғаны және ... ... ... ... үшін ... ... орын алғандығымен
түсіндіріледі.
Негізінде, орыс оқымыстылары Маркске сыйластықпен қарап, оны ... ... ... бермесе де классикалық мектептің жолын қуушы деп
санады. Орыс буржуазиялық әдебиеттерінде оның осы ... ... ... көп екендігін А. Чупровтың ... ... ... да ... байқап білуге болады. Онда К. Маркс – ... ... ... орын ... ... ғылымның көрнекті өкілі
екені айтылған.
Сөз жоқ, осы жоғарыда аталған ... ... жолы ... ... ... көрсету арқылы қанағат алатындықтарынмен
көріне білді.
Классикалық мектеп Ресейде математикалық ... ... әсер ... Оның бастауын қоғамдық ғылымдар ... ... ... теңдестіруге ұмтылған американдық экономист Д.
Кэриді өткір сынға алған А. ... ... ... ... ... ... «ресми марксизм»
ХІХ ғасырдың аяғында Ресейде орын ... орыс ... ... ... ... бір ... ... болды. Бұл әрине,
халықшылдардың капитализмге қарсы уағызы орыс буржуазиясына сай ... ... елде ... ... ... келе ... жұмысшылар қозғалысы
мен марксизм ... тез ... ... ... ... ... қарсы күресінде К. Маркстің ... мен ... ... ... ... ... қарағанда капитализмнің тарихи үрдісі туралы қорытындыларына
арқа сүйеніп П. Струве, М. Туган-Барановский С. ... және ... ... ... ... ... ... маңызын жоюға
тырысты. Марксистік диалектиканы неокантиандықпен алмастырып, ал Маркстің
революциялық ... ... деп ... және оны Р. ... ... ... ... негізін салушы Э. ... ... ... ... ... осы
ағымның ерекше түрінің біріне айналды. Мәселен, П. Струве 1894 жылы әлі
«ресми ... ... ... ... ... ол ... ортодоксияға шалдықпағанын», өзін «қайсыбір доктриналарында әрпі
мен кодексіне мойын ұсынбай» марксизмге тек «кейбір негізгі деген мәселелер
бойынша» ғана ... ... ... «ресми марксистердің» халықшылдардың субъективті-идеалистік
пікрлеріне қарсы күресі, олардың Ресейді ... емес ... ... ... деген болжамдарына, сондай-ақ капитализмді нарықсыз-ақ
дамытуға болады деген дәлелдеріне қарсы шығуы негізінен дұрыс еді. ... ... ... марксистер белгілі бір мерзім аралығанда
«ресми ... ... ... сыни ... ... олар мен қарым-қатынаста болу дұрыс деп санады.
Әлемдік ... ... ... әсер ... Ресей
экономистері өкілдерінің бірі М. Туган-Барановский (1865-1919 жж) болып
саналды. Ол Петербург ... ... ... ... ... Оны ... деп ... Оның еңбектерін белгілі бір ... ... ... ... ... еді. ... оның ... кеңдігіне және экономикалық жүйедегі көзқарасының маңызына назар
аударған жөн.
Оның ... ... ... ... оқулығының мазмұнында
экономикалық ғылымының ... ... ... ... ... ... айтқанда, шектеулі пайда теориясы мен құнның еңбек теориясының
өзара байланыстары туралы тұжырымды ... ... ... ... Бұл екі ... деп ... ... «қарама-қарсы
екендігіне сөз жоқ бірақ ,мүлдем сондай қайшылық емес. Рикарда мен Менгер
өздерінің басты назарларын белгілі бір ... ... ... ... Рикардоның теориясы бағаның объективті факторларын атап ... ... ... ... факторларын қарастырады. Рикардоның
теориясы шектеулі пайданы жоққа шығармай, қайта оны ... ... ...... қоғамдық еңбек өнімділігі мен
әлеуметтік қатынастар жүйесі ... екі ... ... ... ... ... ... өнімділігінің артуына байланысты қоғамдық өнім
мен табыстың жалпы сомасы өседі, «осыған байланысты қоғамдық табыстың ... ... ... ... қысқаруы есебінен артуы мүмкін». Әртүрлі
әлеуметтік топтардың тиісті табыстарының комбинацияларына келетін болсақ,
олар ... ... ... ... ... әлеуметтік
қатынастар жүйесіне байланысты болады.
Туган-Барановский циклдер мен дағдарыстар теориясына да айтарлықтай
үлес ... ... ... даму, оның ойынша, толқын сияқты (секртпелі
емес) сипатталып, бірде көтеріліп, бірде төмендеп ... ... ... ... ... ... және ақша ... динамикасының үзінділерінен іздестірген жөн. Ғалымның еңбектерінде
циклдер теориясының инвестициялық ... ... ... ... ... және ... ... атаққа ие
болған функционалдық өзара байланыстар қалыптастырылған.
Туган-Барановский халықшылдармен пікірталас сайысына ... ... ... ... ... мен ... айқындап
беруге ұмтылыс жасады.
Өзінің еңбектерінде ол мемлекеттік социализм жүйесін ... ... бір ... ... ... оның берік және осал жақтарын
айырып бере білді. Оның айтуынша, әлеуметтік ... ... ... ... ... болып табылады.
Ресейдегі экономикалық көзқарастың дамуына өзге елдердегі ғылымының
жаппай қозғаласы ... ... ... қана ... ... өз ... үлкен әсеретті. Сондай-ақ, әлеуметтік-экономикалық ... ... даму ... тура және ... ... емес.
Белгілі ресейлік ғалымдардың еңбектері мен зерттеу-болжамдары ... ... ... ... мен негіздемелері ұлттық қана емес,
одан да кең, ... ... ие ... ... ... ... ... бірі – теориялық
талдаулар мен шын мәніндегі өндіргіш күштерді ... ... ... ... ... ... де өткір
проблемалары арасындағы органикалық байланыстардың болуы. Бұл жөнінде И.
Посошковтың ... жж) ... пен ... ... ... П.
Пестельдің (1793-1826 жж) ... ... құру ... ... ... жж) ... ... экономия теориясы»
ерекше орын алады.
Ұзақ уақыт бойы ресейлік экономистердің ... ... ... ... ... құру проблемалары болды. Пікірталастар әсіресе,
общиналық жер иеленушілік ... ауыл ... ... ... ... жерлерге нарықтық қатынас жүйесін енгізудің
жолдары ... ... ... ... ... жою туралы мәселе
көтерген А.Радищевтің (1749-1802 жж) көзқарасы мен ... ... ... жөніндегі М.Сперанскийдің (1772-1839 жж)
ұсынысы арасындағы қарама-қайшылық. ... ... ... ... мен өз ... төл тәжірибеге бас июшілер ... ... жж) ... ... ... ... арасындағы күрестер жаңа көзқарастар туғызды.
Жаңа идеялар мен ұсынуды негіздеуде кәсіби ... ғана ... ... жоқ, ... өзге де ... ... публицистер,
практиктер де белсене араласты. Экономикалық қайта құру жоспарын жасауда,
ақша реформасын жүргізуде ... ... мен ... ... ... бірі ... ... жж) қаржы министрі ғана болып
қойған жоқ, ол сонымен бірге көптеген теориялық еңбектердің ... ... Ол ... ... ... ... ... негізіне
аударудың, шарап монополиясын енгізудің бастамашысы және алға апарушысы. ... ... жж) ... «Құнды ойлар» деген еңбегінде алдағы
өнеркәсіп пен ауыл ... өзге де ... өмір мен ... өзгерістер болатындығы туралы жазды.
Сөйтіп, ХІХ ғасырдың екінші ... мен ХХ ... басы ... ... ... экономия өзінің көрнекті өкілдері арқасында
әлемдік ғылымның алғы шебінен көріне ... ... ... ... идеяларының дамуы.
Марксизмнің негізін қалаушылардың экономикалық шығармалары Ресейде ХІХ
ғасырдың 40-жылдарында белгілі бола бастады. Ресейдің азаттық қозғалысына
қатысушы ... ... ... қоғамдық дамудың, әлеуметтік
проблемаларың шешу ... ... ... мен ... революциялық
табандылықпен талмай іздестірді. Ф. Энгельстің ертедегі еңбектері А.
Герценнің үйірмесіне осы кезде ... ... В. ... ... жеке
кітапханасында 1844 жылы Германияда жарық көрген «Неміс-француз жылнамасы»
болды. Оған әсіресе, К. Маркстің «Гегельдік философия құқықтығына сын» ... ... ... ... ... ... деген» мақалалары қатты
әсер қалдырғандығы жөнінде 1845 жылы А. ... хат ... ... ... ... жұмысшы табының жағдайы» және К. Маркстің «Философия
қайыршылығы» атты еңбектерімен М. Петрашевский ... ... ... П. ... К. ... хат ... ... тарихты
материалистік тұрғыдан танудың мазмұнын, марксистік сын арқасында Пурдонның
көзқарасын терең түсіне білді. 1846 ... ... К. ... ... белгілі хаты шын мәнінде «Философия қайыршылығын»
жазғаннан кейін туындады. Бұл ... ... ... қатардағы
жұртшылығына кеңінен белгілі болғаны жөнінде К. Маркстің өзі 1868 жылғы
12-қазандағы К. ... ... ... атап өткен болатын.
Ф. Энгельстің еңбектерінің әсерімен Н. Флеровский (В. В. Берви) өзінің
«Ресейдегі жұмысшы табының жағдайы» деген ... ... ... ... рет ... ... ... кейінгі елдің экономикалық
жағдайына талдау жасалған. К. Маркс Н. ... ... ... ... ... және ... жағдайына шындықпен
сипаттама бергенін, Ф. ... ... ... ... ... ең таңдаулысы деп бағалаған.
Елдегі таптық күрестің шиеленісе түсуіне, ... ... ... ... ... К. Маркс пен Ф. Энгельстің
шығармаларына ... ... пен ... ... ... ... ... арасында жалғаса түсті. Бұған Ресейде
«Коммунистік партия манифесінің» және марксизм ... ... ... да ... ... бола ... ... партия манифесі»
М. Бакуниннің орыс тіліне ... ... рет 1869 жылы ... ... ... сапасы онша қанағаттанарлықтай болмады, сондықтан болар
оның бірініші басылымы Ресейде көп ... ие бола ... 1882 ... Г. В. ... ... жаңадан жарық көрді.
К. Маркстің ең басты еңбегінің дүниеге келуін Ресейдің алдыңғы қатарлы
адамдары ыстық ықыласпен қабыл ... ... ... ... ... қолына тиюі күрделі, ірі қиындықтар тұғызады деген
болжамы қате ... ... ... ... ... ... ... баспасөздерінің үнсіздігімен қабылданса, Ресейде ол ... ... К. ... ... ... дұрыс баға бергендігі және оның
әдістерің мазмұны жақсы баяндалғандығы жөнінде «Еуропа ... ... (1872, №5) И. ... ... ... ... ... төңірегінде өткір де татымды да пікірталастар
туындады. Прогрессивті ... ... ... ... және К.
Маркстың беделін түсіруге ұмтылған ресми ғылым өкілдеріне шешімді ... ... ... айтқанда «Капитал» идеясы кең ... жая ... ... ... оны ... қостаушылар саны молая түсті.
Бұл орайда прогессивті оқымыстылар – Н. Зибер, А. ... ... және ... ... рөл ... Маркстың «Капиталын» алғашқы шолушылар мен насихаттаушылардың бірі
болған Н. Зибер – ХІХ ... ... ... да ... ... еді. Оның ... 1871 жылы Киев ... қорғаған «Д.
Рикардаоның кешіктірілген толықтырулары мен түсіндірмелеріне байланысты
баға мен ... ... ... ... ... диссертация басылып
шыққаннан кейін замандастары арасында белгілі болды: 1875 жылдан ... ... Н. ... ... ... Швейцарияда тұрып, өзінің шығармаларының
көбісін сонда жазды. Сол жерден ауыр науқасқа ... 1884 жылы ... ... өміріне қарамастан Н. Зибер артына мол әдеби мұра
қалдырды. Оның ғылыми танымы ... кең ... ... ... ... ... ... Сонымен бірге Зибер өзінің еңбектерін реформалық
Ресейдің экономикалық жағдайының мәліметтері мен талдауларына арнады.
Н. Зибер К. Маркстың экономикалық ... ... және ... қана
қойған жоқ, ол тұрпайы экономистердің ... мін ... бел ... ... ... орта ... ... «Капиталдың» І-томына
байланысты пікірталастар өрби ... ... ... записки» және
«Слово» журналдарының беттерінде Ю. Жуковский мен Б. ... ... ... ... ол оның ... құн ... ... қорғауға
белсене араласты.
Н. Зибер Ресейдегі реформаға байланысты ақиқатқа сыни ... ... ... реакциялық саясатын айыптады, оның күні ертең
сөзсіз ... айта ... Ол ... елді ... ... капиталистік емес жолмен даму жөніндегі ой-қиялдарына қосылмады.
Капитализм Ресейде де өтетін қоғамдық дамудың заңды ... деп ... ... ол ... ... ... деп санап, оның ... ... ... ... ... шақырды. Капиталдың орнын жаңа бір
мейілінше прогрессивті қоғамдық құрылыс ... ... ... ... ... ... келетіндігі жөніндегі ойы бұлыңғырлау, әрі белгісіз
болды. Зибер революционер болған ... ... ХІХ ... ... ... ... кең ... ісінде ерекше рөл атқарумен көзге түсе ... Ұзақ ... ... өте қатаң жағдайында оның еңбектері револцияшыл жастардың
К. Маркс пен Ф. ... ... ілім ... ... ... ... ... болды. Н. Зибер шығармаларының орасан зор
әсері ... Д. ... және ... орыс ... (Н. ... А.
Гурвич, П. Аксельрод және басқалар) жазған ... Н. ... ... ... Г. В. ... ... құралған «Еңбекті азат ету» атты
маркстік ұйымның өмірге келіп, марксизмнің кең таралуына, жаңа ... ... ... ... ... ... ... жж) – ... ... ... қозғалыстың белсенді мүшесі. Оған ғылымға деген жан-жақты, әрі
сан-қырлы ғажайып қызығушылық, революциялық іс-тәжірибелерді ... ... даму ... ... ... тән болды.
Оның экономикалық ой-пікірлерін сипаттай отырып, ол туралы мыналарды
атап өтуге болады.
Плеханов ... ... ... тек қана ... ... ... ... жоқ, Ресейде өтіп жатқан әлеуметтік және экономикалық
үрдістердің ірі әрі беделді ... бола ... Оны ... ... ... ... ... эволюциясы қызықтырды.
Плехановтың ... ... ... ... елеулі әсер
етті.
Плехановтың эволюциялық көзқарасына тән ерекшелік – елдің ... ... ... ... құру ... ... дәрежелелерде оң
әсер етті. Бастапқыда (ХІХ ғасырдың 80-жылдарының басында) ол ... ... ... ... белсене қатысты. Ресей
экономикалық дамудың капиталистік ... ... өте ... ... тауарлық өнімдерді өткізуге арналған ішкі рыногы мейілінше тар
деп санады.
ХІХ - ғасырдың 80-90-жылдарында ... ... қол ... ... ... Оның ... капитализмнің «кездейсоқ
құбылыс» емес ... көзі ... ... ... ерекшелігіне
тым табан тірей беруге болмайды, өйткені ол жалпы заңдылықты танып-білуге
кедергісін тигізеді. Деревняларда ... ... ... ... ... ... ... орын ала бастады.
Кейіннен (90-жылдардың басында) Плеханов солқылдақ, белгілі бір
дәрежеде ... ... ... бұрды. Пролетариаттың аздығынан,
сенімді одақтастардың жоқтығына байланысты үкіметті ұстап тұру мүмкін емес
деген қорытындыға ... ... ... мешеулігіне орай әлеуметтік
революция жеңіліске бейім деп санады.
Плехановтың экономикалық көзқарастары ... ... сөз ... ... қалыптасты. Ол халықшылдарды, тарихи
мектептің экономистерін, Бернштейннің ревизионистік көзқарастарын сынайтын
басты сыншылардың бірі ретінде белгілі болды. Лениннің ... ... ... ... Плеханов анархистік көзқарас деп сипаттады,
оның ... ... ... ... ... ... ... бір
елдің экономикалық даму деңгейін ескермей, марксизммен ... ... көшу деп ... ... шаруашылық жағдайдында қоғамдық еңбек
бөлісі, тауар өндірушілердің бір-бірінен тәуелділігінің және олардың өзара
байланыс ... бір ғана жолы ... ... ... мәні ... аша отырып, Плеханов құн тауар өндірісіңің ... іске ... деп ... ... К. ... ... теориясын жалған дегендерді әшкерелеп, құн көздерін тауардың заттық
қасиетімен, сұраныс пен ... ... ... шығындарымен
байланыстыруға тырысқан буржуазиялық тұрпайы экономистерді сынға алды.
Сонымен бірге, Плехановтың құн теориясын ... ... емес ... ... Мәселен, ол құнды алғашқы қауымдық ... ... ... ... ... ... тарихи қағиданы кейде ... ... кұн ... әрекеті қарапайым товарлы өндірісті ыдыратын
және оны капиталистікке айналдыратын ... ... ... қалдырып
келді.
Жалпы алғанда, Г. Плеханов өзінің еңбегінің марксистік кезеңінде (1883-
1903) Ресейде К. Маркс пен Ф. ... ... ... ... оны ... ... ... ревизионистердің талқысынан
қорғауда айтарлықтай еңбек сіңірді. В. Ленин, Г. Плехановтың ... «ең ... ... мен оппортунистерді сынауы – ... ... осы ... ... нықты қол жеткен табыс болып қала береді,
және ... ... бар» адам ... да, оның қай бір «фракциялығына»
қарамастан өз көзін жұмғанша оның табыстарын ұмытып жоққа шығара ... ... ... ... ... ... ... Ильич Ульянов (Ленин) (1870-1924 жж) – саяси қайраткер,
Ресейдегі ... ... ... ... ... Ол ... теориясын империализм теориясымен және пролетариаты аз ... ... ... ... ... ... Ленин социализм
кезінде барлық өндіріс бір үлкен фабриканы құрайды дегенге шынайы сенді.
В.И. Ленинің социализм ... ... ... оның ... кезектегі міндеттері», «Мемлекет және революция», «Азық түлік
салығы» т.б. еңбектерінде ... Ол ... ... ... мен ... ... капитализмді пайдалануды ұсынды. Ленин
«Жаңа экономикалық саясатың» (ЖЭС-тің) негізін қалауға тырысты. ... ... ... ... саясатын, қала мен деревня
арасында ақша-тауар қатнастарын пайдалануды ұсынды, тіпті социализмге ... ... ... ... деген пікір айтты.
В.И.Ленин марксизімді тереңдетті, оның ... ... ... ... ... Оның жоспарлы экономика, шаруашылық
механизмі, есеп тәсілі, ... ... ... ... ... ... ... экономикасындағы рыноктік қатынастарда тауарлы өндіс ... ... ... ... ... дәлелдеді. В. Ленин
мемлекеттік капитализм теориясын, сыртқы сауда ... мен ... ... ... ... ... ... сауда
монополиясын ұсынды. Ол «азиатша сауданың» орнына ... ... ... ... ... ... әсіресе партия
сьездерінде, конфернцияларда ... ... қызу ... 1918 жылы РКП (б) VII ... ... ... «біздер , Рессейдің
капитализмнен социализмге өтудің бастапқы сатысында ... ... ... кезең болатынын білмейміз, білуімізде мүмкін емес» деп ескерткен еді.
Лениннің көзқарасын үш кезеңге бөлуге ... 1917 ... ... ... ... ... 2) 1917 жылдан 1921 жылдың
наурызына дейін (соғыс коммунизмі кезеңі); 3) 1921 жылдың ... ... ... дейін.
Абстрактілі теорияландыру кезеңінде Ленин капитализмнің ... ... ... ... ... ... ... жақтасы
болды. Оған белгілі социал-демократтар Р. Гильфердинг пен К.Каутскийдің
көқарастары үлкен әсер ... ірі ... ... ... көңіл бөлген Гильфердинг
пен Каутскийге қарағанда, Ленин капитализмнің империализм сатысындағы ішкі
және сыртқы ... ... ... көңіл аударды. Бұл
сатыда өнеркәсібі дамыған елдер капиталдың ... ... ... қайта бөлісу күрестін бастайды. «Артта қалған елдерде, – ... ...... ... ... пайда табу мүмкіндігі
жоғары, жерге ... баға да ... ... ал ... ... ол да ... капиталды экспортқа ... ... ... ... ... ... ... кіруі үлкен әсер етті. Ең
бастысы ... қай ... ... ... салынып жатса сол жерде,
өнеркәсіптің дамуы үшін қарапайым жағдайдың бәрі қарастырылған. ... ... ... ... мыналардың нәтижесі: аздаған елдерде
каптиализм «өте жетіліген» ... ... ... ... ... капитал өзінің салынатын (вложения) «пайдалы»
орнын іздейді, ... таба ... бұл ... ... ... ... кіріс дамушы
елдерге қарағанда, дамыған, экономикасы ... ... ... ... қосымша пайда табуға жақсы ... ... ... ... ... ... ... британ отарлары екені туралы ... ... ... ... ... ... ... тысқары,
әсіресе ең басты атары АҚШ-та болатын. Бүгінде мұндай ағым күшейе түсүде,
және ... ... ... тура ... үштен екісі дамығын
елдердің үлесіне тиеді.
Тағы бір аңызға айналған Лениннің ... ... ... ... ... ... да ХХ ғасырда нарықтық
экономикада ... ... ... сондай-ақ орта және кіші бизнестіің
өркендеуіне байланысты мұндай ағым нық орын алуда.
Соған қарамастан, ... ... ... ... ... ... Лениннің теориялық құрылымы үшін ең
кемдегенде екі түрлі жағдайда ыңғайлы объекті ... ... ... дамыған елдерде еңбекшілердің көпшілігі, капиталдың ... ... өзі ... ... ... ... аз қатысса да,
әлемде (немесе капитализмның ... ... ... пролетарлық
әлемдік революция мүмкіндеген мәселені қойды. ... ол ... ... ... дейін (үлкен бір фабрика ... ... ... социалистік революция үлесіне жеке
меншіктенушікті жою оның орнына мемлекет түрінде «жаңа типті» ... ... ... ... ... біз, ... бейнелеген көрінісі іс жүзінде мүмкін болғанын
көргенмен. ол экономика жағынан тұрақты ... ... ол ... ... ... онша ... емес, бірақ жақсы
ұйымдасқан шағын ... ... ... және ... күші ... ... ... Марксті көп қолдауға көңіл аударған ... ... ... ... азат ету сол ... ... емес, «қараңғы бұқараға үстемдік жүргізе алатын жекелеген
бандалардың» ісі деп, кінә ... ... ... ... Ресейде соғыс коммунизмі
саясатын жүргізе бастады. ... ... күш ... қатал шындыққа
айналған соң азаматтық соғыспен жауап беруге тура келді. Бұл жерде ... келе ... күш ... ... ... теориямен» және билікке ие
болса) адамды зорлықпен бақытты етуге болады деген мақалды еске ... бұл ... ... ... шықты. 1917 жылдан кейін 1921 жылы
аштықтан, зорлықтан халықтың көпшілігі большевиктерге ... ... ... ... ... ... ... нысанға, таза социалистік бөлісуге
тікелей көшу біздің күшімізден мүмкіндігімізден асып ... деп ... ... Және Ленин әуелі іс жүзінде, содан соң ... ... ... келді: өндіріс пен өнімдерді бөлудің көп жыл алға нақтыланып
жасалған ... ... ... ... ... тыс көтеріп
жіберу, әсіресе соғыстың салдарынан тоқыраған шаруалар елінде экономикалық
жағынан тиімсіз деді.
Лениннің өмірінде ... өту ... ... ... мейілінше түп
тамыры терең, әрі қайғылы кезең басталды. ... ... ... мынада... ұсақ өндірісшілер үшін сауда ... және ... ... үшін ... ... ... мәселелерді шешше, онда
капиталистік экономика сияқты ... ... ... ... ... өз қолдастарының назарларын аударып ... ... ... ... ... қарай») қолдансақ тауар алмасуы формальды
болады, онда ... ... ... ... ешқандай
айтарлықтай қарсылық, шектелулік болмайды» деді.
Осындай қиын-қыстау кезеңде, ... - егер ... ... қолында болатын болса, мемлекеттік капитализм арқылы да
коммунизмге өтуге болады деп түсіндірді. ... ...... ... ... ... ... тоқтата алатын капитализм. Бұл
мемлекеттік капитализм, мемлекетпен тығыз байланысты, ал мемлекет – ол ... Және осы ... ... қандай болатыны бізге байланысты»
деді.
Келесі қадам – ... ... және ... ... пен ауыл ... қазіргі заманғы ірі
өндіріс орындарын ашу. Ол «қандайда болмасын аз қаржының өзін ... ... ... ... дамыту үшін қол жеткізу» деп міндет жүктеді.
КСРО-дағы социализмнің кезекті эволюциясын ... үшін ... ... ... өту ... Тура ... тұрғысынан алғанда ол
әжептәуір көңіл толтындырды. Еліміздің өнеркәсібі, ауыл шаруашылығы және
қаржы-қаражаты нығайды. Мемлекттік, ... және ... жеке ... ... түсті.
ХІХ ғасырдың 20 жылдары жалдамалы ... ... ... ... ... ... кооперативтерге, жеке
кәсіпорындарға ерік берілгенде жалпы өнеркәсіптік өнімдегі капиталдың үлес
салмағы 4 ... ал жеке ... ... мен ... 24 ... құрды,
саудада жеке секторлардың үлес салмағы 44 пайызға жетті. ... ... ... ... ... ... белгілі болды. Бірақ, бір
жағынан – соғыста қирап-бүлінгенді ... ... ... ... қйын іс, ... ... Лениннің арманы, заманға сай ауыр
индустрияны құрып, өзінің экономикалық деңгейіне ... ... ... еді. Сондықтан ол ауыр индустрияны құру мындеттерін орындаудың
екі жолы бар деп ... жолы – ... ... ... ... рөлі мен
еркін рыноктың арасындағы тепе-теңдікті сақтай отырып, аралас мемлекеттік-
меншіктік негізінде ауыр ... ... ... тепе-теңдіктің
беріктігі елдегі мемлекеттік құрылысты ... ... ... және ... ... ... беру ... еді. Бірақ
большевиктер бұл жағдайда өздерінің билігін басқалармен бөлісуге мәжбүр
болатын болды.
Осы бағыттың идеологтарының бірі Н. И. ... ... жж) ... ... ... рынок мүлдем өзгерді. Мемлекеттік
кәсіпорындармен, колхоздар және ауыл шаруашылықтық кооперативтер арасындағы
тауар айналымы ... ... ... ... ... 1920 жылы ... «Өтпелі кезең экономикасы» деген еңбегінде
мынандай теориялық мәселелрге тоқталып, социалистік экономиканы құрудың
мынадай ... ... ... олар:
– Трансформациялық үрдестердің жалпы теориялары;
– Коммунистік құрылыстың алғы шарттары;
– Қоғамдық трансформациялық үрдестірдегі қала мен ауыл қатнасы;
– Өндіргіш ... ... ... мен техниканың орны;
– Пролетариат диктатурасы кезеңіндегі өндірісті басқару жолдары;
– Өтпелі кезенде экономикадан тыс күш көрсету;
– Әлемдік революция үрдісі ... жол – ... ... ... мен ... ... ... партия белгілейтін «бірыңғай жоспар» бойынша ұйымдастыру. Бұл
жолдың артықшылығы «лениншілдерге» марксистік идеалдың сақталуымен ... жоқ. ... ... ... ... ... ... тиген
билікті ешкіммен бөлсудің қажеттігі болмады. ... ... ... ... жағдайлары таңдалынып алынды.
Большевиктік партия И.Сталиннің басқаруымен өзінің ... ... ... ... орнатты:
– Паразиттік топтармен (помещиктер, буржуазия т.б.);
– Сауда капиталистерімен, алып сатарлармен, банкирлермен;
– Буржуазиялық кәсіпкерлермен ( трест, синдикат);
– Ресми маман бюрократтарымен (әскери, және ... ... ... ... ... ... журналистер);
– Орта және ірі шаруалармен (кулактар);
– Орта, ұсақ қала ... ... ... ... ... ... ... жолдарын
көрсетті:
– 1930 ж. – «кімді-кім» жеңеді деген сұрақ, социализмнің ... 1932 ж. – ... ірге тасы ... қала мен ... мәселері
ленинше шешілді;
– 1936-1937 жж. – социалистік экономикаға тиісті ... ... ... ХVIII ... ... 2-ші ... ... орындалды
деп, коммунизімнің бірінші фазасы – социализм жүзеге асты ... ... ... ... дамыған капиталистік елдерден
қалыспайтын, барша халықтың патриоттық ауыр еңбегі мен нағыз ірі ... Ұлы отан ... ... ... Өз ... ... ... партия
басшылары кейін, өзара қандай қанды таласқа ... біле ... ... ... шаруашылық бірте-бірте, ондаған жылдардан кейін жоққа
шығатын кемістігі бар екендігін көрмеді.
Біріншіден, кремльдік кабинеттерде құрастырылған ұзақ мерзімді ... ... ... ... ... ... ескере алмайтындығына
куә болдық. Ол негізінен өндірістің ең алдымен өзіне өзі қызмет көрсетуден
бастап (ұдайы даму), екінші сұранысты ... ... ... ... нәтижесінде өндіріс неғұрлым ұдайы дамыған сайын тұтынушы солғұрлым
кедейлене ... ... ... ... өсуі үкімет басшыларының
берген үәдесін орындалмайтындығынан шыққан қарсылықтар қатал репрессиямен
басылып тасталұы әлеуметтік наразылық тудырып отырды.
Екіншіден, ... ... ... ... ... ... ... сай келмей жатты. Ақшалай бағалау тәуелділігінен
айырылған экономика өзін-өзі реттеу қасиетін жоғалтып, өзінің ... ... ... ақша ... ... ... ... уақытының
сағатына» бағытталды.
Сондай-ақ, отбасылық ... ... мен ауыл ... ... айналысқан А.Чаянов (1888-1937 жж) отбасылық
шаруа қожалықтары онша пайдаға иек ... ... пен ... ... деген сәйкестілігін ... ... ... Бұл ... ең ... деген экономикалық шамада күн көруге
жағдай жасайды. «Ішкі тепе-теңдіктің шарттары капиталистік ... ... ... ететін жағдайды өмір сүруге мүмкіндік беретін еңбекке
ақы төлеу бірлігінің төмен деңгейін қолайлы етеді».
Чаянов, ірі ауыл шаруашылық ... ұсақ ... ... артықшылығы болатынын мойындады. Алайда, Ресейде
американдық үлгідегі фермерлік қожалықтарды дамытуға ... ... ... ... ... ... ... тасымалдау мен өткізу,
шаруа қожалықтарын ... ... ... ірі ауыл ... ... ... ... қожалықтарының болғаны пайдалы
деді.
Кеңес үкіметі кезінде Чаянов теңестірілген жер ... ... оны ... ауыл ... ... ... ... негіздеп,
суармалы жер өңдеу аймақтары үшін су рентасының тұжырымдамасын ұсынды.
Кондратьев сияқты ол да индустризацияны ... ... ... ... 1937 жылы ... ұшырап, ату жазасына сотталды.
ХХ жүзжылдықтың әйгілі экономистерінің бірі – Н.Кондартьев (1892-1938
жж), американдық ... ... ... ... ... ... және ... мәліметтік
қоғамының, американдық ауыл шаруашылығы мәселесі жөніндегі ассоциацияның
академигі. Қазан төңкерісінен ... ... ауыл ... ... ... жанындағы Конъюктуралық институттың директоры (1920-
1928), РСФСР Наркомземнің ауыл ... ... мен ... ... ... ... басшылық жасауымен 1923-1928
жылдарда КСРО ауыл және орман шаруашылықтарын ... ... ... ... ... және бағаның құрылуы мәселелеріне
арналған «Аграрлық мәселе» (1917), «Астық рыногы және оны ... ... ... ... (1922), ... бөлу туралы мәселелер»
(1927) деген еңбектері жарық көрді. Реттелуші нарықтық ... ... ... ала ... ... (1926), «Жоспар және алдын
ала болжау» (1927) деген және басқа да еңбектерінде ...... ... ... ... ... енгізуге
байланысты көлемді конъюктуралік циклдердің авторы. Ол, саясаттандырылған
кеңестік экономикалық өмірде «кулак» атанған ауқатты шаруалардың ... ... ... ... ... ... ... аталған) үлкен қателіктер жасады, деп саналды. Кондратьев 1930 жылы
тұтқындалып, негізсіз репрессияға ұшырады. Өлгеннен ... ... ... ең ... ... ... теориясы емес,
оның созылмалы толқын ... ұзақ ... ... ... болып
саналады.
Оның созылмалы толқын теориясы мейлініше үлкен тербеліс (жарты ғасырға
жуық) ... ... ... тербеліске қарағанда тікелей көрінетін
созылмалы толқынның тиімділігі мәліметтік деректерді белгілі бір ... ... ғана ... ... ... өзі ... толқынның шындыққа
жақындығын қосымша тексеру мәселесін көтерді.
Өзінің еңбектерінде Кондратьев Огюст Конттың «Алдын ала ... ... ... ... үшін ... ала ... керек» деген мақылын басшылыққа
алды.
80-жылдардың аяғында социализм әскери, идеологиялық, экономикалық және
әлеуметтік ... ... ... ... ... байқалды.
М. Горбачевтің сауатсыз өткізген «қайта құруы» ... ... ... ... ... ... ... Бұрынғы КСРО-нің құлаған
үйіндісінің орнында бой ... жаңа ... ... жай ... ... ... ... басталды.
Болшевизм билігі кезеңінде Ресейдің экономикалық ой-пікірлері біртіндеп
дербестік сипатын ... ... ... пен Бухариннің ашықтан-ашық
жәбірленуге душар ... ... ... өзін ... ... ... ... қалды, енді басқалары Маркс пен Лениннің еңбектеріне шолушы
ғана болды; үшіншілері ... ... ... ... ... айналысты.
Экономикалық теориядағы кейбір дұрыс алға жылжушылық тек қана 1953 жылы
И. Сталиннің өлімінен кейін жүзеге аса ... Олар ... ... ... ... айтарлықтай рөлін тану мен білумен тынды.
Кеңес экономистері колхоз меншігіне ... ... ... ... көтерме саудасының элементтерін ақтайтының мойындады. Пайда,
социалистік шаруашылықты жүргізудің ... ... ... ... деп ... ... ... қайтадан өндіріс
тиімділігін көрсеткіші саналатын болды. Алайда, орталықтандырылған жоспарлы
экономиканың тұжырымдамасының негізгі шарттары мызғымайтын ... ... ... ... ... ... математикалық-
экономикалық бағыт қана нағыз табысты болды. Осы ... ... шыңы ... ... ... ... ғана Нобель сыйлығының лауреаты, КСРО
азаматы
Л. Канторовичтің (1912-1986 жж) шығармашылығы ... ... ... кез ... ... ... ... бір шектеуде белгілі
бір бірлікті максимзациялаудың міндеті ... ... ... ... Ол ... ... ... және салааралық
оптимизациялау міндеттерін шешу үшін, экономикадағы сандық есептің көптеген
түрлері үшін ... ... ... ... ... сонымен бірге, тізбекті бағдарламалау моделіндегі ... ... ... анықтайтын) экономикалық мәнін
түсіндіріп берді. Олар шектеуші факторлардың шектеулі құнын (пайдалылығын)
көрсетті. ... ... ... мәні ... ... факторлық бағасына тең.
Ол тізбекті бағдарламалау міндеттеріндегі қосарланған бағалаудің
болатындығын көрсете ... Бір ... ... ... және нәтижені
арттыруға болмайды, осының тек біріне ғана қол жеткізуге болады деді.
Экономикалық заңдылықтарды ... ... ... ... нәтижеге жетті. Орталықтандырылған жоспарлы экономиканың
тапшылық мәселелерін қарастырған ол, тұтынушылар мен ... ... ... ... ... ... қабілетті сұраныстар өсе
түссе, соғұрлым социалистік кәсіпорындардың шығындармен ... ... ... ... ... ... ... классикалық буржуазиялық саяси
экономияның жекелеген ережелерін және ... ... ... ... пайдаланған И. Вернадский, И. Бабет, ... П. ... М. ... Н. ... ... және т.б. ХІХ ғасырдың аяғында және ХХ ғасырдың басында Ресейде
дамыған экономикалық ... ... ... Бұлардың негізгі
ерекшеліктері, ол орыстың буржуазиялық саяси ... ... ... ... қатнасқа қарсы бағытталғандылығы.
Осылай ... ... ... ... ... ... арқасында
әлемдік экономиялық ғылымның алдыығы қатарында болды.
К. Маркстың басты еңбегі «Капитал» Ресейде кең ... оның ... және ... Н.. ... Г. ... В. ... ... болды.
Жалпы алғанда, марксистің революциялық теориясының кеңінен таралуы
Ресей үшін дұрыс та және теріс те рөл ... ... ... ... ... ... қатысуымен ірі өнеркәсіп қалыптасты, алайда
жоспарлы шаруашылықтар социализмның ішкі жасырын пиғылына ие болды.
Мұндай кемшіліктерді Н. Бухарин, А. ... Н. ... ... өз ... ... ... Осы кемшіліктер жоспарлы
экономияны, оны құрған Совет үкіметінің таратылуына әкеп соқты.
Негізгі терминдер
Реформалық кезең.
Орыстың сын ... ... ... ... ... ... ... идеясының таралуы.
Социалистік жоспарлы экономика.
Ресейдегі «Соғыс коммунизмінің» саясаты.
Аралас меншік негізі. Тепе-теңдік
Практикум
§1 Енді Сіз білесіз:
1. Ресейдегі реформалық ... ... ... ... ... ... сын мектебінің өкілдерін;
3. Ресейдегі марксизмнің экономикалық идеясын таратушыларды;
4. Социализмнің экономикалық негіздерін;
5. В. И. Лениннің негізгі теориялық еңбектерін;
6. ... ... ... ... Л. В. ... пен В. В. Новожиловтың негізгі идеяларын.
§2 Қайталау үшін ... ... ХХ ғ. ... ... ... экономикалық мәселелрді
шешті?
2. Рессейдегі «ресми марксизмнің» қандай өкілдерін білесіз?
3. К.Маркстің «Капиталының» І томын Рессейде алғашқы насихаттаушылар ... Г. ... ... ... идеяларын атыңыз:
5. В. Ленинің социализмді құру теорияларында қандай қателіктер ... ... Н. ... ... ... Білімді өзіндік тексеруге арналған тестер:
1. М. Туган-Барановский:
a) «Ресми-марксист»;
b) Шектеулі пайда теориясы мен құның еңбек теория сының өзара байланыстар
туралы тұжырым ... ... ... ... ... мен ... ... жүйесін
құрушы;
d) еңбек өнімділігінің артуы мен қоғамдық өнім мен табыс өсеуін;
e) барлық жауаптар шынайы.
2. «Рессейдегі жұмысшы табының жағдайы» атты ... ... ... ... К.Кугельман;
b) А. Герцен;
c) М. Бакунин;
d) М. Петрашевский;
e) Н. Флеровский,
3. «Жаңа экономикалық саясатың» (ЖЭС) шешуі:
a) ұсақ өндірушілерге ... ... ірі ... ... құралдарын пайдалануды;
c) «мемлекеттік капитализмді» құрып, оның негізгі қағидаларын қолдану;
d) социализмнің принципі «әркімге еңбегіне қарай» бөлу тауар ... ... ... ... ... ұстап «мемлекеттік капитализм» арқылы
коммунизмге өтуі;
4. Революция айақталғаннан кейін бар кедейлер үкіметтің иждевениясына
көшіп, меншіктілер бар ... ... елде ... ... ел ... ескі ... ... деп өткен ғасырдың қай
экономиясы айтты:
a) В.Ленин;
b) П.Прудон;
c) К.Маркс;
d) ... Дж. ... ТМД ... ... Е. ... ... ... қазіргі қай
экономиялық теорияға сүйенді.
a) Кейнсианствоға;
b) Қоғамдық таңдау теориясына;
c) Құнды күту теорисына;
d) Монетаризмге;
e) ... ... ... ... ... ... ОЙЛАРДЫҢ ПАЙДА БОЛУЫ МЕН ДАМУЫ.
1. Қазақстандағы номадизмнің ерекшеліктері.
2. Фольклор – экономикалық ойлардың бастау бұлағы.
3. Әл – Фараби ... ... ... “Жеті жарғы” – заң ескерткіші.
4. ХІХ ғасырдағы Қазақ – демократтарының әлеуметті – ... ... ... ... ... қатынастарына өту
кезеніндегі экономикалық ғылымның дамуы.
Аталмыш тақырыппен танысып Сіз ... ... ... мен ... ... ...... ойларды туғызыуы мен дамытуын;
- Әл-Фарабидің тарихтағы орнын, Тәуке ханның “Жеті жарғы” - заңының тарих
маңызын;
- ХІХ ... ... ... ... ... ХХ ... ... экономикалық ғылымның дамуын.
7.1 Қазақстандағы номадизмнің ерекшеліктері.
Кәзіргі Қазақ халқы мен оның көне ата – ... ... ... ... органикалық құрамды бөлігі. Бүгінгі күні ... ... ... ... ... ... уақытта экономикалық, саяси
және мәдени өмірі нарықтық ... ... ... әлемдік
шаруашылық жүйесінің субъектісі болып саналады.
Қазақ халқының қоғамдық даму эволюциясы, соның ішінде экономикалық
өмірі мен ой – ... ... ... мен ... тынысы, елдің
шаруашылық жүргізу тәсілі – ... ... ... ... ... “азаттық өндіріс әдісі” деген термині – бұл халықтардың тұрмыс-
тіршілігінің сипатын, меншік иелеуінің объектісі мен ... ... ... ...... ... аударуы, жаз жайлауда, қыс
қыстауда, сол халықтың кеңістікті, ... ... ... ... мен ... қатынастар сипатынан туындайтын саяси - ... ... ... ... да өркениетті құбылыс.
Жалпы “Номадизм” – “номасрад”, “номадес” деген грек сөзінен шыққан –
малшылардың ... өмір - ... ... білдіреді. Ол адамдардың
көшпелі, мал шаруашылығына өтумен байланысты - ... ... ... ... тайпаларының ортасында біздің дәуірімізге дейінге екінші мың
жылдықтың соңы мен бірінші мың ... ... ... болып, Орталық және
Батыс Азияның бірсыпыра елдерінде сақталды.
Қазақстанның экономикасындағы номадизмінің ... ... және ... бүкіл көп ғасырлық тарихы мал шаруашылығына, көшпелі
өмір салтына ... ... Мал ... ... ... айналған, бүкіл Қазақ қоғамының даму шыңының тарихи тәжирбесі
Қазақстанның экономикалық ойларының ... ... ... бірі ... ... ... ... осыны толық растайды.
Ғасырлар бойы біздің ата - бабаларымыз бір – ... ... ... ... – жан аман ба?” деп ... ... Малды бірінші кезекке,
содан кейін барып жанды, денсаулықты ... Бұл ...... ... өмір-салты экономикасында номадизмінің басым
болғандығының дәлелі.
Номадизм ерекшелігін ұғуы үшін ... ... ... ... яғни ... силау, толғанып ойлау тәсілі, әлемді түсіне білу, Қазақ
халқының менталитетіне оның ... ... ... ... ... ... ... халқының генетикалық сипатының
ашықтығын, жан мейірмандылығын, ... ... ... ... ... ... және ешкімге ол жеккөрушілік сезімді көрсетпей, ешқашан
халықаралық ... ... ... көрмеген дейді.
Қазақтардың көшіп - қону дәуірінде, Ұлы даланың қатаң жағдайлары, бір
жануяға – жеке өмір сүруге ... ... ... ... ... ... Көшпенділердің мінез – құлқына, өзара қолдау, қайғыда жан ашу және
бір – біріне көмектесу қасиеттерін жатқызуға болады. ... ... ... нығаюына, өсуіне әкелді. “Ашық көңіл үйдің тарлығын білдірмейді”,
“От қайдан болса, сол жақтан жылу келеді” деген ... де ... ... ... ... ... оның ... қасиеттері демократиялық
қоғамды құруға көмектесуге тиіс. Оның фундаменті болып ұлтаралық келісім,
бір-бірін түсінушілік болып табылады.
Бірақта, алғашында ... ... ...... ... ... қазақ мәдениеті, ғылымы, ... ... ... ... ... ... ... зерттеулерден
шеттетілгендігін айту керек. Мұндай жағдай ... ... ... ... ... тарихы болмайды” деген ... ... ... ... ... документалды тарихын қалдыруға
құқықтарынан ... ... ... өз ... ... ... түрде көрсете алмады.
Егемендікті, тәуелсіздікті алғаннан кейін әлемдік ... ... ... ... олардың тарихы, мәдениеті, әдебиеті және жалпы
адамзаттық құндылықтар негізінде алынған баға деңгейімен танысуға ... ... ... 1995 жылды – Абай жылы, 1996 жылды –Жамбыл жылы, 1997
жылды - ... жылы деп ... ... ... жаңа бір күш ... байланысты номадизм дәуірінен өткен, ренесансқа жеткен Қазақтар,
ренесанс дәуірінен ... жоқ па ... ... ... ... ойларын туғызуда.
Егер “Ренесанс” түсінігі – жаңару, прогресс, гүлдеу дегенді білдірсе
онда еліміздің ... ... ... ... қалыптасқан саяси –
экономиялық дәуірлерімізді еске алсақ, бір кезде “артта ... ... ... ... халқы ренесансты бастан кешіре алды деген шешуді ашық айтуға
болады. Егер біз белгілі бір тарихи кезеңдегі бір ... ... ... әдістемелік сілтемелермен, қоғам дамуын ... ... онда біз тағы да ... ... ... ... ... талай рет дәлелденген.
Әлемдік тарихи процесс мынаны ... бір ... ... ... мен ... жағынан мәдени-рухани шыншылдықтың арасында тұрақты
сәйкестік әр қашанда бола ... Мұны ... ... ... Ежелгі гректерде кұлиеленушілік қоғам үстемдік еткенде классикалық
мәдениеттің гүлденген кезі болды.Ал ортағасырлық діни Мистицизмі ... ... ... дами ... ... әскері Германияны жеңген
кезде классикалық неміс философиясы мен мәдениеті өркендеген ... ... ... ХІХ ... ... пен әдебиеттің “алтын
ғасыры” деп атады.
Әлеуметтік саяси және дамудың ... ... ... өз ... ұлы ... ... ... бет пердесі” деген.
Егер еуропалық ренесанс Данте мен ... ... ... ... онда қазақ ренесансы Шоқан мен ... ... ... ... ойды ... ... Бұл тек жәй салыстыру емес, бұл жан-
жақты, терең ... мен ... ... ... ... ... өте ... бейнелері, ұлттық мәдениеттің әлемдік мәні, оның ертедегі
тамырлары жаң-жақты ашыла бастайды. ... ғана ... және ... ... ғасырда туған Абай және басқада ақын, сазгер, ... мен ... ... болмайды. Керісінше, қазақ халқының мәдени-рухани
жаңаруы ХІХ ғасырда әлемге Абай, Құрманғазы, ... ... ... алып
тұлғаларды сыйламай қоймады.
7.2 Фольклор – экономикалық ойлардың бастау бұлағы
Фольклор мен әдебиет – әр ... сөз ... екі ... ... бұл тек сөз ... емес, сонымен бірге халықтың тұрмыс-салтының
құрамды бөлігі. Сөз өнері ретінде – ... ... ... ... ... ... әртүрлі кезеңдерінде мызғымас болып қалмайды.
Әдебиет – жеке адамдар жасайтын өнер, ал фольклор – ... ... ...... ал – ... ... алдыңғы негізгі
соқпақ жолдары.
Фольклор тарихы, адамзат дамуының көне дәуірлерінен бастау алады.
Фольклор еңбек процессінде ... ... ... және ... өсуі ... ... ... мен мүдделерін білдіреді.
Әдебиет жазба түрде өмір сүрсе, фольклор ауызша тілде шығарылады және
халықтың жадында сақталады. Әрбір халықтың фольклоры, оның ... ... ... ... ... өнер ... ең қысқа шығармалар – мақалдар мен мәтелдер, әрбір халықтың
сол бір ойын ... ... ...... ... ... көзі. Қазақтың бүкіл
мәдениеті, сандаған дәстүрі мен мал ... ... ... ... ... ... – ақыл ... Абайдың бұл таңғажайып сөзі орыс тілінде
де жағымды үндестікте естіледі: “Драгоценность в камнях – ум у ... ... ... ... мыңды жығар”; “Көз қорқақ – қол батыр”;
“Басы ... ... аяғы ... ... ... мен ...... ауызша халық шығармашылығының жанры,
фольклордың құрама бөлігі. Мақал аяқталған жеке ойды ... ... ... ... ... ... сөйлем болып табылады.
Қазақтың мақал-мәтелдерінің маңызы аңшылық, малшылық, жер өңдеу, қол
өнері тағы басқа да ... ... ... Олар ... әділеттік, еңбекке деген сыйлық, білім, өнер, туған жер мен
халыққа деген сүйіспеншілікті тәрбиелеу құралы ... ... ... бойы ... ... жаттауға ыңғайлы түрде құралып,
экономикалық ойдың таңқаларлық жиындары ... ... ... ... ... ... ... адамға үш абырой әкеледі дейді. Олар шөл далада
қазылған құдық, өзен үстінен ... ... жол ... ... ағаш.
Осыны дәлелдеу үшін тек бірнеше мақалдар келтіруге болады;
Еңбек қасіретін көрмей, ешқашан да жетістікке ... ... ... жұмыстың көркемі жоқ;
Жұмыссыз адам тоқ болмас;
Еңбек көзін тапқан-байлықты да табады;
Тек біліммен ғана адам бай болады, тек ... ғана ... ... Әл - ... ілімі, Тәуке ханның “Жеті жарғы” –
заң ескерткіші.
Шығыстың оқымысты ғұламасы, аса көрнекті философы - Әбу Насыр Мухаммед
Әл – Фарабидің (870-950 жж) ... ... ... ... ... дамуына айқын дәлел бола алады. Сондықтан да, ... ... ... ... ... ... деген құрметті атаққа ие болды. Әл
– Фараби бірсыпыра материалистік идеялардың авторы, адамзаттың ақыл – ойы
мен ... ... ... ашып ... ... ... уақыттан озып туған Әл – Фараби ғылымды теориялық (логика,
жаратылыстану, математика т.б.) және ... ... ... деп ... ... Әл – ... өзінің ғылыми трактаттарында дүние
мен оның мән – маңызы, сезім мен ақыл – ой ... ... ... ... Көне ... ... Әл – Фарабидің қосқан үлесі аса зор және
жемісті болды. Логика, медицина, ... ... және ... – ұлы ойшыл өзінің терең ақыл – ойымен ... оның ... ... ... ... Оның ... ... “Кемеңгерлік
гаммалары”, “Ізгілікті қала тұрғындарының көзқарастары ... ... ... ... ... оның ... кең
таным шеңберлігін және қазақ малшыларының көшпелі өмір салтын салыстыру
ойлары тағы да бір дәлел.
Мысалы Әбу ... ... ... қала ... туралы тракттары” ғылыми тұжырымдар ретінде қазақстанның
экономикалық теориясының негізі. Мұнда бір ... ... ... ... ... әкеліп, өзара ... ... ... ... құру ... ... Әл-Фарабидің
экономикалық категориясында қала тұрғындары жай ғана адамдар тобы ... ... күш және ... ... құрушы фактордың негізі, олар
бірлікке, қайрымдылыққа шақырған. ... бұл ... ... күн үшін
де актуалды, оны талдау, зерттеу, қазіргі экономистердің ... ... ... ... ... өтуі мал шаруашылығының
дамуымен қатар, қалалардың өсуіне, басқа елдермен сауда-саттықтың ұлғаюына,
елімізде жаңа экономикалық ... ... жаңа ... қарым-
қатынастардың орнауына, үлкен әсері тиді. Экономика ілім ... осы ... ... тауарлар тасылды, олардың түрлері мен бағалары, айырбастау
құны мен әділетті сауда-жүргізуді т.б. теориялық ... ... ... экономикалық тарихында және халық ... ... мен ... ... ... билері қазақ хандылығының
институттарың дамытушы. Мысалы, “Қасым ханның қасқа жолының”, ... ... ... ... ... ... ... (1680-1718) “Жеті жарғы” -
әлеуметтік-экономикалық және ... ... ... Ол хан
заманындағы экономикалық ой-пікірдің, көзқарастардың нақты көрінісі. ... ... ... ... ... ... экономикалық жазалау тәсілдері кірген. Олардың көбін осы
күндері де ... ... Бұл ... жағынан Египеттегі Хаммурапи
патшаның заңынан кем емес. Қазір отандық ... ... ... ... ... ... ... қазақтың көшпелі ... ... ... экономикалық теориялар
белгілерінің бар екендігін дәлелдеу.
Бір жорамал ... ... хан ... үшін ... үш Төбе билері: Ұлы
жүзден – Төле бидің, Орта жүзден – ... ... Кіші ... - Әйтеке
бидің бастарын қосып, заң сипатында неғұрлым жиі кездесетін ... Олар заң ... және заң ... ... ... ... ... жарғыда ” орта ғасырдағы қазақ қоғамының негізгі ... мен ... ... ... ... ... 7 ... тұрады:
1. жер заңы, жайылымдар мен суаттар туралы дауларды келістіру шешімдері;
2. отбасы – неке заңы;
3. ... ... сот ... ... ... сот талқылауларының тәртібі;
5. қылмыс заңы. Әртүрлі қылмыс түрлеріне берілетін жазаларға қосымша
түсініктер;
6. құн туралы заң. Өлім және ауыр дене ... ... үшін ... ... туралы заң. Жесірлер мен жетімдердің мүлік және құқықтардың
тәртібін белгіледі.
“Жеті жарғы бойынша, ең жоғарғы билік хан қолында болуы ... ... ... ... хан ... сот қызметін де атқарып,
қылмыс пен теріс қылық жасағандарды жазалап, соттай ... ... ... ... ... Хан мен билер пайдасы үшін ... ... да ... ... бір ... былай делінген:
“Сұлтандардан басқа, қару алып жүретін ... адам ... және ... жыл ... ... ... өз мүлкінің 20-дан бір бөлігін беруі
тиіс”.
Бұл заң жинақтарында қылмыстық құқық ... ... орын ... ... ... ... ... кісі өлтіру, біреуді
жарымжан ету, зорлау, тіл тигізу, балалық ... ... ... зинақорлық (ерлі – зайыптылардың бір-бірінің көзіне шөп ... ... Бұл ... үшін ... ... ... құн төлеу, өлім жазасы,
мүлкін тәркілеу (конфискация), ... ... ... алдында
масқаралау, т.б.
Азаматтық қатынастар: семьялық – некелік құқықтар және мұрагерлік
мәселелері бұл ... ... ... ... ... ... қарым қатынастардың көпшілігі белгілі, дәстүрлі құқықтарды
реттеп отыруымен байланысты болса ... ... ... ... мақсаты –
қазақ феодалдарының билігін, саяси үстемдігін, ... ... ... ... ... ... жарғы” – қазақ хандығының тарихи жазба ... ... ... ... ... қазақ хандығының бүкіл аумағында қолданылды.
“Жеті жарғының” тұпнұсқасының бірі, ... ХVІІ ... ... ... былғары тыспен қапталған Италияның тарихи Мұражайында
сақталуда.
7.4 ХІХ ғасырдағы Қазақ – демократтарының
әлеуметті –экономикалық ... ... ... ... ... ... ... орысша білім
алған, еуропалық мәдениетке енген, сонымен қатар туған жеріне қызмет ету
деген ... ... ... ... шыға ... ... ойынша қазақ
халқының алдында бір ғана жол жатыр, ол-өнерді, мәдениеті, ғылым мен жаңа
дәуір білімдерін тек қана орыс ... ... ... ... ... ... ең ... Омбы Кадет корпусын бітірген, Абылай ханның
ұрпағы, офицер, ғалым және ... ... ... ... (1835-1865
жж) атап айту қажет.
Шоқан ұлы орыс жазушысы Ф.М. Достоевскийдің ең жақын досы болған,
сонымен қатар ... ... ... ... ... Бекетовпен, ғалым саяхатшылар П.П. Семенов - Тянь-Шанский, Г.Н.
Потанин, ақын және жазушылар А.Н. ... Л.Н. ... ... сияқты сол уақыттағы прогресивті қайраткерлермен достық қарым –
қатынаста болған. Шоқан сол ... орыс ... ... ... ... ... география ғылымына үлкен жаңалық енгізген ұлы
саяхатшы ретінде танымал болды. Сол үшін ол 22 ... ... ... мүшесі болып сайланды.
Сонымен қатар оның аты қазақ халқының рухани мәдениетінің дарынды
өкілі, ұлттың ашық ... ... ... де ... ол - ... ... ... қағаз бетіне түсіріп, қазақ эпосының керемет
шығармасы ... ... ... ... ... қырғыз және ... ... ... мәдениеті мен әдебиеті, этнографиясы
мен тарихына арналған ... ... ... ... ... өз ... бірінші адамысыз... Бұл
сізді көп нәрсеге міндеттейді”, - деген Достоевский ... ... ... да, ... тек ... ... ... ғана емес,
сонымен қатар барлық Түркістан ортасынан шыққан жаңа типті ғалымдардың ... және ол ... ... ұлы ... ... ... өз ... Өзінің қысқа ғұмырында Шоқан бес томды құрайтын үлкен ғылыми ... ... ... ... жас ... ... кілт үзілгеніне
өкініш білдіре отырып, профессор Н.И. Весельевский былай деп жазды: “Шоқан
Шынғысұлы Уәлиханов құйрықты жарық жұлдыз секілді ... ... ... Орыс ... ... оны феноменалды құбылыс деп таныды және
одан түрік халықтарының тағдыры ... ұлы және аса ... ... ... ... экономикалық ойларының толысып, жетілуі, ең алдымен, оның
өмірі мен қызметі өткен объективті жағдайлар негізінде ... ... ... ... саясатынан ... ... ... бастан кешіп жатқан кез болатын.
Күшейтілген бекіністер салу үшін мал жайылымдарының маңызды бөлігін патша
әскерлерінің басып алуы, көшпелі ... ... ... ... одан ... ... даму ... көшпелі өмір
салтымен байланысты емес, шағын учаскелер жағдайында табысты түрде дами
алатынын, ... ... ... ... ... ... ... қоғамының өндіріс күштерінің дамуына қойылған заңсыз талаптар
Ш. Уалихановтың экономикалық пайымдауларында өз көрінісін тапты.
Орыс революционер – ... ... ... ... экономикалық көзқарастарының қалыптасуына орасан зор ... ... ол Н.Г. ... ... ... басылған,
“Капитал және еңбек” мақаласының “Еңбекшілердің экономикалық теориясы” мен
“Джон Стюарт Миллдің саяси экономия негіздеріне ескертпе” ... ... ... Сібір ведомствасының сот реформасы туралы жазбалары” деген
жұмысында сілтеме жасады. Орыс демократтарының экономикалық шығармаларымен
танысу, Уәлихановқа ... ... ... жай – күйі мен
болашағын терең зерттеп – үйрену мен талдауды ғана ... ... ... ... өзге мемлекеттерінің қызметін талдауға және өзінің экономикалық
ойларының қалыптасуына көмектесті:
Уәлиханов халық ... ... ... ... талдау
жасауға аса назар аударды, көшпелі халықтар ... ... ... ... ... практикалық кеңестер беруге тырысты.
Шоқан Уәлихановтың экономикалық пайымдаулары, ... мал ... ... ... ... ... ... сауда, мемлекеттің
салық саясаты, халықтың қоныстану жағдайы және ... ... ... мәдени өмірінің мәселелері ... ... алға ... ... ... ... өзге ... – демократтары Ыбрай Алтынсарин мен Абай Құнанбаев одан әрі
дамытты.
Ыбрай ... ... жж) - ... ...... ... ... Қазақтың алғашқы мұғалімі, қазақ балалар
үшін ана тіліндегі және орыс тіліндегі оқулықтардың авторы.
Ыбрай Алтынсариннің экономикалық ... оның ... ... ... әкімшілігінің атына жазған ресми баяндама
жазбаларында көрініс тапқан. Алтынсарин халықтың еңбек ететін қабілетін ... ғана ... ... жоқ, ... ... ... жағдайларын
жақсартуға да шақырды. Ол мұндай дәреже барлық ... ... ... отырықшылыққа көшуі нәтижесінде ғана болады деп санады. Алтынсарин
Қазақстанда кәсіптік – техникалық білім беруді ... ... ... Оның пікірі бойынша, бір ғана жалпы білім беру салыстырмалы түрде
экономикалық өмірге аз ... ... ... ... қолданбалы білім
қажет. Алтынсариннің өтініш хаты бойынша Торғай қаласында бірінші рет,
қазақ даласында балалар мен қыз ... ... ... онда ... ... қол ... оқыды.
Оның ағарту – педагогикалық көзқарастары К.Д. Ушинский, ... және т.б. орыс ... ... ... ... ... оқу процестері діни негізінде емес, ... ... ... ... ... жоғарыдағы билікте емес,
халық қажеттеріне қызмет етуіне көп күш жұмсады. Осы ... ол ... ... орыс ... ... ... орыс мәдениетінің жетістіктерін
игеруге, содан соң европалық өркениетке “терезе ашуға” шақырды. Осы ... ... ... қызметіндегі беделін ғана емес, сонымен қатар
ғылыми және әдеби дарынын пайдаланды. Оның ... ... орыс ... баспасөзден шыққан “Қазақ хрестоматиясы” жазылған. Ағартушы –
педагог өзінің әдеби шығармаларында ең ... ... – қой ... ... ... ... ... деді . Білім ғана жоғарыға өсуге,
материалдық және рухани дамуға ... ... ... ойды айрықша айтқан.
Сондықтан, әлемдік бірлестіктің ... ... ... ... өсіп даму ... ... пен ... биік шыңдарын да жете білу керек деген.
ХІХ ғ. Ренесанс дәуіріне дейінгі қазақ ... ... ... ... оның ... мен оқшаулығы болды. Оның поэзиясы
мен өнері негізінен ескі ... ... ... ... ... ... Енді қазақтың ойшылдары мен ағартушылары, уақыт талабына
сай, Батыс ... ... ... мен ... ... ... ... жоғалтпай, еуропалық өркениетке бұра бастады. Осының
нәтижесінде, аз уақыт ... ... ... ... мен
мәденитеті, ұлттың рухани өмірі алға жылжып, жаңа сапа мен мазмұнға ие
болды.
Осы рухани ... Абай ... ... жж) ... ... ... бастауымен 1995 жылы Абайдың 150 жылдығын
тойлау – барлық қазақстандықтар үшін ... ... ... ... Париж, Лондон, Пекин, Стамбул - әлемінің 80 елінде
тойланды. Абай – ұлы ... ғана ... ол ... кемеңгер. Атақты Кант
“дарын” мен “данышпан” түсініктерін беріп – ... ... ... жалпы
қоғам дамуында жаңа бағытты қалыптастырады десе, Томас Манн ... ... жаңа ... ... көтереді” деді. Сондықтан
данышпандық кең ... ... ... ... ұлтының, атақты
қайраткерлері Бұқар жыраудан, Төле биден, Қазыбек биден, Әйтеке биден және
басқа ойлылардан айырмашылығы, ол ... -өзі ... ... өмірінің дәуірі
болып табылады.
Абай қазақтарға ойлау мен таңдаудың жаңа ... ... ... пен ... ... арасындағы көпір болып, қазақ өміріне араб, орыс,
парсі, неміс, поляк, венгр мен ... ... ... жеткізген
тұлға. Абай әлемі осы екі мәдениеттің қоймасын танытады.
Абай ақын, классик және қазақтың жазба әдебиетінің негізін ... ... ... ... ... ... саласында, оның ішінде экономикалық
мәселелер, әсіресе көшпелі ауылдың ... ... ... ... мұра қалдырған ұлы ойшыл.
А. Кунанбаевтың дүниетанымы мен қызметінің қалыптасуы, қазақ ауылына
тауар – ақша ... ... - ...... құрылыс
дағдарысының кең етек алған жағдайында өтті. Бұл ... ...... ... ... ... мен сипатталды.
1886 жылы Абай Семей ... ... ... ... болып
сайланды. Облыс әкімшілігінің жанындағы бұрынғы ресми орган, статкомитет
өзінің ... ... ... аса ... ... зерттеу
жұмыстарында жүргізді. Орыс зерттеушілерінің ... ... ... ... ... және ... мен бір ... орыс
зерттеушілерінің көшпелі шаруашылық экономикасының ерекшеліктерімен,
әдеттегі құқықтарымен қазақ халқының ... ... ... би және ... басқарушысы болып, Абай көшпелі шаруашылық
экономикасын, оның мұқтаждарын өте жақсы білді. Сондықтанда, ағартушы –
демократ ретінде, ... ... ... ... халқының алдында тұрған
экономикалық проблемаларды көрсетті.
Қазақ ағартушысы Абай бүкіл шығармасының арқауы ретінде патриархалды –
феодалдық құрылыстың ру ... ... ... езгіні, жұмыссыздықты,
байлардың кедейлерді қанауын, көшпенділік және т.б. сол ... ... ... ... ... ... ... сол бір екі ай” ... ... ... ... дәл ашып ... ... Абай ...
кедейлердің тағдырымен бірге, сондай – ақ, олар мен ... ... ... ... ... Қазақ ауылы екі жікке жарылды. Бір
жағында – кедейлер, олардың үлесіне ауыр ... пен ... ... ... ...... олар ... – кедей көпшіктерін қанау есебінен
байыған, ... және тас ... ... ... ... ол ... ауыр еңбегін жеңілдетуге көмектесуге, өмірді жақсартуға
шақырады. Дәл осы ... ... ...... ... ... өз кезеңінде Ыбрай Алтынсарин шығармаларының тақырып өзегі ретінде
өнімді еңбекті алса, ол да осыны өзіне тақырып етіп ... Абай ... ... рөлі туралы Алтынсарин ойларын одан әрі дамытты. Ол
адамдары ... ... мал ... ... және ... ... ғана ... қоймай, еңбек жағдайы үшін жаңа өріс
іздейді: кедейлерді жалдануға шақырады, патриархалды – феодалдық қанаудан
құтылудың бір ... осы деп ... ... ... еңбек қана адамды көтереді және оның әл – ... ... ... ... ... ... А. ... адамдарды “еңбекшілерге” және “жатып ішер арамтамақтарға” бөлді.
Абай еңбек, қайраткерлігін сүйді. Ол үшін ... ... ... ... ... жақсы. Абай жатып ішер арамтамақтардың барлығын
бірдей жек көрді, бұл ... ... ... немесе өз ісіне
салдыр - салақ қарайтын немесе қалада, өз еңбегін сату ... ... ... ... ... болудан аспайтын, кедейленген
батырақтарды сынады.
Абай әрекетсіздікті, жұмыссыздықты көптеген керексіздіктердің көзі ... Абай өз ... ... ... ... ... көрші
халықтардың деңгейімен салыстырды. Ол, қазақтардың көршілері - өзбектер,
татарлар мен ...... ... ... мен мәдениетін
айқындап алға ... ... Бұл ... ... ... ... шаруашылықты жүргізудің неғұрлым
прогресивті формаларымен байланысты екендігін ... ... ... өзінің шығармаларында қазақ халқын үнемі өнімді, пайдалы ... ... ... алдынғы қатарлы формаларын қабылдауға,
шақырды.
Абай еңбек пен жерді байлықтың көзі деп ... Ол ... ауыл ... ... отырықшылыққа көшуді және оның артықшылығын көрсету үшін
егіншілікпен айналысуға шақырды. Ол ... ... ... ... ... орналасатын екі ауыл шаруашылық мектебін ашуды сұрайды. Бұл
егіншілік тәжирбесін тез қабылдауға және отырықшылыққа көшуді жеңілдетуге
көмектеседі дейді.
Абай ... ... ... үшінші сөзінде: “Молшылық болуы үшін,
кәсіпкерлікке ... ... ... Ол ... кәсібімен
айналысатындар қазақтардың ішінде дұрыс іспен айналысушылары деп ... олар өз ... ... өмір ... ... дамуына, экономикалық прогреске, саудаға үлкен ... Ол ... ... ... ... жою ... ... экономикалық байланыстарды күшейту ісіне сауданың прогрессивтік
ролін дұрыс сипаттады.
Абай өзінің шығармаларында адамдардың мүліктік теңсіздік ... бай, ... ... ... ... Ол адамдар туысымен
барлығы тең, мүліктік және әлеуметтік ... ... ... ісі ... ... ... олардың еңбекке деген
ұмтылушылығы мен ынталануына байланысты деді.
Абай шығыс тәртібіне сынмен қарады, уақытты бос өткізумен ... ... ... ... ... ... ... өмірлік деңгейге ағарту мен
білім мағнасын көтерді. Қоғамдық даму принциптері ... ... ... ... ... ... деп ұран тастаған алғашқы қазақ қайраткері.
Абай өмір мен еңбек мағынасына жаңа ... ... ... ... тек ... қана – ... байлықтың түп тамыры, адамға – қанағат
әкеледі. Оның “Сенде бір кірпіш болып ... ... тап та, бар, ... ... ... ... жаңа мазмұнын көрсетеді. Абай халқына еңбекке
негізделінген жаңа мұрат-идеал әкелді ... ... ... ... ... ... мен ... қорлығында”, яғни “байлықты еңбексіз жинай
алмайсын”, “Маған жас еңбекқор қадірлі, өзінің сақалын саудалап ... ... - ... ... ... ... Оның тағдыры гректерге жаңа дүние танымын әкелген
Сократтың ... ... ... Гюго айтқандай “жаңашылдық бұрынғы
дәстүрлерді жоққа шығарады” дегендей, ... ... ... сенбеушілікпен қарайды. Гректер өз уақытында Сократты ... ... ... ... ... ... деп” – сот алдында жауапқа
тартты. Тек ... ... ... ... ғана ... Сократты
данышпан деп таныды. Абай тағдыры осы ұлы ... ... жоқ. ... ... ... ... ... үнемі қайғылы” –
дегендей Абай халқын жаңа биікке көтеруге тырысты, бірақ өкінішке қарай,
оны ... ... ... оның қайтыс болғанына 100 жыл өткеннен кейін
ғана оны ... ... Бұл ... ... Достоевскийді тану сияқты ұзақ
өмірлік процесс.
Егер Абай шығармаларын ... ... ... ... онда оның шығармалары
арқылы, қызыл жіппен тіккендей ... ... ... шығару мәселелері
талданған. Бұл мәслені өз ... ... ... ... Камю да көтерген
болатын. Абайда былай деген «мұндай қоғамда барлығы керісінше құрылған,
оған қарсы шаралар ... ... өз ... сын ... ... өз ... қазақтардың ұлттық
кемшіліктерінің сынына ... ... Абай ... ... Ресейді сынаған Лермонтовтың, “Горе от ума” ... ... ... ... ұлы ... Оның “қара сөздері” мың жыл бұрын өмір сүрген біздің
данышпанымыз Әл-Фарабидің шығармалары деңгейіндегі ... ... ... Мысалға , “Жиырма жетінші қара сөзінің” мазмұны, оны Абай,
Сократ, Платон, Аристотель, шығармаларымен ... бола ... ... деген
ойды тудырады. Оның үлгісі мен сөз байланысы Монтен, Лорошфуко, Авиценаның
шығармаларын елестетеді.
1993 ж. “Егемен Қазақстан” ... ... ... ... ... мен ... ... суреті қатар орналасқан. Күнтізбені
құраушылар осымен осы екі ұлы ойшылдардың ... әсер ... ... ... ... ... ... ғасырда өмір сүрген Мухаммед ... ... ... ... аз ... тану арқылы-біз ғасырға жуық Маркске,
Ленинге табыну нені бергенін білдік. Сондықтан да Абайға табынушылық емес,
оның ... ... ... ... ... ... қазақ даласында ... ... ... ... және ... ... ... Осы
жаңарудың әсерін біз қазіргі рухани өмірдің барлық ... ... ... ... ағартып, патриархалды – ... ... ... ... ... еркіндік және ... ... ... Қазақстанның экономикалық дамуының болашағы бойынша дұрыс ... ... ... Оның әлеуметтік – экономикалық мәселелер жөнінде
айтқан пікірлері– қазақ халқының экономикалық ойларына өлшеусіз үлес ... ... сана – ... оятуда белгілі роль атқарды.
7.5 Қазақстанның мемлекеттік ... ... ... ... ... ... дамуы.
ХІХ ғасырда Қазақ даласында қанат жайып, әлеуметті- экономикалық дамуды
зерттеп, патриархалды – феодалдық құлдыққа ... ... ... ... ... ... елі ... патшаның колониалдық саясатына қарсы
күрескен, көптеген демократ-зиягерлерді әкелді. Солардың алдыңғы қатарында
Мыржақып Дулатұлы ... ... ... жж) ... ... ... және аудармашы.
Қазіргі Қостанай облысының Сарықопа өңірінде, ... ... ... ... ... ... ол ... демонстранттар
қатарында болды. Кейіннен Оралдағы ... ... ... ... ... жұмысына қатысты (1906ж.), осы съезд
делегаттарының құрамында Петербургке барды.
1907 жылы “Серке” газетінің алғашқы нөмеріне жарияланған ... ... ... бірінші орыс революциялық баскөтеруінде басынан кешірген
сезімдері суреттелген. М. Дулатұлының ... ... ... ... әшкерелеген “Біздің міндеттеріміз” атты мақаласы ... ... ... Сол ... бұл ... шығаруға тыйым
салынды.
М. Дулатұлының “Оян қазақ” атты ... жыр ... 1909 жылы ... ... сол ... жастардың манифесіне айналды. Жандарма қуғындау бастады.
Ақын бір ... ... ... ... ... ... негізінен отаршылыққа
қарсы өлеңдерден тұрды.
1910 жылы М. Дулатұлының “Бақытсыз Жамал” атты ... ал ... ... жинағы жарық көрді. 1915 жылы ақын ... деп ... ... ... ... ... Ш. ... А. Кунанбаев, А. ... ... екі ... тұратын “Қазақ кітаптарының библиографиялық
көрсеткіші”, т.б. туындылары нәзік эстетикалық талғамымен және тереңдігімен
ерекшеленеді.
1913 жылдан Орынборда шығатын ... атты ... ... ... ... ... еңбек етті. М. Дулатұлы “Алаш” партиясының
бағдарламасын түзеушілердің бірі ... ... ... басқарды,
“Алашорда” үкіметінің Әскери Кеңесінің мүшесі болды, Кеңес үкіметіне қарсы
соғысқа қатысты.
1919 жылы Мыржақып көптеген ... ... ... ... ... жағына шықты.
20-30 жылдары М. Дулатұлы “Ақ жол”, “Еңбекші қазақ” газеттерінің, “Қызыл
Қазақстан” журналының редакцияларында ... ... ... ... зиялыларына қуғындау басталған кезде М. ... ... 1930 жылы ату ... ... Бірақ бұл жаза 10 жыл ... ... М. ... ... ... 1935 жылы 5 ... ... 1988 жылдың қарашасында ақталды.
М. Дулатұлы соңына асыл мұра қалдырды. Ол ... ... ... ... Оның ... ... пафоспен қатар, көркемдік шеберлігінің
қуатымен де ерекшеленеді. М. ...... ... ... ... ... ... жұлдыздарының бірі.
Тұрар Рысқұлов (1885-1938 жж.), мемлекет қайраткері, Қазақстанның
экономикасының ... мен ... ... ... мен салттарды
ескере отырып, ол мәдениет пен ... ... ... жаңа ... ... өлкенің экономикасын қайта түлеу шараларын тез және тиімді
жүзеге асырды. Жер – су, салық ... ... ... ... орта – кедей шаруалардың қыстақтардағы тұрғындарының экономикалық
жағдайлары жақсарды.
Т. Рысқулов, ЖЭС саясатын тұтастай қолдай отырып, өзінің жеке ... Ол ЖЭС ... ұлт ... ... ... ... ие ... өйткені өнеркәсіп пролетариаты жоқ, тек артта қалған басым көпшілік
шаруалардан тұратын, шалғай аймақтардың ... ... ... да ... ... шикізаттарды ауыстырудың жақтасы болып қатысты.
“Біз өзіміздің теориялық ұсыныстарымызды айттық деп атап өтті ол –
кеңестік ... ... ... ... ... ... патша
капиталы болады, нақтылай алғанда, орталық тоқыма өнеркәсібі шет аймақтарды
басты ... ... ... ... ... ... ... біздің тапқан табыстарымызға бақылау да, есеп те ... ... ... ... ... ... және ... бүкіл
құндылықтарын есепке алу керек. Олар орталықтан басқарылсын, ал олардың бір
бөлігін Түркістанға беру ... Ішкі заем ол да ... ... ... 1992, 12 ... ... ... қазіргі өмір сүріп жатқан кезеңге де көкейкесті болып
саналады. Ол шығындарды қысқарту, оларды ... ... мен ... ... ... ... ... Рысқұлов Монголиядан (1924) оралғаннан соң, ауылдағы әлеуметтік –
экономикалық процестер туралы ... ... ... ... ... Ол
қазақ қоғамының көшпелі және жартылай көшпелі сатыдан жоғары индустриалды
қоғамға секіріс жасауына қарсы тұрды, себебі мұндай ... ... ... ...... ... ауыр салық салуға, ауылдың кедейленуіне
әкетінін көрді. Т. Рысқұловтың осы ... ... ... күштеп
ұжымдастырудың нәтижелерінің қандай болғандығын дәлелдеді.
Т.Рысқұлов Қазақстандағы ұжымдастырудың аса қиын нәтижелеріне жаны
күйзеліп, тебірене ... ... ... ... ... ... ... оның төңірегенділерді сендіруге тырысты, бірақ та ол нәтиже ... 1926 ... ... ... деп ... ... халқы тұтастай түрде
отырықшылыққа, егіншілік жағдайына көшуге тиіс деп кім ... ... ... Бұл ... ... даму үрдісі, жақын арада аяқтала қоймайды
және әзірге табиғи жағдай қалыптасып отыр деп және ... ... ... білдірмейді” (Т. Рысқұлов Таңдамалы шығармалары
.. 125-б).
Тұрардың қызметі мен ... ... ... бұл жеке ... да бір ... ... ... мүмкіндік береді. Бұл – оның
экономикалық мұралары, халық ... ... ... тәжіребелік
қызметі.
Қазақстан экономикасының қалыптасуы мен дамуына Т.Рысқұловтың қосқан
үлесі, оның экономикалық проблемаларға көзқарастары, ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттің негізі қаланып,
оның экономикалық базасы қалыптасып ... ... өз ... беруі
мүмкін.
Смағұл Сәдуақасов (1900-1933 жж) Қазақстан тарихының ... ... ... ... ... ... қозғалысының көсемдерінің бірі, Батыс
Сібір мен Қазақстандағы ... ... ... ... ... Омбы ауыл ... училищесінің студенті (1916-1918)
Сәдуақасов жасырын “Бірлік” жастар қоғамының ... одан ... ... ... ... жұмыстарына белсене қатысты. Ол “Өмір үшін күрес”
деген мақаласында қазақ ... ... ғана ... ... ... ... ... сегіз жасар Смағұл Германиядағы өмір құрылымына сол кездің ... ... ... мен ... ... ... ... отырып, қазақтардың артта қалышулығын жою үшін ... ... қол ... ... ... жаңа ... мен
жолдарын іздестірді. Сәдуақасов мұндай қиын жағдайдан шығудың жолы ... баға мен ... шай, ыдыс – аяқ сату үшін ... ... ... ... беру үшін ... серіктестіктерін құруды,
халықтың мал тұқымы мен егіншілікті жақсартуға, ... – ақ ... жүн, ... ... да ... ... жағдайларда айырбастауға көмектесу үшін
ауыл шаруашылық кооперативтерін құруды көздеді.
Бұл қазіргі жағдаймен үйлесімдік тауып тұр ... ... ... “Центрсибирь” Кооперативтік бірлестік Одағының
аппаратында жұмыс істеген кезде Смағұл былай деп ... “Өз ... ... ... ... ... ... туған халқым жолында ... ... ... ... оны ... ... Өз халқының мүддесін
қорғауға әрқашанда дайын екендігі, оның болашағы мен әділеттік үшін күресі
– Смағұл ... ... ... ... айрықша белгілері болып
қалды.
Көрнекті жазушы С. Мұқановтың растауы ... ... сол ... ж.) ... ... Комитеті бюросының екі мүшесі Сүлтанбек Қожанов пен
Смағұл Сәдуақасов басқарды дейді. Бірақта, осы кезде ... ... ... (1925 ... ... бастап Өлкелік Комитеттің бірінші хатшысы)
бұған төзе алмады. ... ол ... ... ... ... ... ... екінші хатшылығы міндетінен босатты.
Көшпелі халықтың өмірінің ерекшеліктерін, оның тұрмысы мен ... ... ... мүддесін ескерусіз қалдырып, өз саясатын
жүргізетіндігіне түсінген принципті, өткір тілді Сәдуақасов экономикалық
мәселелер ... ғана ... ... ұлт ... жүргізудегі
идеологиялық жұмыс мәселелері бойынша да ... өз ... ... ... отырды.
Голощекиннің Қазақстанда “Кіші Октябрь” саясатын жүргізу идеясына
қарсы шыққан Сәдуақасовқа ол мынадай ... ... ... ... ... ... сытылып шыққан, ұсақ буржуазиялық идеологтардың
ағымымен жүретін кеңестік аппарат, сәдуақасовшылдық – бұл ... ... - өзі ... бұл - өзін - өзі басқарушы, КСРО – ... ... ... ... ... ... ... Голощекиннің баяндамасы мен қорытынды ... ... ... ... ... мен оның ... қарсы қазақ халқының ұлттық
мүдделерін табанды қорғаушылар аянбай күресті, бірақ кейін толық жеңіліспен
аяқталды.
Голощекиндік “Кіші ... ... ауыр ... ауыр ... мәлім.
1928 жылы Қызыл – Ордадан, Ташкентке қуылған С.Сәдуақасов Мәскеу көлік
инженерлері институтында оқыды, оны ... ... ...... жолы ... ... ... жұмыс істеді. 1933 жылы күзде
жұмбақ жағдайда өндірісте ... ... ... жатып қайтыс
болды.
Ондаған жылдар бойы С. Сәдуақасов есімі ұмыт болды, ал егер еске алынса
Қазақстандағы социалистік ... пен ... ... ... ... ... ғана ... есімін атағаны үшін газет редакторы мен оның ... ақын – ... С. ... Ж.
Молдағалиевтармен бірге өзге көрнекті әдебиетшілер де қуғындауға ұшырады.
Оқымыстылардың, қоғам қайраткерлерінің, журналистердің ... ... ... ... ... қарамастан оның аты әлі
айтылмай келді.
Тек қана 2003 жылдың қантарында, осы алаш ...... ... ... ... ... ... орталығы Таушық кентінде,
фермер Аманжол Атығожин өз қаржысына Омбы ... ... ... ... ... ... ... қатысумен ашты.
Аудан орталығының ажарын кіргізген ескерткішті ашу ... ... ұлы ... ... 105 ... арналған ғылыми-практикалық
конференцияға ұласып, онда Садвокасов туралы баяндамаларда оның ... әр ... ... ... ... ... ... ірі ғалым – лингвист, қоғам қайраткері. ... ... ауыл ... ... Торғайдағы екі сыныптық орыс-қазақ
училишесінде оқыды. Одан соң ... ... ... ... Қостанай және Қарқаралы уездеріндегі ... ... ... болып қызмет атқарады.
Патша өкіметінің отаршылық саясатына қарсы күресті тым ерте бастаған
Ахмет Байтұрсынұлы 1909 жылы ... ... ... ... ... ... ... жер аударуға үкім шығарылып, ұзақ жылдар бойы “саяси
сенімсіз” адам ... ... ... ... ... ... атты ... газет ұйымдастырып, ол қазақ мемлекетін
ұйымдастыру үшін күрескен “Алаш” партиясы ... бірі ... ... ... ... А. ... бірқатар ғалым-зиялылармен
бірге Кеңес үкіметіне қызмет ... Ол ... ... басқару жөніндегі
әскери революциялық комитеттің (ВРК) мүшесі болып сайланады. ... ... ... комиссариатының ғылыми-әдеби комиссияның төрағасы болды, Халық
ағарту комиссары болып сайланады, Бүкіл Ресейлік Орталық Атқару Комитетінің
Қазақ Орталық ... ... ... ... ... ... Түркістан
Компартиясы Орталық Комитетінің газеті “Ақ жолда” еңбек етті.
Ахмет Байтұрсынұлы қазақ әдебиеті мен сөз ... ... ... ... оның ... белгілі “Қырық мысал” және “Маса” жинақтары
жарияланды . Ол халықтық көркем сөз ... ... ... ... ... де ... ... жұмыстар істеді. “Ер Сайын” атты
эпостық жырының кіріспе мақаласын және ... ... ... деп ... ... (1926), “Әдебиет танытқыш” деп аталатың оқу
құралын ... Бұл ... - ... ... мен теориясы туралы қазақ
тіліндегі ... ... ... ... ... ... ана тілінде оқыту ісіне арнап тұңғыш
оқулықтар ... ... ... (1912), ... ... (1914), ... (1914),
“Жаңа әліппе” (1926-1928) және “Баяншы” (1926) деп аталатын әдістемелік ... ... ... барысында маңызды рөл атқарды. Бүкіл бір халықтың
ұлттық тілін түрлеп, әдебиетін жасап, ғылымын ... ... ... ойын ... Ахмет секілді алып тұлғалар сирек.
ХХ ғасырдың 30-жылдары қазақ зиялыларын жаппай ... ... ... ... машинасының қармағына іліккендердің ішінде
А.Байтұрсынұлы да болды. 1938 жылы ол ... ... ... ... жылы ... Байтұрсынұлы ХХ ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының ... ... ... ... өкілдерінің бірі. Оның өмірі өз
халқына деген, ел жұртының мәдениеті мен ... ... ... айқын үлгісі.
Әлихан Бөкейханұлы (1866-1937 жж), көрнекті қазақ оқымыстысы және ... Ол ... ... ... ... Омбы техникалық училищесін және
Санкт-Петербург орман техникалық институтының экономикалық факультетің
бітіріп, Омбы орман шаруашылығы ... ... ... қызмет істеді,
ғылыми жұмыстарымен айналысты. Ол кең көлемді 18 томдық ... ... ... ... жазбасы” атты еңбектің авторларының бірі
болды. Бөкейханұлы Ресей шаруаларын ... ... ... әзірлік
жұмыстарымен айналысқан Ф.А. Щербинин экспедициясына қатысты (1904 ... ... ... ... ... ... қатысты және саяси талаптар ... ... (14500 адам ... құрастырушылардың бірі болды. Отаршылыққа қарсы әрекеті үшін ... және ... ... де ... жылы ... ... ... тұрғындарынан
І Мемлекеттік Думаның депутаты болды. Ол Мемлекеттік Думаны тарату ... ... ... бағытталған Выборг шақыруын құрастырды.
1905-1907 жж. Ә. Бөкейханұлы кадет партиясының Омбы губерниялық
комитетінің мүшесі бола ... ... ... ... ... “Дала
үні” (Голос степи”) газеттеріне редактор болды.
Ә. Бөкейханұлы, А. ... мен ... ... ... ... оның беттерінде халыққа білім беру, ұлттық сана-сезімді
ояту, хақына көптеген құнды дүниелер туралы ... ... ... жылы ... Бүкілресейлік Жер одағының (Всеросийский Земский
союз) жұмысына қатысты. 1917 жылдың 7 көкегінде Уақытша үкімет ... ... ... ... Ә. ... ... ... болып тағайындалды. Осы жылдың шілде айында кадет партиясынан
шығып “Алаш” ... ... ... ... ... ... ... бірі болды. “Алаш” партиясының екінші съезінде
Бөкейханұлы “Алашорда” үкіметінің ... ... ... ... жариялап, Кеңес үкіметіне қарсы қарулы күрес бастады. Бірақ бұл
әрекет екі жылдан кейін “Алашорда” үкіметін таратуы мен ... ... ... ... ... жұмысына тарту
туралы БОАК қаулысынан кейін Ә. Бөкейханұлы 1920 жылы ... ... ... ... ... 1922 және 1926 жж. ... іс- ... үшін айыпаталды, ... ... ... ... 1937 жылы ол тағы да ... ... ... қырқүйек айында ату жазасына кесілді Ә.Бөкейханұлы 1989 ... ... ... және ... ... ... ... өз халқын
отаршылдықтың құлдық қамытынан босатуға, ел ... ... ... оны
гүлдендіруге арнады.
Сақтаған Бәйішев (1909-1988 жж), көрнекті экономист, тарихшы, ... ... ... ... КСР ҒА ... ... КСР ... сіңген қайраткер.
Ақтөбе облысының Байғани ауданындағы Ақжар ауылында туған. 1927 ... орыс – ... ... мектебін бітіріп, Қарсақпайда жас пионерлер
аудандық бюросының төрағасы, ал 1930 жылы ... ... ... ... хатшысы болып істейді. Осы ... ... ... ... ... шұғылдана бастайды.
Журналистикаға деген құштарлық жас ... ... ... ... ... ... алып келеді. Мұнда ол алғашқыда бөлім ... ... ... ... ... ... ... Қызыл Армия
қатарына шақырылады, одан оралған соң Алматыдағы Марксизм – ... ... ... ... ... ... ... жоғары оқу орындарында сабақ
берді, Қазақтың Марксизм-ленинизм ғылыми – зерттеу институтының ... ... ... ... ... ... (1938-
1941), ал 1941-1945 жылдары Совет Армиясы қатарында - әскери құраманың
комиссары, саяси ... ... ... Армиясының Саяси Басқармасы
аппаратында ... ... ... ... жж. КПСС ОК ... ... ... филиалының, Қазақстан Компартиясы ОК
жанындағы Партия тарихы институтының ... ... жж. ... КСР ... вице-призиденті болды. Ол алпысқа жуық кандидаттар мен докторларына
ғылыми жетекші болды.
С. Бәйішев Карл ... ... І – ... ... ... “Рессейде капитализмнің дамуы”, “Империализм – ... ... ... ... ... ... рет ... тіліне аударды.
Ғалым 1959 жылы Республиканың Жоғарғы Кеңесінің Төрағасы болып сайланды.
Ғылыми және ... ... ... ... ... зерделі зерттеулер,
соның ішінде 7 монография жариялады.
Өмірінің ... ... ... ... ... ... жұмысқа
арнап, ғылыми кадрлар мен экономистердің жаңа ... ... ... іс ... жылы дүние салғаннан кейін, Қазақ КСР ҒА академигі С. ... есте ... ... ... КСР ... ... қаулы қабылдады.
Қаныш Сатпаев (1899-1964 жж.) - геолог, қоғам қайраткері, Қазақ КСР ҒА
ұйымдастырушысы және оның ... ... ... ... (1942), ... (1950), КСРО ҒА ... (1946),
Тәжік ҒА құрметті мүшесі (1951), қазіргі ... ... ... жж. “Атбасцветмет” тресінің геологиялық бөлімін басқарған,
1929-1941 жж. – ... ... ... ... ... бас ... ... жылдары – Қазақ КСР ... ... ... (1946 ... дейін КСРО ҚазҒАФ), КСРО ҚАЗҒАФ (1941-
46) Президиумының Төрағасының орынбасары, Төрағасы, Қазақ КСРҒА ... ... ... көкейкесті мәселелерімен айналыса
жүріп, Қаныш еліміздегі металлогеникалық ғылымдардың негізін қалаушылардың
бірі болды. ... ... ... ... ... ... көпшілігін ол Қазақстанның кен орындары мен минералдық
ресурстарының геологиясын зерттеу ... ... ... мұраларының
ішінде Жезқазған кен орындарын зерттеудегі және Орталық Қазақстанның болжау
металлогендік ... ... ... ... ... ... болып
табылады. Сәтбаев Жезқазған кен орнының осы типтегі ... ең ... ... ... ... жылдары Жезқазған, Ұлытау
аймақтарында оның айтуымен Жезқазғанның болашағын ... ... ... ... жаңа зерттеу бағдарламасы белгіленді. Геология – барлау
қызметін озық ... ... ...... ... бағытын
айқындап берді.
30-жылдары Жезқазғанда мыс кенінің түзілуінің ... ... ... ... тәжиребеде нақтыланған болатын және кен ... ... ... ... ... жұмысының негізіне сүйеленген. Қаныш
Орталық Қазақстандағы геологиялық дамудың, сондай-ақ осы ... ... ... ... ... ... құрылым мен
металлогендік ерекшеліктің басты белгілерін сипаттайтын негізгі құрылымдық
элементтерді анықтады. Көмекші палеогеографиялық металлогендік және ... ... ... зертеулерінің келесі сатысын ғалым жекелеген пайдалы
қазбалардың кен орындарының ... ... ... ... ... ... - ... қатынастағы
ерекшеліктерін, олардың түзілулеріндегі геологиялық жағын анықтады. ... ... ... ала ... ... ... әрбір
металдық тобы үшін жеке ... ... ... оны еңгізудің
нәтижесінде 1954-1958 ... ... ... жаңа кен орындары мен кен
түзілулері ашылды. Қаныш Имантайұлы басшылығымен осы карталарды жасағаны
үшін бір топ ... ... ... ... (1958) болды, І
Бүкілодақтық маталогения мәжілісіңде Қазақстан геологиясы мектебінің көш
бастап ... рөлі ... ... металлургия комбинатының құрылысы, Қарағандыдағы,
Балқаштағы металлургия зауыттары, Ертіс - ... ... ... ... байлықтарды ашу жөніндегі ірі зертеулерді
ұйымдастыру, республикадағы ... ... ірі ... ... ... Қаратау фосфориттері және басқа көптеген кен орындары
Сәтбаев ... ... Ол ... ... ... күштерін зерттеу мен игеруге ... ... ҒА ... өткізудің қозғаушысы болды.
КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1942), Қаныш ... төрт ... Отан ... ... және ... ... марапаталған.
Жоңғар Алатауындағы мұздық пен пик ... ... КСР ҒА ... Жезқазғандағы таукен – ... ... ... мен ... ... ... мен ... ғалымның есімі берілген. Оның есімін нөмірі 2402 шағын ғаламшары алып
жүр (1929 жылғы 31 ... ... ... Николай Степанович
Черных сансыз жұлдыздардың арасынан осы ... ... еді. ... ... ... бір жыл бес айда ... келеді. Бұл ғаламшар оны ашушы
Н. Черныхтың ұсынысымен «Сәтбаев»-деп аталған. Халықаралық ғаламшарларды
зерттеу орталығы бұл ... ... ... ... жж). Қазақстанның көрнекті мемлекет және
саяси қайраткері, ғалым, ... ... 1952 ... ... ҰҒА академигі, ал 1968 жылдан техника ғылымының докторы.
1936 ж. Мәскеудегі түсті металдар мен ... ... ... ... ... машинисінен бастап Қоңырат
руднигінің директорына дейінгі жолдардан өтеді. Ұлы Отан ... ... ... ... бас ... ... және ... бастығы, сондай-ақ Лениногор кен басқармасының Риддер кенінің
директоры болады. 1942 жылдан 1952 жылға дейінгі ... ... КСР ... ... Төрағасының орынбасары қызметін атқарады. 1952 ж. Қазақ
КСР Ғылым академиясының Президенті болып ... ... КСР ... ... ... екі рет ... (1955-1960 және 1962-1964
жж.) 1960-1962 жж. және ... жж. – ... КП ОК ... ... ... аса ... – СОКП ОК ... Бюросының мүшесі. Дінмұхамед Ахметұлы
Қонаев 25 жыл бойы КСРО Жоғарғы Кеңесінің мүшесі, 27 жыл бойы - ... ... ... ... ... СОКП ХІХ – ... съездерінің
делегаты, 3-ден 11 – ге дейін шақырылған КСРО Жоғарғы Кеңесінің ... КСРО ... ... ... ... ... ... мемлекет ретінде қалыптасуында
Қонаевтың сіңірген еңбегі ерекше. Қонаевтың қайраткерлік ... ... және ... ... ... Жезқазған таукен-металургия комбинаттары құрылды және дамыды. Оның
көмегімен химия, металлургия инститтутары ... ... ... ... ... әлеуметтік тапсырыс пакеттерін алды, ядролық
физика ... ... ... ... орта азиялық әскери округ,
әскери-инженерлік база құрылды. Алматыдағы құрылыс пен жағдайластыруда ... аз ... ... жоқ. Оның ... бойынша бой көтерген ... ... ... ... ... “Медеу” спорт көшені, Балуан
Шолақ атындағы спорт және ... ... ... ... ... ... ... мейманханалары, цирк, аэровокзал, аэропорт
және көптеген басқалары Қазақстан Республикасының визиттік ... ... ... ... ... және қолдады. Ол ... Б. ... ... ... О. Сүлейменовтың “АЗ и
Я” атты ... ... ... ... оны ... ... ... ғылыми еңбектері кен орындарын ашық әдіспен зерттеудің
теориясы мен ... ... ... ... ж.
кандидаттық, ал 1968 ж. докторлық диссертация қорғады. 1952 жылдан – Қазақ
КСР Ғылым академиясының ... ... ... аса ... еңбектері бар.
1992 ж. оның “Өтті дәурен осылай” атты ... ... ... ... ... ол ... Горбачевка дейін” деген атпен қайта басылды. ... ... ... үшін ... 8 ... ... және басқа орден,
медальдармен марапатталған. Үш мәрте Социалистік Еңбек Ері. 1994 ... ... ... ... ... ... ісі институты, көше
аталды. 1978 ж. Алматыда бюстісі ... Д.А. ... ... ... құрылған.
Қазақстанның экономикалық ойларын зерттеуде және экономикалық дамудың
заңдылықтарын ғылыми жинақтап қорытуда, қоғамдық өндірістің ... ... мен ... айқандауда Қазақстан Республикасының ғалым
экономистері Ж. Әубакиров, Т. ... А. ... Н. ... ... С. ... Ө. ... Р. ... Досмагамбетов, Т. Абдразаков, Е. Аймагамбетов және т.б.
өлшеусіз үлес қосты және қосып ... ... 90 ... көпшілік қазақстандықтар біздің рРеспубликамыз
тарих дәурлік шебінде тұрғандығына күмән келтірген жоқ ... ... ... құру ... аймақтар арасында экономикалық
байланыстардың бұзылуымен, азық – ... және ... ... халық. бастарынан кешірді.
Соған қарамастан, көптеген қазақстандықтардың жүрегінде жақсы болашаққа
деген сенім болды – және тәуелсіз, егеменді даму жолымен ... жүру ... ... ... ... ... Н. Ә. ... экономиканың барлық саласында нарықтық қатынастарды кеңейтуге және
тереңдетуге бағытталған ... және ... ... қатынасқа ауысуы
туралы халыққа бірбеткейлік пен мәлімдеді.
Өмір үнемі даму ... ... ... одан әрі ... тереңдету үшін, мәдениетті және өркениетті диалог қажет. Осылардың
бәрінде экономика саласындағы идеологияның ... ... ... қисымдай білу мыналарға бағытталған:
– әлеуметтік – бағдарланған ... ... ... ... ... ... ... өндіретін салаларда жеке кәсіпкерлікке
басымдық бере отырып, оның ... ... жеке ... ... көрсету;
– өндірісті құрылымдық тұрғыда қайта құру;
– мемлекет аралық байланыстарды экономикалық – ... ... ... ... елде де оны басқарушыларыңда да болмады. Осындай саяси
– экономикалық ауыр ... ... ... ... ... ... әдейі Президенттің заңы мен ұлттық ... ... ... мен ... үш ... ... – 1992-1993 жылдар;
2 кезең – 1994-1995 жыдар;
3 кезең – 1996-1998 жылдар.
Осы уақыттар ішінде ... ... ... ... ... ... ... республикаға шетелдердің, Әлемдік халықаралық
ұйымдардың, ... ... ... ... даму және реконструкция
банктердің ықпалы өте үлкен болды. ... ... ... ... ... алу ... олардын тілектерін орындап, әуелі экономикалық
тұрақтылық, бағаны либерализациялау (ырықтандыру), инфляцияны ауыздықтау,
және т.б шарттарды ... тиіс ... ... ең ... ол біз ... ... экономика үлгісі
англо-американдық-монетарлық (Фридмен) теориясына ұқсас ... ... ақша ... ... дағдарыстан да монетарлық теория ... ... ... ... ... жағдайда, тағыда Н. Назарбаевтың
“Қазақстан – 2030” ... ... ... ... өту теориясын
туындады. Онда, шетел инвестициясын ... ... ... ... ... ... ... рыноктық экономиканың өмірге
келгенін Батыс ... ... АҚШ ... Бұл Қазақстанның –
тәуелсіздігінің он жылдығының маңызды жетістігі еді.
Қазақстанның әлеуметтік экономикалық өсуінің ...... Н. ... ... ... ... ... - өзіндік
тарихы мен өзіндік болашағы бар евразиялық ... ... ... модель
ешкімге де ұқсамайтын болады. Ол өзіне әртүрлі өркениеттің жетістіктерін
жинақтайтын болады. Біздің ... ... ... ... ... ... тиіс. Қазақстан Республикасы Конституциясына
сәйкес, біз әлеуметтік нарықтық экономика құрудамыз. ... ... де, ... ... – 2030” Н. Ә. ... бағдарламасы).
Қазақ зиялыларыда орыс және шетел ғалымдарының шығармалары негізінде
жалпы ... оның ... ... ... ... мен
бүгінгісі, болашағы туралы ғылыми қорытындылар, көзқарастар, ... ... ... ... (1999) деген еңбегінде бұдан 1300-1100
жылдар бұрын қазақ халқының шаруашылық өмірін, ... ... ... ... Күлтегі абыз бабамыздың сөзін келтіреді: ... ... ... ... ... ... ... бай қылдым, аз
халықты көп қылдым”. Осындай ... ... ... ... оқып ... ... ... барлық саясаткерлерге, экономистерге ақыл-
кеңестер бола алады.
ССРО тарап, жоспарлы экономика ... ... ... ... алып (1991) ... экономикалық реформа жедел жүргізіліп,
мемлекеттік ... ... ... ... ... ... көшуде шет елдің, әлемдік институттарының қаржылық
техникалық көмектерінде пайдаландық.
Трансформациялық көшу барысында әлеуметтік – ... ... ... де, ... инфрақұрылым дамыды. Осының арқасында, ... ... ... ... ... ... ... ұстап, шетелдермен сыртқы экономикалық байланыстарды
ұлғайтып біріккен кәсіпорындарын құрдық. Сонда да, рынок ... ... ... ... – құлқына, көзқарастарына терең өзгерістер
енгізді. Енді адамдар өз өміріне өздері тікелей ... тез ... ... тез ... ... ... ... де экономикалық жол ашық.
Өтпелі кезең экономиясы мен оның аралас ... ... ... ... ... ... Себебі, Қазақстанның
рыноктық экономикаға көшуінде трансформациялық ... ... ... ... жүргізіліуінде әсіресе,
жекешелендіру процессінің көптеген қиыншылықтарына ... Н. ... ... ... ... Осы реформадан халықтың күтетін ... ... ... жаңа ... ... ... жаңа жолдарына; шағын бизнеске; Қазақстанның ХХІ ғасырда
әлеуметтік ... даму ... ... ... ... кәсіпкерлікті, шағын
бизнесті, агробизнесті дамыту арқылы жүзеге асуда Н. ... ... ... ... пен үкіметтің заңдары кәсіпкерлікке жол ... ... ... ... ... Бұл проблемалардың теориясы мен
тәжірибесіне арналған бірнеше регионалдық, республикалық, халықаралық
ғылыми конференциялар өткізіліп, ... ... ... ... ... ... ... Осындай глобалды ғылыми зерттеу
жүргізудің негізгі себебі ол экономикалық реформаның бас шарты ... ... ... ... бас ... ... ... шығып тәуелсіз ел болу үшін керек еді.
Рыноктық экономикалық қатынастар Қазақстан Республикасы тұрғындарының
тұрмысында, сана-сезімінде ... ... ... ... әкімшілік
басқару орнына рыноктағы сұраныс пен ұсыныс және баға келді, енді өз ... ... өз ... өз ... еңбегіне сену сынақты жаңа
менталиттетер қалыптасты.
Бұрынғы қазақтар кездескенде “мал - жан аман ба?” ... ... ... сөзі ... жан ... ... көп сөз ... болуда. Себебі,
нарық заңы қатал, мемлекет “түнгі күзетші” ... ... ... ... ... ... ... “іс айлаға жүреді, сауда
пайдаға жүреді» дегендей, нарық «қолының ебі, аяғының желі бар» адамдардың
заманы болды. Сондықтан ... ... ... ... бәсеке және т.б.
рынок категорияларын терең біліп, күресу, әркімнің міндеті болды.
Жинақтап айтқанда, қазіргі ... ... оның ... ... ... классикалық, неоклассикалық, синтез тәсілдерімен
бағалап, инфрақұрылымдарына қарай оны реформалап, құқылық ... ... ... ... даму ... ... ... мен ой –
санасының қалыптасуы, салты мен тіршілік тынысы, шаруашылық жүргізу тәсілі-
номадтар дәуірінен ... ... ... ... ... ... ... ел болдық.
Қазақ халқының экономикалық дамуы, оның мәдениеті, дәстүрі, әдебиеті,
фольклоры, мақал-мәтелдері осыған ашық куә. Қазақ фольклоры - ... ... ... ... ... аса ... философы Әл-Фараби, Қазақстанның
мәдени дамуының дәлелі, ... ... ... ... ... мен ... ... диалектикасын ашты, қоғамды
құру жолдарын көрсетті.
Қазақстанның экономикалық тарихында шаруашылықты қалыптастыруда хандар
мен олардың ... ... ... ... ... ... дамытуда
үлкен орын алды. Дәлел «Қасым ханның қасқа жолы» мен «Есім ханның ескі
жолының» қосындысы ... ... ... ... - әлеуметтік – экономикалық
және құқылық ... ... ... ... ... ... білім алған,
еуропалық мәдениетке енген, сонымен қатар туған ... ... ... ... ... ... шықты. Олар оқымысты, ағартушы Шоқан, Ыбрай,
Абай рухани төңкеріс ... Абай – ... ... және ... жазба
әдебиетінің негізін қалаушы, Шығыс пен Батыс Еуропа мәдениеттерінің
арасындағы ... ... ... ... жойып, әлеуметтік экономикалық дамуды зерттеп,
патриархалды – ... ... ... тұрған халық ағартушылары, ел үшін
патшалық колониалдық саясатқа ... ... ... ...... ... Т. ... С. ... А. ... ... т.б. саяси және қоғам қайраткерлері, бүкіл өмірлерін өз ... ... ... ... ел ... ... беруге жұмсады.
Совет дәуірінде, қазақстанның экономикалық ойларын ... ... ... ... ғылыми жинақтап қортуда, қоғамдық
өндірістің тиімділігін арттыру жолдары мен ... ... ... және ... ... ... ... Сақтаған Бәйішев,
Қаныш Сәтпаев, Дінмұхамед Қонаев т.б. ерекше орын ... ... даму ... ... құру ... ... ... байланыстардың бұзылуымен, азық-түлік және ... ... ... инфляцияның күшейген кезінде де, елімізде
жүріп жатқан Қазақстандағы ... одан әрі ... және ... көшуде Президент Н. Назарбаевтың еңбегін, оның ... ... ... Президенттің «Қазақстан-2030» стратегиялық даму жобасы
рынокқа өту теориясын туындап, халыққа жағдай жасауда.
Негізгі ...... ... Енді Сіз ... Номадизмнің ерекшелігін;
2. Ренессанс деген не?
3. Әл-Фарабидің ілімін;
4. Тәуке ханның “Жеті – жарғы» заң ескерткішін;
5. ХІХ ғасырдағы Қазақ-демократтарының ... ХХ ... ... ... ... қарсы
күрестерін;
7. Совет дәуіріндегі қазақтың экономикалық дамуына қосқан мемлекеттік,
қоғамдық саяси ... ... ... ... ... Қазақ халқына саяси экономикалық
бостандық алудағы Бірінші ... Н. ... ... ... үшін сұрақтар:
1. Номадизм мен ренессанстың қазақ халқының дамуында алатын орындары;
2. Экономикалық ойлардың ... ... ... тигізген әсері;
3. Әл-Фарабидің әлеуметтік экономикалық ойлардың дамуындағы еңбегі
4. “Жеті жарғы” - занының ...... ... ... Шоқан Уәлихановтың көшпелі халықтар шаруашылықтарын жүргізу туралы
берген кеңестері.
6. Қоғам, мемлекет ... ... ... ... Д. ... ... Республикасының дамуына қосқан
негізгі үлестері.
§3 Білімді өзіндік тексеруге арналған тестер:
1. Қазақстан экономикасындағы номадизмнің ерекшеліктері:
a) көп ғасырлар бойы мал ... ... ... өмір ... егін егу ... ... өндірісті дамыту.
e) А,Б, жауабы шынайы.
f) В,Г, жауабы шынайы.
2. Ұлы ... ... ... үшін мал ... ... мен ... Қалалардың өсуімен бірге басқа елдермен ... ... ... ... жаңа ... ... ... халықараылқ қарым –
қатынас пайда болды;
c) ... ілім ... ... ... мен ... ... ... билерінің институттарын дамыды;
e) барлық жауаптар шынайы.
3. “Жеті ...... құқы ... ... ... Жер ... ... мен суаттар заңы;
b) отбасы – неке заңы, әскер заңы;
c) сот процессі туралы ереже, қылмыс түрлеріне берілетін ... ... ... заң, ... ауыр жарақаттар үшін жазалар;
d) жесірлер туралы заң, олардың мүлік;
e) а,б,с жауабы шынайы;
f) бар жауаптар шынайы.
4. ХІХ ... ... ... ... ... ... Қазақтың
ағартушы – демократтары:
a) Шоқан Уаиханов;
b) Шоқан Уалиханов, Абай Құнанбаев;
c) Ыбрай Алтынсарин, Шоқан Уалиханов ;
d) Абай ... ... ... Абай ... ХХ ... басындағы Қазақтың қай саясый демократтары “Алаш” партиясына
мүше болып, артынан Қеңес одағына қызмет ... ... ... ... Байтурсынұлы, Әлихан Бөкейханұлы;
b) Ахмет Байтурсынұлы, Смағұл Садуакасов;
c) Әлихан Бөкейханұлы, Тұрар Рысқұлов;
d) Смағұл Садуакасов, Тұрар Рысқұлов;
e) Тұрар Рысқұлов, ... ... ;
8 ... ... ... ... ЖӘНЕ ОНЫҢ ДАМУ ... Кейнсиандықтын пайда болуының тарихи жағдайы;
2. Дж. М. Кейнс – ... ... ... ... реттеудің
макроэкономикалық теориясының негізін қалаушы;
3. Неокенсиандық және кейнсиандық дамуының екі ... ... ... даму ... және ... ... болуы.
Аталмыш тақырыппен танысып Сіз мыналарды білесіз:
– ұлы оқымысты Дж.М. Кейнстің экономика теориясына сіңірген еңбегін;
– оның “Экономикалық сұраныс” ... ... ... ... реттеудегі мемлекеттің ролін;
– кейнсиандық және неокейнсиандық теориялардың мазмұнын;
– “неоклассикалық синтездің” мазмұнын;
– солшыл кейнсиандықтың ... ... ... ... даму ... ... пайда болуының тарихи жағдайы.
1929-1933 жылдары болған экономикалық дағдырыстан және одан кейін ұзақ
жылдарға созылған экономикалық ... ... ... Дж. М. ... ... ... және ... жалпы теориясы” ... ... ... ... ... (1936). Ол ... ... негізгі параметрлерін (бәрінен бұрын өндіріс көлемін)
уақытпен ... ... ... ... ... Бұл кезде
экономиканың ұзақ мерзімді өсу мәселері ... ... ... ... одан неғұрлым маңызды сұрақтарға “Толық емес жұмыспен қамтудан толық
жұмыспен қамтушылыққа қалай көшуге ... ... ... қалай
жоюға болады?”. “Өндіріс қуаттарының толық өспе ... ... ... ... өндіруге болады?” деген өзекті сұрақтарға
жауап ... ... ... ... табыстар, жинақтар, инвестициялар мен ... ... ... қол жеткізу міндеттерін алға қойды.
Кейнсиандықтың басты экономикалық идеясы инвестициялар мен жинақтар
арақатынасын ... ... ... ... ... ... ... категорияларды зерттеумен байланысты.
Дж. Кейнс, Бреттон – Вуд конференциясында қабылданған, ... ... ... негізі және Халықаралық Валюта қоры (ХВҚ) ... ... құру және Даму ... ... ... ... ... Оның
бастамасы бойынша бір елдің ... ... ... ... кез ... ... ... тауарларын сатып алу үшін пайдалануды қамтамасыз ететін,
мемлекетаралық клирынгелікті одақ құрылды. Бұл ... ... ... ... ... ... жою ... одақтас - елдердің барлық
Орталық банкілеріне есеп- шоттар ашуды қамтамасыз етті.
Дж. М. Кейнс теориясының ... ... ... ... ... ... қарастыру емес ол, агрегирленген (агрегированный)
категориялар ретінде, нақты экономикалық ... ... ... ... ... ... ... теориялық негіздерін
қалап, олардың экономикалық даму тенденцияларына тиетін әсерін көрсетті.
Кейнсиан теориясы мемлекеттің ... ... ... ... ... ... ... есебін
жүргізуді болжады. Сондықтан қазіргі экономикалық теория Дж. М. ... ... ... және методологиясымен тікелей байланысты. Ол
экономикалық даму процестеріне әсер ... ... ... ... ... кең ... түсіндіріп, ғылыми пәнінде пайдаланды.
Кейнс жаңа ... ...... ұсынды. Кез келген саладағы инвестициялардың ... ... және осы ... ... ... ... тұдырады, ал ол, тұтыну заттарына деген сұраныстың қосымша
көбейуне әкеледі. Бұл салалар өндіріс құралдарына ... ... ... ... инвестиция арқасында, жиынтық сұранысты, ... және ... ... ... Кейнстің зерттеу методологиясының ерекшеліктері мыналар:
– қысқа мерзімдік макроэкономикалық ... ... ... екі
бірлігі – ақша бірлігі мен еңбек бірлігін құру;
– экономикалық ғылымдар теориясына өзгермелі ... ... ... ... ... негізделген, математикалық үлгілерін
(модельдерін) енгізу.
– экономикалық теорияның жаңа тілін құру – ... ... ... мерзім аралығында аса аз өзгеретін санының тілі, содан соң осының
көмегімен бүкіл экономикада ... ... төрт ... мен ... ... енбек рыногы, ақша рыногы және бағалы
қағаздар рыногы) қызметіне келіп тоғысуы;
– экономикалық процесте ұсыныстың негізгі ролін ... яғни ... ... кезде, шаруашылық өмірі соған бейімделеді, ал содан
соң бағаның одан да жоғары көтеруілін мүлде сезбейді;
– капиталдың шекті тиімділігі түсіндігін ... – ол ... ... ... ... негізгі капиталдың бірлігіне шаққанда
келетін пайда қатынасының ... ... Дж М. ...... ... негізінде экономиканы реттеудің
макроэкономикалық
теориясының негізін қалаушы.
Жиынтық аграгирленген (бір тұтас көрсеткішке бірігу) экономикалық
параметрлерді талдау негізінде, ... ... ... жаңа ... ... ... ұсынысты, бағаны жекелеген ... ... яғни ... қараған Маршаллмен
салыстырғанда, Кейнс макроденгейінде функционалдық байланысты ... ... ... Ол ... ... ... ... сол себепті оларды біртұтас бөлінбейтін жүйе ретінде ... ... ... тағы да былай деді, сұраныс моделі өз - өзінен ... ... ... табыстардың деңгейімен анықталып, табыстар динамикасынан
артта қалып отырды. Егер сұраныс өндірілетін ... ... ... ... онда ... бір бөлігі өткізілмей қалады. Ортақ өндіру
төмендейді.
Неокласиктерден Кейнстің ... ... ... ... ... ... саналмайтындығында, қайта олардың
керітарпашыл (консервативный) болатындығын бекіту болып табылады. Рыноктағы
жағдайды бағалар динамикасы бойынша ... ... ... болушылығы,
тұтыну сұранысының динамикасы бойынша түсіндірді. Енбек рыногында бағалар
(нақты еңбек ақы) жұмыс күші сұранысы мен ... ... ... ... ... ... ... бойынша жинақтардың өсуі инвестициялардың өсуіне мүлде
тең емес, тіпті белгілі бір жағдайларда, жинақтардың өсуі инвестициялардың
көлемін ... ... ... ... мүмкін. Осының нәтижесінде, рынок
“автоматизмі”, А. Смиттін “көрінбейтін қолдың” жұмыс істемейтіндігін, тепе
– теңдік қалпына келтірмейтіндігін ... ... ... оның ... ... ... ... арасындағы сәйкестікке қол жеткізу
үшін сыртқы ... ... яғни ... ... ... ... ... қамту мен өндірісті реттеудің жаңа теориясын ... ... ... ... ... ... тәсілдерін болжап
берді.
Ұлттық табыс пен жұмыспен қамтудың ... ... ... өзгермелі
екендігі Кейнстің ілімінен туындайды. Ұлттық табыстың өсуі ... өсе ... және ... ... ... ... ... тұтынушылықтың өсу факторы ретінде қатысады және өз ... ... өсуі ... ... ... Ол бүкіл тұтыну және
инвестициялық шығындардың жиынып ... ... ... ...... және ... ... сұраныстың дамуын анықтау
әдістерін – жасады.
Кейнсиандық теорияда “сұраныс тимділігі” деп аталған тұтыну ... ... ... маңызды орын алады. Яғни ұлттық табыс өндіру
динамикасы мен жұмыспен қамту деңгейі, өз ... ... ... ... ... ... Тұтынудың, инвестициялар мен
мемлекеттік шығындардан тұратын жиынтық ... ... ... ... ... ... капитал жұмсаудаң
күтілетің кіріс келтірілушілікті, және өтімділікті ... бұл ... 1- ... анық көрінеді.
1 үлгі
Дж. М. Кейнс жүйесіндегі негізгі байланыстар
Бұл кестеден мыналарды түсінуге болады, тұтыну мен табыстар арасындағы
тәуелділіктен ... ... заң ... ете ... ... жұмсалатын шығындар тұтынушылық бейімділікпен (С/Ү) анықталады.
Дегенмен, табыстың өсумен тұтынуға орташа бейімділігі ... ... ... ... әсерінен төмен түседі.
Инвестициялық сұраныс деңгейі (I) капитал жұмсаунан (P’) ... мен ... ... ставка мөлшеріне (R) тәуелді болады.
Проценттік ставка немесе процент ... (R) – бұл ... ... үшін төлем.
Кейнс теориясының басты идеясы – жиынтық сұраныс көлемінің жеткіліксіз
жағдайында, экономикаға ... ... ... ету ... ... ол ұлттық табыспен, жинақтармен, инвестициялармен және жиынтық
сұраныстармен арадағы экономикалық сәйкестіктерге қол ... ... ... тепе - теңдік - Кейнсше сұраныс пен ... тепе ... мен ... ... ... ... кемшілігі ол
сұраныстың тиімділігінің жетіспеушілігі деді, оның себебі, ... ... ... ... ... тыс ... жағдайда, Кейнстің ойынша, экономикалық ... ... ... ... ... ... инвестицияға кең қатысу, әртүрлі қоғамдық
жұмыстарды ұйымдастыруы ... ... жол ... ... ... ... ... т.с.с), инвестициялардың формаларын бақылау,
экономикалық жағынан аз қамтылған халық топтарын қорғау (зейнет ... ... ... мен ... ... т.с.с) инвестицияның
көбеюіне әсер етіп, халықтың сұраныс көрсеткішінің өсуіне жағдай жасайды.
Кейнстің ... іске ... үшін ХХ ғ. 30- шы ... ... ... ... ұлттық кеңесі құрылды”. Мақсаты, экономикалық
және әлеуметтік бағдарлама жасап, қандай өндіріс ... ... ... ... ... ... жауап беру, 1944 жылы Англияда “Жұмыс
пен қамту саясатының Ақ кітабы”- жарық көрді. Осы ... ... мен ... көп үкімет басшылары еңбекпен ұзақ, толық қамту үкіметтің міндеті
деді. Мемлекеттің осындай ... іске ... ... ... ... ... ... жолы еді.
Экономиканы мемелкеттік реттеу құралына ... ... ... ... ... ... ... – ақша және бюджеттік саясатты
жатқызды. Оның ... ... ... ... ... ... ... қайта, нақты еңбек ақыны кеміту арқылы табыстарды кәсіпкерлердің
пайдасына қайта бөлуге әкеледі, ал осыған ... ... ... ... және ... ... ұсыну қысқармайды.
Экономикалық теорияны дамытудағы Кейнс еңбектерінің үлесі:
- бағаны талдаудан нақты өнімді (продуктыны) практикалық талдауға көшу;
- ... ... ... ... өзгеруіне қарағанда, пайыз
нормасының, жинақтаумен инвестицияға ... ... ... ... жаңа ... ... ... идеялары;
- қазірғі капиталистік экономиканың өзін-өзі реттеу мүмкіндігін, әсіресе
жұмыспен қамтудың жоқтық тезисін кіргізуі;
- тұтыну бейімділігінің ... ... және ... ... экономикалық саясаттың революциялық мүмкіндігінің тууына себеп болыуы.
8.3 Неокенсиандық және кейнсиандық
дамудың екі ... М. ... ... ... және ақшаның жалпы теориясы” атты
басты еңбегінің жарыққа шығуы тек қана ... ... мен ... -
экономикалық әдебиеттердін пайда болуына себеп болу мен қатар, сондай – ... ... ... мектептер мен экономикалық ағындарды туғызды.
Дж. М. Кейнстің осы еңбегі жарыққа шыққаннан соң ... ... ... ... ... ... ... бірнеше синтездік көзқарастарды
пайдаланып экономикадағы тепе-теңдікті сақтаудың ... ... ... бастады. Соғыстан кейінгі жылдары кейнсиандық бағытта
біршама ... ... яғни жаңа ...... ... ... ілімінен өзгешелігі, ол экономикалық өсу және
циклдік даму теориясын ... ... мен ... ... ... ... олар бір – ... өте қажетті. Логикалы
байланысты және ұсақ – түйегіне дейін жасалған неокласикалық жүйе дағдарыс
пен жұмыссыздық ... ... ... ... ... Кейнстің
“Жалпы теориясы” керісінше, экономикада тепе – теңдік жағдайды ... ... ... және ... іс – ... ... ұсына отырып,
шын мәниесінде ортақ, түгел қамтушы теориялық жүйені бере алмады.
Сондықтан ... ... пен ... ... Дж. ... ... Э. Хансен, П.Самуэльсон және т.б. Кейнстің позицияларын
неоклассиктермен ... ... ... ... ... кең ... ... Осының арқасында “неоклассикалық ... - ... ... деп ... ... жүйе ... ... құрушылар”, “Жалпы теорияда” ... ... ... ... оны ... ... екі
себеп бойынша қайыра өңдеу керектігін шешті.
Бірінші себеп, соғысқа дайындалу ... ... ... ... ... ... ... халықтың қайыра жұмыссыздыққа
қарсы күресі, капитализм мен ... ... ... екі ... және т.б.) ... ... 1929-1933 жылдардағы Ұлы тоқыраудың
суымаған ізі бойынша жазылған “Жалпы теорияға” ... ... ... ... жерде ең басты проблема болып сұраныс емес,
экономиканың өсуімен байланысты ... және ... ... ... тек қана ... үшін ғана ... сонымен бірге өсу үшін де ... ... ... ... ... қажет еді.
“Жалпы теорияны” қайта қараудың екінші себебі, өзінің күрделігімен
карама-қайшылықтарына байланысты, бұл ... ... ... ... мен ... жол ... еді. ... экономисі
М. Блауг, Кейнстің “Жалпы теориясы” – ... ... ... Бем - ... ... ... ұқсас, қарапайым түрде
жазылған ... ... деп ... ... онда ... ... төрт үлгісі болатын, оның кейбір идеялары неоклассикалық үлгіге
(моделге) жеңіл кірсе (встраиваются), басқалары оның бүкіл логикасын бұзды.
Кейнстің дана маңызды ... ... ... оның кей ... аз ... деп ... ал басқалары одан әріқарай дамыды. Әр
түрлі коментаторлар ... ... ... оның ... ... оны ... ... деп “неокенсиандық”, “ортодоксалды
кейнсиандық”, ... ... ... ... ... ... деп атады.
Сонымен, неоклассикалық синтездің негізі:
– Самуэльсонның атымен ... оның ... ... ... ... ... Кейнс үлгісі, ұлттық табысты анықтаудың
принциптерін дәл және айқын түрде береді, сондықтан оны ... ... ... ... ... санайды.;
– Дж. Хикс ұсынып, кейінірек Э. Хансен жетілдірген ақша ... ... Хикс – ... ...... ... ... Бұл кесте Кейнс теориясын жалпы тепе – ... жеке ... ... - ... ... ... ... квитесенцнсі болып саналады;
– Толық жұмыспен қамтылушылыққа өздігінен қол ... ... ... ... одан әрі қарай, неоклассикалық мектеп өзінің
теориялық манызың сақтай отырып, В. ... ... ... ... ал капиталистік экономка – ... ... ... ... ... ... үш ... тұрады:
– Кейнстің қысқартылған (ықшамдалған) немесе кесілген үлгісінен;
– Хикс – Хансенің “кірістер - ... ... ... ... ... ... себептерін түсіндіруден;
Кейнстің бірінші қысқртылған (ықшамдалған) үлгісіндегі жиынтық ... ... ... (Е), ... (С), және ... бөлінеді, ал жиынтық ұсыныс ұлттық табыстың (Ү) ... ... тепе – ... мына ... ... ... “кірістер – шығыстар” сызбасын (кестелерінің) авторлары
инвестициялау тек, капиталдың ... ... ... ... асып ... ... І < І (R) ... бар деп есептеді.
Процентің (пайыздың) ... ... ... ... ... ... тең
жағдайларда қосымша капитал салымдарын жасау пайдалы, яғни керісінше.
Жалпы алғанда Хикс – ... ... ... жасаумен неоклассикалық
мектеп ертеден айналысып, жалпы ... тепе – ... ... ... ... ... да ... теория
оған жекелеген жағдай құқығында кіреді.
Үшінші блок – ... бір ... ... ... ... ... ... толық жұмыспен қамтылмаушылық себептерін
түсіндіреді. Бұл еңбек нарығындағы өздігінен ... ... ... ... ... ... ... ақшаға деген сұраныста өседі,
демек, ликвидттен (өтімділіктен) айырылғаны үшін - ... ... ... ... ... ... ұлттық табыс пен
жұмыспен қамтылушылық деңгейі төмендейді. Мұндай құбылыстардан “өтімділік
қақпаны” туындайды.
“Өтімділік ... – бұл, ... ... ең төменгі деңгейде
болған кездегі, экономиканың жағдайы. Оның одан арғы жерде ... ... ... инвестициялық өсуі және жұмыспен қамтылушылық мүмкін
еместігін ... ... ... ... ... ... сондықтан,
ақша көлемінің бүкіл өсімін ... ... ... деген алыпсатарлық
сұраныстарға жұмсалғаның пайдалағын түсіндіреді.
Кейнс ... бұл үш ... ... ... - ...
неоклассикалық синтезге” кіру жағдайлары. Шын ... ... тепе ... ... ... үш ... ... өзін - өзі реттеу механизмі
іске қосылмайды, ... ... ... және ... ... сипатталады.
Көптеген теориялық талқылауларың нәтижесінде, ... ... ... ... ... ... сыйымдық проблемасы шын
мәнісінде шешілді. Неоклассиктер микроэкономика теориясының басымдық
жағдайларын сақтап ... ал ... ... ... ... сақтады. Бірақ муқият ... ... ... ... ... жайлы неоклассикалық
синтезді кейнсиандық тұрақсыздық пен күресуді ұштастыра алмағанын, көруге
болады. ... ... өз - ... ... ... ... өз ... микроэкономикалық бөлігін қорғай отырып кейнсиандық
доктринаны жоққа ... және ... ... ... ... ... неоклассикалық теорияның принциптерін тағы да ... ... ... ... ... икемді еместігін
Cамуэльсонның айтуынша “ірі корпорациялардың бағаға әкімшілік ... ... ... ... ... ... тезис кейнсиандық бағдарламаның қажеттілігінің басты дәлелі. Бұл
жағдайлар “баға белгілеудің неоклассикалық ... ... ... ... ... Дегенмен микро - және макро – теориялар
екеуі де бір экономиканы талдайды, сондықтан бағаны ... ... ... ... ... пайымдаудың ешқандай мағынасы жоқ.
Сондықтан экономикалық проблемаларға жаңа жол табушылықтарды ... ... жаңа жол ... ... ағылшын экономисі Рой Харрод
(1990 –1978 жж.) іске ... Оның ... ... ... (1948) ... ... аты ... оқымысты, соғыстан кейінгі
кейнсиандықтардың көсемі, неокейнсиандық динамика теориясын жасаушысы етті.
Харрод ... ... ... ... ... ... бәсекелестік, шығындарының ауытқуы, сауда циклі және т.б.
проблемаларды қарастырды.
Харродтың ... ... ... ...... көрсеткіштер – жиынтық сұраныс пен табысты, жиынтық
жинақтар, инвестициялар және тағы ... ... Оның ... ... ... ... өндірістің сандық түрлерін көрсету мен
бірге олардың сапалық айқындамалары мен әлеуметтік салаларын еске ... ... ... ... динамикалық процесстерге талдау жасады. Ұзақ
мерзімдік өсу проблемаларының ... ... ... ... ... аударды, жұмыссыздық пен өнеркәсіп цикілінің
проблемаларын бөліп көрсете отырып, ... пен ... ... ... тәжиребелік бағдарламада шаруашылықтың екі тобын қарастырды:
1. ... ... ... ... ... 2. ... ... – ала ескерту мақсатында – экономикалық даму қарқын ұзақ уақытқа
ынтыландыру саясаты.
Неокейнсиандықтар Харродтың экономикалық ... ... ... (Дж. Робинсон, Н. Калдора және ... ... ... ... ... туғызған, пионерлік зерттеулер деп атады. А.
Эйхердің айтуы бойынша Дж. Кейнстің ... ... ... теориясы”
тұжырымдасын талдаған Харродтың ... оны алға ... ... болды.
Қазіргі кезенде экономикалық өсуді талдауда (Жапонияда, Оңтүстік
Кореяға, Тайландта) Харродтың экономикалық ... ... ... динамикасы мен теориясына тамаша нәтижелерін берді.
Оның үлгілерін қазіргі кезеңде көптеген нарықтық мемлекеттер мен ТМД
елдерінің экономикаларының даму әдістерінен ... ... ... үшін ... ... ... өсу ... берік еместігі мен ішкі ... ... ... ... ... ие. ... теоретиктігі мен ғана қызықты
емес, ол сонымен бірге тарихшы – экономист, Дж. М. ... ... ... негізгі еңбектерін зертеуші ретінде де ынталандырмай қоймайды.
Неоклассикалық мектептің бұрынғы жақтасы, Гарвард ... ... жас ... ... Э. ... өзі үшін Дж. ... бейнесінде
жаңа доктринамен және пайғамбар тапты. Хансен сенімді кейнсиандық және оның
жаңа тұжырымдамаларына берілген ... ... ... ... алды.
Нобель сыйлығының лауреаты Дж. Тобин былай деді: “АҚШ – ... ... ... ... ... ... ... басқа американдық экономисті табу мүмкін емес».
Хансен 20 жыл бойы Гарвордта, жоғары әкімдер мен көрнекті ғалымдардың
нағыз ... ... ... ... ... ... ... Нобель сыйлығының лауреаттары Самуэльсон, ... ... ... Е. ... Дж. Гэльбрейт қатысты. Осы
семинарда П. ... ... рет ... ... ... ... үлгісі (моделі) туралы баяндамамен, ал
Домар өсудің новаторлық үлгілердің авторы ретінде ... ...... ... аса ... ... саясаты
және экономикалық циклдар”, “Ақша теориясы және қаржы саясаты” және т.б.)
Кейнстің ілімімен байланысты жаңа теориялық ... ... ... Оның тілі – ... кескіндердің, кестелердің тілі болды, сол
арқылы оқырмандарын қажетті қорытындылар жасай білуге үйретті. Хансеннің
еңбегі ... ... ... Ұлыбританиға қарағанда, АҚШ-ты “неғұрлым
кейнсиандық елге” айналдырды деп тұжырымдайды . Ол ... ... ... ... ... ... жұмыспен қамтылушлық күресін” басқарды,
соның нәтижесінде “Жұмыспен ... ... ... (1946) ... ... АҚШ
үкіметі жұмыссыздықа қарсы күресті бірінші кезекті міндетке айналдырды.
Жалпы былай деп айтуға болады, Д. ... Дж. ... Л. ... АҚШ ... ... ... саясаты – кейнсианды-
хансендік болды.
Хансен кейнсиандықты аса ірі ... ... ... бойынша
жолсерік” (1953) еңбегінде “Қамтылу, процент және ақшаның жалпы теориясына”
толық түсінік берді. Бірмезгілде, ол аса ... ... - ... ... ... ... жалғаушысы болып саналды.
Самуэльсон айтқандай, Хансен табыстарды анықтау теориясы мен ... ... үлес ... ... тұжырымдамасының авторы ретінде, оның “Экономикалық
цикл және ұлттық табыс” (1957) атты іргелі монографиясы Э. Хансенге ... ... ... ... ... ... ... болмайды деді, ол
қазіргі динамикалық экономикаға шын берілген ... ... ... ... ... тұжырым жасады: қаншалықты цикл
капиталистік экономиканы іштей дамытушы болмасын, ... енді оны ... бір ғана ... ... қолы” жеткіліксіз, ол үшін мемлекеттік
саясаттың антициклдық бағдарламасы қажет деді.
Хансен құрған мемлекеттің ... ... ... меншікке тиіспей, тек қана айналым мен табыстарды бөлу алаңын
қарады. Осыған дейінгі тәжиребелерді ... ... ... өзінің
антициклдық бағдарламасының үш бағытын берді:
1. ... ... ... (құрылған тұрақтандырғыштар);
2. Өзіндігінен әрекет етуші, өтеу жасайтын (компенсирующие) қарсы ... Өтем ... ... ... ... Э. Хансен өзінің еңбектерінде ағымдағы ... ғана ... ... ... ... ... ұзақ
мерзімдік стратегиялық мақсаттарына арналған бағдарламаларды да берді. Ол
толық ... жету ... емес деп ... ... бірге “әлемдегі үлкен
теңсіздіктерді элементтеу аса қажетті” деп болжам жасады.
Кейнс ... ... жеке ... инвестициялары, экономикалық өсудің
басты ынталандырушы құралы деп ... ... ... “толық жұмыспен
қамтылушылық” пән жоғары қоғамдық және жеке меншіктік тұтыну сәйкес келіп,
онын әлеуметтік салада ... ... ... ... ... америка экономистерінің ішінде бірінші
Нобель сыйлығының лауреаты Пол ... (1915) ... ... мәні -
теориялар арасындағы алшақтықты жою, қазіргі ғылыми жетістіктер мен ... ... оңды ... ... ... болды.
Самуэльсонның теориялық өндеулеріндегі ең бастысты экономикалық
процестерді ... әр ... ... ... ... ... басым көпшілігі тиімді ақша-несие және ... ... А. Смит пен А. ... ... ... Кейнс
бойынша табыс деңгейінің қазіргі ... ... ... ... ... ... – бұл еңбек құны теориясы ... ... ... ... Бұл ... - және макро
деңгейлеріндегі статистиканы зерттеу оған талдау жасау және тепе – ... ... ... оны ... ... және ... ... үлгілер мен есептеулерді қолдана отырып, ол ... ... ... ... ... ... ... әртүрлі күресуші тұжырымдамалар мен
мектептердің арасында ... ... ... жолдарын іздестіруге
бағытталған. “Синтез” – бұл америкалық экономикалық ... ... ... мен ... ... ... позитивтік және нормативтік
экономикалық ғылым ... ... ... ... ... формаларда
дамиды.
Самуэльсон бойынша аралас экономика, экономикалық бақылауды қоғам
(мемлекет ... және жеке ... ... ... ... ... ... жүйе. Еркін бәсекелестік, уақыт өте, ... ... ... пен бөлудің сәйкестігін анықтауда негізгі
механизмі ретінде қатысады. Самуэльсон бойынша ... ... ... болып дамыған еңбек бөлінісі мен күрделі ақша ... бар ... ... ... ол мынадай қорытынды жасайды, еркін рынок
жүйесінің кемшіліктерін ... ... ... рөлі өсе ... ... деңгейі жинақтар мен инвестициялар арақатынасымен
немесе жиынтық қоғамдық ... ... сол ... бұл ... саясаттың әсерімен өзгеретіндігін көрсетті. Ағымдағы тұтынудан
(капиталдан) өндіріске тартылатын ресурстар жұмсалады деп ... ... ... олар ... береді, яғни экономика болашаққа қызмет
етеді.
Ұлттық өнім мен ұлттық табыс динамикасы циклдық ... ... оның төрт ... ... бөліп көрсетеді: қысу, жандану,
экспансия және жоғары саты.
Самуэльсонның пікірі ... ... даму ... ... ... мемлекет пен банктердің ақылды саясатының арқасында бір – ... - пар ... Ол ... ... ... кезеңдерінің
ұзақтығына сәйкес сұраныс пен ұсыныс тепе – теңдігінің әртүрлі үлгілерін
(типтерін) қарастырды.
Аралас ... жүйе ... ... ... ... ... ... жасады, рынок сұраныс пен ұсыныс арқылы қандай
тауар керек және кімге, қандай көлемде өндіру ... ... ... ... деп атап көрсетеді, мемлекет нарықтық ... ... ... ... ... ... ... қорғауға, аз қамтамасыз
етілгендердің пайдасына табыстарды қайта бөлуге және т.б. жауапкерші.
8.4 Кейнсиандықтың эволюциясы және
поскейнсиандықтың ... ... ... ... және циклдық дағдарыстар, әсіресе 1974-75
жылдардағы дағдарыс және созылмалы ... ... ... ... алып ... Тура осы кезеңде стандартты антициклдық кейнсиандық
схемалар әрекет етуін тоқтатты. Егер, ... ... ... ... ... ... және ... шектей отырып, оны ұстап тұруға
тырысса, ендігі жерде үкімет ... ... ... сатысы кезеңінің
өзінде экономикалық қиындықтарды қалай шешуге болады деген мәселелер ... ... ... және ... ... ... дағдырысы –
мемлекеттік реттеудің ресми ... ... тек қана ...... тұрғысынан ғана емес, Кейнс ... ... - ... мен ... ... ұшырады.
Монетаризм теориясының негізін салушы М. ... ... ... басқаруға мүлде тиімсіз деп санады. Шынында ол тек 70-
ші жылдары ғана жарамсыздығын көрсетті. Мүмкін, ... ... ... ... ... ... тән болып, сосын орталықтанған
реттеу өзінің мүмкіндіктерін жоғалтып, жалпы ... ... ... ... 60-70-ші жылдардың шегінде өтті. Ол ... ... ... ... күрт ... олар тез ауысып отырды,
шағын және орта бизнестің ролі артты. ... ... ... (мемлекеттік) реттеуді қиындата түсті, нарықтық реттеу арқылы
басқарудың объективті ... ... ... ... реттеудің тиімді
кейнсиандық шаралары өзінінің маңызын неге ... ... ... ... 80-90 ... КСРО және ... ... елдеріндегі
орталықтанған жоспарлаудың марксистік ... ... ... ... ... болады.
Екі кейнсиандық ағындардын қосылуы нәтижесінде посткейнсиандық
қалыптасты. Бір жағынан бұл кембридж ... ... ... серіктерінің (ДЖ. Робинсон, Н. Калдор, П. ... және т.б.) ... ал ... ... 60-ші ... Р.
Клауер,П.Девидсон, және тағы басқа ... ... ... АҚШ – ... сыни ... ... баға беру ... Олар ортодоксалды
кейнсиандық теорияның “толық емес ... ... тепе ... “неоклассикалық синтездің” бөлігі ретінде сынады.
Бұл жаңа ағым, Кейнс ... мен ... ... бір ... ... сыйымсыз екіндігін бекітті. Шын мәнісінде, Кейнс болжамдарын
әзірлеушілер – Э. ... Р. ... Д. ... П. ... ... ... біршама бұрмалады. Бұл кейнсиандықты “қайта құрудың”
екінші ... жиі ... ... деп атады, себебі олар үшін,
ақша процесімен байланысты тұрақсыздық пен белгісіздік ... ... осы екі ... 70- ші жылдары “неоклассикалық
синтездің” ... ... ... ... жүйе жасауға таласты.
Сөйтіп, неортоксалды кейнсиандықтардың екі ағымы да, неоклассикалық
жүйені ... ... ... Кейнстің экономикалық теорияда бастаған
“революциясын” аяғына дейін жеткізіп макро – және ... ... ... ... ... ... мынаны атап өту керек, өмірден оның ... ... (Р. ... Н. ... П. ... және т.б.) өтумен, бұл
ұмтылыстар, ... ... ... ... ... ... қол жеткізе
алмады. 80- ші жылдарға тән идеология мен ... ... ... ... ... ... ... құру” идеяларының
әлсіреумен байланысты посткейнсиандық өзінің бұрынғы белгілерін жоғалтты,
дегенмен әлі де өмір ... ... ... ... аяғы мен 90-шы ... ... ... кейнсиандық
атауымен постейнсиа-ндықтың жаңа дамуы байқалды. Оның міндеті – Кейнстің
теориясын одан әрі қарай дамыту, осы ... ... ... ... ... мен экономиканы интернационалдыруды макроэкономикалық
саясат талаптарына бейімдеумен болды. Бұл, мемлекеттің белсенді ... мен ... ... синтезінің жаңаруы болып табылады.
Кембридж мектебінің мүшелері, Дж. Кейнстің шәкірттері мен ... ... Н. ... П. ... және ... ХХ ғасырдың 40-50-
ші жылдарының өзінде, Кейнс теориясын сындық тұрғыдан қайта бағалау жөнінде
сөз көтерді, олар оның ... ... ... басқа ағымдардың
синтез базасы мен байланыстыруға дамытуға талпыныс жасады. ...... ... Д. Рикардо мен К. ... мен ... ... ... жиі ... деп ... Олар ... сұраныстың өсуі үшін, монополияны
шектейтін және әлеуметтік ... ... ... ... ... өсу проблемаларын зертеді.
Кембридж мектебінің өзіндік ерекшілігі – бұл неоклассикалық ... ... ... ... ... бөлуден және
бағаны белгілеуден бас тарту.
Кембридж мектебінің көсемдерінің бірі Дж. Робинсон “Капиталды жинақтау”
(1956) деп аталатын ... ... ... ұзақ ... ... мен
еңбек ақы арасындағы бөліс, капитал көлемі және техникалық прогрестің
сипаты, ... мен ... ... ... өсуі ... әсер етуші негізгі факторларды, сондай-ақ тұрақты өсудің ауытқуыұна
әсер етуші себептерді синтездады. Робинсонның екі секторлы ... ... К. ... ... және ... кеңістік даму схемалары
белгілі әсерін тигізді. Капиталды ... ... ... ... ол ... ... шаруашылықты жүргізудің капиталистік
заңдарының ... ... ... қоғамдық өндірісті Робинсон екі секторға бөлді:
1. инвестициялық тауарлар секторы (І);
2. тұтыну заттар секторы ... ... ... ... еңбек ақыдан (W) және квазирентадан
қалыптасады яғни пайдалардан (Ү) және амортизациялардан (Q) ... W1+ Q1= Ү1; ІІ W2+ Q2 = Ү2; W1= ... ... ... үшін Робинсон абстракцияға сүйеніп
мынандай идеяларды ұсынды:
– экономикаға мемлекеттің араласуының жоқтығы;
– тек қана екі таптың ...... және ... ... ... ... жұмсалатын пайдалардан түсетін
тұтынудың ... ... ... ақы – ... өзгермелі, бұл еңбекке ақы
төлеуде, физикалық өзгермелі минимум. Ол жоғарыда келтірілген теңдіктерден
бірінші тұжырым ... ... ... қоры мен І ... ... ІІ ... ... шамасымен анықталады.
Инвестициялауды өсіру үшін, І ... ... пен ... ... ... Яғни нақты еңбек ақыны төмендету, яғни соған
сәйкес ІІ ... ... (Q2) ... ... ... ... ... Бұл жинақтау, жұмыспен ... және ... ... ... ... жағдайы.
Біріншіден, пайданың көлемінен яғный капиталдық тауарлардың жылдық
өндірілген өнімнен (І бөлім) тозұ (ҰІ- R) ... алып ... ... ... ... ... алып ... қалған құнға
тең: Екіншіден инвестициялауды ... ... ... ... ... ... басқа бағытқа жұмсауы мүмкін). Сонымен ... ... ... ... осы екі ... ... беруі тиіс.
Жетілмеген бәсекеден, Робинсон бәсекелес шаруашылық жүйесінің тең
жағдайының бұзылу мен жалдамалы еңбекті ... ... Ол ... ... әсерін, тауар сатуды бақылауды, және мемлекеттін баға мен сатуды
реттеу мүмкіндігін ... ... ... теориясы нарық механизміне
талдау жасу бағыттарының бір тетігі болып саналады. Барлық ... ... пен ... ... монополияларға жоғары бағалар
белгілеуге және табыстарды өздерінің ... ... ... мүмкіндік
береді, яғни баға монополиялық пайданың ... ... ... реттеуді күшейтудің қажеттілігі туралы қорытындыға келді.
Д. Робинсон теориясын дамытушы Н. ... ... ... ... айтып, экономикалық әл – ауқат теориясына үлес ... ... ... ... ... ... ... теориялар ережесін, Дж. Кейнс, Д. Рикардо, К. Маркс және
П. Сраффа теориялары негізінде ... ... ... басты еңбектері: “Шығындарға ... (1955), ... және ... өсу ... очерктер” (1960), “Капиталды
жинақтау және экономикалық өсу” (1961), “5 томдық ... ... ... ... ... ... ... Қазнашы кеңесшісі ретінде, ол
салықтарды ... бөлу ... ... ... құнынан асырылған
өсімге салық салу және өндірістік ... ... ... ... ... ... үшін ... салықты салуды ұсынды.
Кембридж мектебі өзінің экономикалық саяси дамуында. Қалдар алдында көп
қарыздар. Оның тиімді сұраныс пен ... және ... ... ... ... ... мемлекеттің экономикаға
араласуының қажеттілігі туралы еңбектерінің аса үлкен маңызы болды, және
ғылымның ... оның ... жеке ... ... экономикалық теорияны дамытуда Дж. Кейнстің ... із ... Ол А. ... Д. ... және К. Маркспен қатар,
экономикалық ойлардың ... ... әсер ... ұлы ... ... ... теориясын дамытудағы Кейнстің сіңірген еңбегіне жататындар:
баға талдауын нақты өнімге ауыстыру; процент ... жаңа ... ... ... ... қазіргі капиталистік
экономиканы өздігінен реттеудің мүмкін еместігі туралы ереже; ... және ... ... ... ... ... және т.б.
Тиімді сұраныстың тапшылығы, оны қоректендірудің (бюджет үшің шығыс
есебін қолдау, мемлекеттің белсенді ... ... ... ... ... ... экономиканың негізгі
проблемалары деп санады.
50-60-шы жылдардағы кейнсиандықтың бөлінуі, Кейнстің макроэкономиасы
мен ... ... ... ... ортодоксалды
кейнсиандықтардың (Э. Хансен, Р. Харрод, Дж. ... П. ... ... ... болуына әкелді. ... ... ... ...... микро деңгейіндегі ең жоғары
көлемдегі жеке ... ... ... ... экономиканы
қолдау тұжырымдамасы қалыптасты.
Негізгі терминдер
Шынай ұсынылатын ... тепе – ... ... – алу ... ... ... ... бейімділік
Өтімділікке артықшылық беру
Жұмыссыздықтың табиғи деңгейі
Жанжақты тұрақтандарғыш
Жетілмеген бәсекелестік
Практикум
§1 Енді Сіз білесіз:
– Дж. Кейнс ілімінің ... ... ... ... ... ... дамытудағы Кейнстің сіңірген еңбегі;
– толық жұмыспен қамтылушылықты Кейнс қалай түсінді;
– экономиалық өсу үшін ... ... ... ... ... ... сұранысты ынтыландыру да мемлекеттің қызметі;
– хансенның, Харродтың, Хикстің, Робинсонның және т.б. экономистердің
ілімінің мәні;
– “Неоклассикалық синтездің” ортодоксалды ... ... ... ... ... ... ... мәні;
§2 Қайталау үшін сұрақтар
1. Қазіргі Қазақстан ... ... Дж. ... ... мүмкін бе?
2. Макроэкономика теориясын дамытудағы Кейнстің негізгі ... ... ... ... “Ликвидтік қақпан”дегеніміз не?
4. Сұранысты басқару негізінде экономиканы реттеу теориясының негізі.
5. Дж. ... ... ... ... ... еңбегі қандай?
6. Жетілдірілген және жетілдірілмеген бәсекеле-стіктердің ... ... ... ... ... ... Атағын шығарған “Қамтылу, процент және сұраныстың жалпы теориясы” атты
еңбегінде Дж. Кейнс, қандай негізгі мәселелрді қарастырды?
a) ... ... Ұлы ... ... зардаптарына үн қатты;
c) Тиімді сұраныс пен оның өсу ... ... ... ... Тиімді сұранысына, тұтыну табысы мен инвестицияға анықтама берді;
f) Макроэкономикалық тепе- теңдік;
g) Мемлекеттің несие-ақша саясатын анықтада.
2. ... ... ... ... сөзсіз сіңірген еңбегіне не
жатады?
a) Бағаны талдаудан нақты өнімді талдауға ... ... пен ... ... ... қарағанда, жинақтар мен
инвестициялардың деңгейіне аз әсер ететін процент нормасына жаңа ... ... ... ... ... реттеудің мүмкін еместігі
туралы;
d) “Тұтынуға бейімділік” және “өтімділікке артықшылық беру” ... ... ... ... ... ... өзіндік ерекшелігі неде?
a) Неоклассикалық теориядан, шекті өнімділік пен ... ... ... ... жаңа теориясын әзірлеуде;
c) Экономикалық өсуді және өнімдерді бөлуді ... ... ... ... ... құн ... жаңа
келістімін дамыту әдістерінде;
e) Жетілмеген бәсекелістік шаруашылықта;
f) ... ... мен ... еңбекті қанауды көрсетуде.
4. Ортодоксалды кейнсиандық теорияны жасағандар:
a) Р. Харрод, Е. Домар;
b) Н. Калдор, Дж. ... П. ... П. ... А. ... Дж . Хикс;
e) П. Дэвидсон, Х. Минекки.
5. “Неоклассикалық синтез” ... ... ... ... қысқартылғн немесе кесілген үлгілерінен;
b) Хикс – Хансеннің “кірістер – шығыстар” схемаларынан;
c) Толық жұмыспен қамтылушылықтың себептерін түсіндіруден;
d) «Синтезден» - ... құн ... мен ... ... ... Барлық жауаптар шынайы емес.
6. Робинсон бойынша жетілдірілмеген бәсекелестіктің сипаттамасы:
a) Монополиялардың ... ... аз ... ... ... үшін жағдайдын жоқтығы;
d) Жалдамалы еңбекті қанау.
9 ТАҚЫРЫП: ҚАЗІРГІ ЗАМАНҒЫ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ТЕОРИЯЛАР.
9.1 Экономикалық ... ... ... ... ... австрия мектебі. Кембридж мектебінің ерешелігі;
9.3 Экономикалық теорияның институционалды әлеуметтік бағытының генезисы;
9.4 Осы ... ... ... ... ... ... Сіз мыналарды білесіз:
- экономикалық ойдың неокласикалық бағытының генезисін;
- австриялық және Кембридж мектептерінің ойларын;
- Лозан мектебі және шекті пайда ... ... ... экономикалық теорияның институционал – әлеуметтік бағытындағы
генезисін;
- қазіргі кездегі консерватизімнің ... ... ... ... ... ... ... батыс экономикалық ойлар әр түрлі ... ... ... ... ... үш ... ... бар:
неоклассицизм, кейнсиандық және әлеуметтік – ... ... ... құрылымдарды тамамдамайды, тек қана оған жалпы көрініс береді.
Кейнсиандық теория алдынғы бөлімде ... ... мен ...... ... негізгі алғашқы
пайымдарына тоқталамыз.
Неоклассицизмді жақтаушылар әлі күнге ... ... ... ... ... ... капитализм рыноктық механизмінің
арқасындағы сұраныс пен ұсыныс, тұтыну мен өндіру арасындағы ...... ... ете ... ... процестерді реттейді.
Неоклассиктер – еркін кәсіпкерлікті, тең мүмкіндікті, ... ... ... ... ... ... ... жақтаушылар. Олар бірінші
орынға инфляциямен күресу, бәсекелестікті, өндірістің тиімділігін арттыру
мәселелерің қояды.
Неоклассицизмнің теориктері жаңа міндеттердің іске ... ... деп ... ҒТП кеңеюін есептейді. Маржиналдық экономикалық теория
«Классикалық мектептің» құндылықтарын қайта бағалау ... ... ... ... кірді.
Маржинализмнің негізгі ойы фирма масштабындағы шекті ... ... ... ... – ақ бүкіл ... ... ... құбылыстарын зерттеу.
Маржиналдық теорияның өзгешелігі:
- болып жатқан өзгерістерді ... үшін ... ... анықтауға
мүмкіндік беретін экономикалық талдаудың жаңа әдістерін қолдану;
- ... ... ... ... ие ... байланысқан
субъектілердің жүйесі ретінде қарастырады;
- маржиналдық теория математикалық әдістерді кең ... ... ... ... ... әдістемелік құралы экономикалық категориялардың бастапқы
және қайталама сұрақтарын шешуге мүмкіндік жасауы.
Қазіргі заманғы экономикалық әдебиеттерде маржинализмнің ізбасарларының
негізгі принциптері (сондай–ақ «маржиналдық революция») бірінші және ... ... ... Бірінші «заңға» сәйкес белгілі игіліктің
өсуімен, игіліктің шекті пайдасы ... ал ... ... ... (сұраныстың) оптималдық құрылымы барлық қолданылатын игіліктердің
шекті пайдасының тепе – теңдігі кезінде жетіледі.
Маржиналдық революция – ... ... ... неоклассикалық теорияға ауысу. Маржиналдық революция екі
кезеңге бөлінеді.
Бірінші кезең – ХІХ ғ. 70-80 жж. ... ... ... ... ... ... шекті пайда теориясын бекітуге ... ... ... ие болды. Соңғысы психологиялық деңгейдегі
нақты тұтынушының позициясымен қалыптасқан.
Екінші кезең – ХІХ ғ. 90 ж., ... ... ... ... және ... ... бағалаудың психологиялық
аспектілерінен бас тарту тән.
Қазіргі кездегі неоклассикадан бірнеше мектептер тарайды:
- Австриялық ...... ... ... Оның ... салушылар К.
Менгер, Ф. Визер, Е. Бем-Баверк;
- А. ... ... ... ... А. ... басқаруымен Лозан мектебі.
Қазіргі кездегі батыс экономикалық ойлардың бағыттарының бірі. ... ... ... ... болған институционализм. Институционализмнің
негізін қалаушы Тростейн Веблен. «Институционализм» ... ... ... бір ... ... ... ... және одан тыс қоғамдағы қозғаушы күштің ... ... ... ... ... ойшылдары әртүрлі
категориялар мен құбылыстарды жатқызады. Мысалы: ... ... ... жеке ... кәсіподақтар, және т.б. әдет –
ғұрыпты, әдеп, құқықтық шешімдер, ... ... ең ... ... ... ... қарағанда, институционалистер
экономиканың қозғаушы күші ретінде материалдық фактормен бірге, рухани,
адамгершілік, құқықтық және ... ... ... ... ... ... ... негізі ретінде әлеуметтік – экономикалық
дамудың экономикалық және де экономикалық емес мәселелерін алға қояды.
9.2 Маржинализмнің ... ... мен ... ... ... ... ... 70 ж. пайда болды. Аса көрнекті өкілдері Вена
университетінің профессорлары: Карл Менгер, Фридрих фон ... және ... ... Олар ... бағыттының негізін салды.
Маржиналистердің көз қарастары классикалық ... ... ... ... Австриялық мектебінің негізін салушы Карл Менгер (1840-
1921 жж.). Ол «Саяси экономияның негіздері» атты еңбегінде ... жеке ... ... ... зерттеді. Зерттеудің
менгерлік әдістемесі «классиктер» әдістемесінің жеке негізгі позицияларын
сақтады.
Оның позициясының негізі:
- ... ... ... ... мен ... ... базалық категорияның – құнның принциптерін қолдану. Алайда, ... ... құн ... ... емес ... шығыны), шекті
пайдамен табылады;
- классиктерге қарағанда, Менгер өндіріс сферасын бірінші деп санайды;
К. Менгердің ... ... ... ... ... ... Ғалымның айтуынша, тауар құндылығы адамның оған субъектілік
қатынасынан білінеді. Барлық мәселе мынада, ... ... ... ме ... ... ... «пайда»), жоқ па? Менгер ... - бұл ... ... өз ... ... ... ... ілім,
сондықтан адамның ойысыз олар дүниеде болмайды.
Ал кіріс (пайда) теориясына К. Менгер ... ... ... ... ... ақы теориясын сынайды. Оның ойынша, еңбек
өндірістік процесстің тек бір ғана элементін көрсетеді, бұл ... ... ... ... түрлерімен артық емес.
Сондықтан, оның ойынша, капитал иелері жұмысшылар арқасында өмір
сүрмейді, олар «жер мен капиталды ... ... өмір ... бұл ... және қоғамға сіңірген еңбек ... ... ... ... ... ... да классикалық көзқарастан ерекше. Менгердің
айтуынша, айырбас бұл ... жеке ... оның ... ... да тиімді, бірақ балама емес. Менгер бұндай ... тепе – ... ... мөлшері арасында болмайды (объективтік тепе – теңдік ... деп ... ... ... ... Ойген фон Бем-Баверк (1851-1914 жж.)
К. Менгердің оқушысы және ізбасары. О. Бем-Баверк негізгі ... ... және ... (1884 ж.), ... ... ... (1889 ... игілік құндылығы теориясының негіздері» (1986 ж.).
О. Бем-Баверк К. ... ... ... ... ... ... ... «шекті пайдалылығын» белгілейді.
Осыны дәләлдеу үшін О. Бем-Баверк жалғыз қоныстанушыны мысалыға
келтірді: Оны ... ... ... ... ... ... жеке ... жерінен жинап алған бес қап астығын дұрыс ... ... 1-ші ... келесі егінге дейін аш қалмау үшін қолданады;
- 2-шіні – өзінің денсаулығы мен күшін қалпында сақтау үшін тамақтану;
- 3-ші наннан басқа да, ет жеу ... ... ... ... 4-ші ... ... ... жібереді;
- 5-ші – қап тоты құстарына кетеді.
Яғни, О. Бем-Баверктің айтуынша әрбір нақты игіліктің пайдалылығы бір
қалыпта қалмайды. Ол қажетті игіліктердін ... ... ... бір ... еместігі бес қапқа ие болып оның бағасын
қанағаттандыру үшін ... ... ... ұстау + ет тағамы +
денсаулықты сақтау + өмірді сақтау – бұл бес есе ... ... ... Бем-Баверк өзінің назарын «математикасыз» өндіріс факторларына баға
белгілеу проблемаларына бағыттады. Оның зерттеу сферасына тек айырбас қана
емес, өндіріс және бөлу ... да ... О. ... ... ... осы заттың шекті пайдалылығының шамасымен өлшенеді. Шекті
пайдалық деп Маржиналистер қосымша пайданың шамасын түсінген.
О. Бем-Баверктің жетістіктерінің бірі ... ... ... ... ғалым капиталға пайданың проценттің пайда болуын негіздейді. Оның ойы
бойынша капиталға пайда уақытша ... ... ... ... онда
өндіріс құралдары соңғы өнімге айналады, осы құралдар мен ... ... ... ... дейді.
Фридрих фон Визер (1851-1926 жж.) К.Менгер жақтаушы, ... ... ... ... Оның ... ... ... және оның заңдарының пайда болуы» (1884 ж.),
«Табиғи құндылық» (1889 ж.) және «Қоғамдық шаруашылық теориясы» (1914 ... фон ... ... ... ... макроэкономикалық
талдау, экономикалық мәселелерді математикалық емес әдістермен шешу,
құндылықты, ... ... ... ... субъективті қабылдауға
артықшылық берді. Ол жалпылай тиімділікті ... ... ... Бұл ... мәні ... ... ... бірыңғай
игіліктерге көбейткенде көрінеді.
Өз ілімдерінде Фридрих фон Визер «шаруашылықты жекелей ... ... ... ... ... жеке формасы ең
тиімді, ең пайдалы түрі, бұл меншіктің жүз ... ... ... деді.
Дәйіктер ретінде ғалым, біріншіден шаруашылық ... ... ... қажеттілігін; екіншіден «менікі» және «сенікі»
деген сұрақтардын маңыздылығын; үшіншіден, меншікті шаруашылықты ... ... ... көрсетті.
Шекті тиімділік тұжырымдамасының негізгі ережелер мыналар:
1. Игіліктердің құндылығын зерттеу негізі тұтыну сұранысының ... Мәні ... ... ... ... ... тұтыну сұранысын зерттеу.
3. Шекті пайданы талдау адамдардың уәжін (мотивін) зерттеуімен байланысты.
4. Өндіріс құралдырының құндылығы еңбек ... ... ... ... ... мен ... Игіліктер айырбасы саудаға қатысушыларының субъективті бағалуларының
«тепе-теңдік» принципі негізінде бағаның туымен бітеді.
Уильям Стенли ... ... жж.) ... ... ойлар, біріншіден, аз күш ... ... ... оның ... саяси, моральдық факторлармен байланысты емес,
тек қана, экономикалық мәселе болып ... ... ... ... ... ... ... отырып, тауар бағасы
шекті тиімділікпен анықталады деп ... Бұл оның А. ... мен ... ... ... мен ... тиімділіктің өзіндік мағынасын
мойындамағаның көрсетеді.
Үшіншіден, У. Джевонс ... мен ... ... ... толық
байланысты және толық өзара ақпаратқа ие болуына мүмкіндік беретін ... ... ... ережесін мойындағаны. Оны маржинализмді
бастаушылардың бірі деп есептеуге негіз берді.
У.Джевонс ... ... ... ... ... ... оң тиімділік түсінігін және игіліктерді құру бойынша
еңбек күшінің нәтижесінде туындайтын ... ... ... ... ойынша, еңбек -ләззаттануға тікелей қайшы, бұл минус
белгісі бар тиімділік, ал ... ... ... еңбек шығындары -
еңбек ауыртпашылықтары.
Оның ойынша, құн, осы еңбекпен игілікке оң әсер беретін еңбектің соңғы
бірлігінің ... ... ... ... ... ... саны ... шығындарын қайтармайтындығын әрі жалғастыруға тиімсіз екендігін
дәлелдеді.
Кембридж ... ... ... бірі ... ... ... жж.). Ол өзінің «Экономика принциптері» еңбегінде «Саяси экономия
немесе экономикалық ... ... ... тіршілігін зерттеумен
айналысады, ол игі ... ... ... құрумен байланысты
болып, қоғамдық іс-әрекеттерінің жеке салаларын тексереді», деген ойын
айтты.
А.Маршалл нарықтық баға ... ... ... пен ... ... проблемаларын зерттеп, «сұраныс икемділігі» ... ... ... ... ... ... ... баға белгілеу мәселелері
алды. Ғалымның ойынша , баға екі фактормен анықталады: шекті ... ... ... ... нарықтық баға - бұл ... ... ... бағасы мен шекті шығындармен анықталатын ұсыныс бағасының қосылу
нәтижесі. А.Маршалдың ... ... ... оның ... ... ... сияқты нарық механизімін құраушылар өзара әсерлерін көрсете білуі
болды.
Жекелей алғанда, ол бағаның төмендеуімен сұраныстың өсуін, ал ... ... ... көрсетті. А.Маршалл тұрақты немесе тепе-
тең баға деп сұраныс пен ұсыныстың тепе-теңдік ... ... ... ... ... бойынша, егер нарықта баға тепе-теңдік бағадан
жоғары ... онда ... ... ... баға ... бастайды, және
керісінше.
Осылармен қатар А.Маршалл «сұраныс ... ... ... ... ... пен ... ... үлкен әсерді уақытша
факторлар беретіндігін ... ... ... ... ... іске асырды. Осымен ... ... ... ... ... ... тұжырымдамаларын
жасады.
«Өндірістің шекті шығындары» теориясының дамуына А.Маршалл орташа
фирманың көп ... ... ... ... түсінігін
енгізді.Соңғысы үшін өндірістің жиынтық көлемі ұлғаюы жағдайында көп ... тән. ... ... екі ... ... әрекет ету қорытындысына
келді: ұлғаймалы қайтарым және тұрақты қайтарым.
Маржинализмнің ... ... ... ... Джон ... ... жж.) болды. Оның көрнекті еңбектері: «Байлықтың философиясы»
(1886), «Байлықты бөлу» (1899). Оның ғылыми ... бірі ... ... өніділік теориясы болып табылады.
Кларктың зерттеу негізі үш принципке ... ... кему ... ... әрбір қосымша зат аз
тиімділікке ие.
2. Шекті өнімділік принципі : өндірістің әр факторы ерекше ... ... ... әр түрі әр ... ... ... Еркін бәсекелестік принципі : егерде баға үкіметпен реттелмесе,
монополиямен кемітілмесе, онда баға әділ, ол баға ... ... ... ... ... ... ... өнім мөлшеріне
сәйкес келеді. Жұмысшыларды жалдағанда кәсіпкер қосымша ... ... ... ... Яғни ... өнім ... табысқа тең болады. Еңбек ақы
қоры жұмысшылар санына көбейтілген шекті өнімді түсіндіреді. Кәсіпкердің
кірісі - еңбек ақы қоры мен ... өнім ... ... ... ... ақы ... еңбек өнімділігімен анықталса, онда кәсіпкердің
кірісі – капиталдың шекті өнімділігімен анықталады. ... ... ... ... өндіріс құралдарына жұмсалған капиталдың
проценті.
Пайда - капитал иесінің кәсіпкерлік қызметінің нәтижесі. Кларктың бөлу
концепциясының ерекшелігі ... ол ... ... сүйенбейді, ол
өндіріс факторларының нәтижелік принципіне негізделеді.
Артур Пигу (1877-1959 жж.) – ... ... ойы ... дивидент, бұл «адамдар ақшалай табыстарына сатып алатын байлық», бұл
қоғамдық игі жағдайдың көрсеткішісі. Қоғамның игі ... өсуі ... ... ... мүшелерінің арасында тең бөлінсе. Табыстарды ... ... ... ... ... ... ... қоғам
мүшелерінің табыстары, байлардың шығындарынан көбірек болады.
А.Пигу, ойынша қоғамдық игіні нарық қамтамасыздандыра алмайды сондықтан
қай жағдайларда бағаны ... ... Аса ... ... бағалар
өндірістің кеңеюіне, яғни игі жағдайдың ... ... ... ... субсидияны, салық салудың прогрессивтік жүйесін ... ... ... өтеу үшін ... ... механизмді қолдануы
керек, яғни «эффекттен» зардап шеккендерге субсидия төлеуі қажет. А.Пигу
ұлттық табысты бөлу теориясында ... ... жеке ... ... ... ... санасуды тіледі..
Лозан мектебінің көрнекті өкілдерінің бірі Леон ... ... жж.) ... ...... ... экономикалық тепе-теңдік мәселесін
дәлелдеген. Оны үш сұраққа жинақтауға болады:
- Іс жүзінде нарықтық тепе-теңдікке жету мүмкін бе?
- бұл тепе-теңдік ... ... ... ... ... жағдайлары қандай?
Бұл сұрақтарға Вальрастың ойынша, тек-қана математика ғана ... ... ... ... ... Вальрас ең үлкен екі топқа бөлді: фирмалар
мен үй ... ... ... ... ... үй
шаруашылығының табыстарына айналады, ал үй шаруашылығының барлық ... ... ... ... ... ... ... сұраныс, өндіру
ігілігі тауарлар бағаларына тәуелді. Негізінде, тауарларға деген бағалар
факторлары бағаларға тәуелді.
Жүйенің дұрыс қызметі ... пен ... ... мен тауарлар)
арасындағы сәйкестік пен бекітеді. Фактор бағасы фирманың шығындарына, ал
фирма табысы үй шаруашылығының шығындарына сай ... ... ... үш ... қарастырады:
- өндіріс факторларының сұранысы мен ұсынысы тең; оларға тұрақты ... баға ... ... және ... ... ... тең және олар ... баға
негізінде жүзеге сатылады.
- тауарлар бағасы өндіріс шығындарына сәйкес қатысты.
Алғашқы екі шарттар айырбас пропорция теңдігін ... ... ... сферасындағы тепе-теңдікті білдіреді.
Тепе-теңдік орнықты болып табылады, немесе нарықта ауытқуларды
түзейтін және ... ... ... ... бар. Ол еркін бәсекенің
даму жағдайы.
Вальрас моделі – тұйық математикалық модель, онда барлық қатысушылар
екі топқа бөлінеді: ... ... ... және ... ... ... бар факторларынан максимум пайданы алуға тырысады.
Вальрас моделінен келесі қортындылар шығады:
- тек қана тауарлар нарығында ғана емес, ... да ... ... ... ... ... ... және өзара шарттары бар.
- барлық нарықтарда тепе-тең бағалардың болу ... ... Бұл ... ... ... «талпынады». Бірақ
бұл «идеал» тек қана теорияда бар. Толық тепе-теңдік - бұл теориялық
абстракция.
- теориялық ... ... ... нарықтық қатынастар
жүйесінің шартты тұрақтылығы туралы қортынды шығады.
9.3 Экономикалық теорияның институционалды-әлеуметтік бағытының генезисі.
Институционализм – ... ... ... ойлардың көрнекті
ағындарының бірі. Оның ерекшеліктері:
- институционалистер ... ... кең ... ... ... ... әсер ... факторлар мен жағдайлардың барлық
түрлерін есепке алуды қажет етеді.
- «экономикалық» адам деген қатынастан туатын экономикалық ... бас ... ... басты ерекшелігі (мағына) институттарды безендіру
мәселелеріне беріледі.
Институтционализм ХІХ ғ. ... ... ... үш ... ... ... институционализм; әлеуметті-құқықтық және
эмперикалық (коньюнктура-статистикалық) болып.
Бұлардын барлығы жалпы фундаменталды ... ... ... ... ... тәсілдері мен әдістерімен, экономикалық
құбылыстардың ... және ... ... ... ... жеке
институттардың мәні мен рөлі бойынша ерекшеленеді.
«Ескі» институтционалистермен (Т. Веблен, Дж. ... ... ... ... (Дж. ... Дж. ... Р. Коуз,
Д. Норт және т.б.) көз қарастарының арасында кем дегенде үш ерекшеліктер
бар:
1. «Ескі» институтционалистер ... пен ... ... ... қоғамдық ғылым әдістерінің көмегімен, ... ... ... ... керісінше, саяси, құқықтық
және көптеген басқа проблемаларды қоғамдық ғылымдардың неокласикалық
экономикалық ... ... ... ... ... ... және ... теорияны қолданып талдауға
кірісіті.
2. «Ескі» институционализм индуктивті ... ... ... ... ... институционалды теория сол ... ... Осы ... ... ... ... дедуктивті тәсілдерді қолданып: ... ... ... ... ... ... ең басты көңілді үйымның мүддесін қорғау
мақсатында басты орынға тәуелсіз ... ... ... ... ... ... ... ол қай ұжымға мүше болуды өзі
шешеді.
Әлеуметтік-психологиялық институционализм ағымын тұрған Торетейн. Б.
Веблен ... жж.), ... ... және ... ... дамудың психологиялық теориясын қалыптастырды.Оның ең маңызды
еңбектері: «Теория праздного класса» (1899), «Қазіргі ... ... ... орны және ... очерктер» (1919), «Қазіргі заманға
өзгеретін жүйелердің очерктері» (1934). Веблен экономикалық құбылыстарды
бекітілген дәстүр ретінде қарастырған. Ғалым ... ... ... ... (мотив) қоздырушы мыналар: «аналық» инстинкті, ата-аналарды балаларын
асырауына мәжбүр етеді және ... ... ... яғни ... ... және ... білуге ұмтылады.
Вебленнің айтуынша, қоғамдық-экономикалық құрылымының эволюциясы
биологиялық процеспен табиғи ... ... ... ... ... сай индустриялық Технологиялық
тұжырымдамалардың негізін ... ... ... және ... әлемін бөліп көрсеткен. Біріншісі –
қатынас сферасымен, ал екіншісі – өндіріс сферасымен айналысады.
Ғалымның айтуынша, менеджер, ... ... ... ... ... ... ... өзіне кері әсер тигізе отырып
ұлттылықты діни дөрекілікті және меншікті тудырады. Веблен былай ... ... ... әлеміне басым жағдай жасауы керек. Оның айтуынша
саяси билік инженерлер мен техниктердің «генералдық штабына» берілуі қажет.
Вебленнің техникалық ... оның ... ... ... әлеуметтік-құқықтық бағыттардың негізін қалаушы
болып Дж. Д. Коммонс (1862-1945 жж.) табылады. Оның ... ... ... капитализмнің негіздері» (1924). «Институционалдық экономика.
Оның саяси экономикадағы орны» (1934). «Еңбек ... ... (1950). ... ... өзімен шекті пайдалылық
мектебінің ережесімен ... ... ... ... талдауда Коммонстың басты көңілі жан-ұя мемлекеттік
профсоюздық корпорацияларды, сауда ұйымдары сияқты ... ... ... ... экономикалық категориялар және институттар
заңды ресімдеу арқылы көрінеді. Коммонстың айтуынша, ... ... ... сай ... ... «рас ... және ... болуы
мүмкін. Барлық минустарды жою үшін заңдылықтарды бекітіп және заңды дұрыс
қолдану ... ... ... ... негізде шешілулері керек.
Эмперистік немесе коньюнктуралық статистикалық институционализмнің
басты шеңінде У. ... ... жж.). Т. ... оқытушысы тұрған
автордың «Экономикалық теорияның түрлері туралы дәріс» (1935).
Митчелдың ... ... орын ... ... жүріс –
тұрыстарына жүгінген. Ғалымның айтуынша, адамдардың психологиясы, олардың
әдеп-ғұрыптары экономикалық дамудың ең басты ... ... ... Соған
қарамастан Митчелл индивидке емес қоғамдық психологияға артықшылық берген.
Митчелл басты ... ... ... ақша айналысының
мәселелеріне аударған.Оны ойландырар жағдай: қай фактор экономикаға ең көп
әсер етеді, ал оның ... ...... ақша және ... осы ... ... болып саналып осыларды дұрыс реттеу дағдарысты
болдырмауына әкеледі. Митчелдің методолиялық тәсілінің ерекшелігі мынада:
үлкен статистикалық ... ... ... әдістерін белсенді
қолданды.
У.Митчелл экономикадағы циклдік құбылысты экономикалық ... ... ... Ол ... және ... ... ұзақтығын
есептеді, экономикалық дамудын дағдарыссыз моделін құрастырды.
Митчелл арнайы мемлекеттік жоспарлау органдарын дамытуды ... бұл ... ... ... ... ... ... тиіс.
Қазіргі инстиционализм немесе неоинституционализм өзінің алғашқы түрінен
көп ... ... ерте ... ескі ... ... ең ... өкілдері болып Дж. Гелбрейт, Г. Мюрдаль,
Я. Хейлбронер, Д. Белл, О. ... және т.б ... ... ең жоғары өсуі ХХ ғасырдың 50-60ж. сәйкес келеді. Соғыстан
кейін институционализм 30-шы ... ... ... да, ... ... жағынан да ерекше. Институционализмнің
эволюциясы жаңа этаптарда индустриялдық технократтық тәсілді ... ... ... тамырлары Т. Вебленнің
еңбектерінде көрінді. Бірақ 50-60-шы жылдардағы ... ... ... байланыстырды. Қазіргі институционализмнің лидерлері Дж.
К. Гелбрейт. Оның еңбектері – «Американдық капитализм» (1925), ... ... (1967), ... ... және оның ... Гелбрейт индустриялдық жүйені, корпорацияларды, басқару мәселелерін
монополия ішіндегі ... ... ... мемлекеттің рөлін,
экономикалық саясаттың ... ... ... ... зерттеді.
Капиталистік мемлекеттердің барлық экономикалық жүйесін Дж. Гелбрейт ... және ... ... ... ... Біріншісіне
ол «жетілген корпорацияларды» кіргізді. Олар жаңа технологияны пайдаланып
бағаны белгілейді, қоғаммен үкімет алдында әкімділік ... ... ... ... ... ... ... жетілген корпорацияларда билік және басқару ... ... ... ... ауысады.
Екінші жүйеде – нарықта – қоғамның әлеуметтік, рухтық және экономикалық
мақсаттары біріктірілген. Оған шағын бизнес қол ... ... ... жатады.
Дж. Гелбрейттің кейбір көз қарастары өзгерді. 70-шы жылдарда дағдарыс Дж.
Гелбрейтке оның ... ... ... ... ... ... ... көрсетті. Оның ойынша жетілген корпорациялар мен
техноқұрылымының билігін шектеу қажет деді. ... күш, оның ...... Дж. ... ... ... мен басқару революциясы
капиталистік өндірістің көп бөлігін бюрократизацияға әкелгенін көрсетті.
Осының нәтижесінде ... ... және ... ... пайда болды. Бұл жағдайдан шығу үшін Дж. ... ... ... ... ... дейді. Осыған орай ол
монитористердің көз ... бас ... ... ... ... ... – бюджеттік саясатты қолдады.
1986 жылы институционалдық зерттеулердің танудың ерекше жылы болды. ... ... ... Дж. ... ... ... теориясын»
қалаушы, Нобель сыйлығына ие болды. Сонан кейін 1991 ... Р. ... жылы Д. Корт ... ... ... Бьюкеннің қоғамдық таңдау теориясының негізгі постулаты мынада,
адамдар саяси салада ... ... ... ... жеке ... және ... пен саясат арасында ажырамас қыр жоқ. Бұл ... ... ... ... ... ... ... басқа мақсат жоқ
деген мифті әшкерлейді. Қоғамдық таңдау теориясы – бұл ... ... ол ... ... жеке ... үшін ... мекемелерді
қалай пайдаланатын әдістер мен тәсілдерді ... ... ... ... олардың беделің көтеруге көмектесетін және
келесі сайлауда олардың жеңіске жету ... ... ... ... ... ... теориясы қоғамда индивидуализм принципі
әрекет ететіндігін дәйекті түрде дәлелдеуге тырысады, ол мемлекеттік
қызметпен қоса ... ... ... қамтиды. Осы зерттеулердің пафосы
экономиканы мемлекеттік ... ... мен ... ... ... ... ... идеяларынада қарсы
бағытталғаны анық.
Рональд Коуз, институционалистік әдістемені пайдалана отырып, ... болу ... ... ... ... Фирманың ішкі қызметі, нарықтық
негіздерде өтпейді – мұнда тікелей басқару шеңбері ... ... мен ... ... рөлі ... зор. ... ... фирманың
тыс қызметі еркін нарықтық бағаны ескере ... ... ... ... Неліктен фирманың ішкі түрлі буындары арасында нарықтың
қатынастар қалыптаса алмайды. Коуздың зерттеулері ... ... ... ... нарықтық негіздерде құралса, онда трансакциялық
шығындар күрт көтеріледі. Егер тікелей директивалық басқару ... ... ... онда жаңа ... ... болады. Бірақ бүкіл
ұлттық экономиканы бір фирма түрінде ұсыну ... ... ... ірі ... орталықтан басқару да шығындардың өсуіне әкеліп соғады, басқаруды
қыйындатады. ... ... ... өсуіне оның оптималды көлемін
анықтаудың қажеттігі ... ... ... ... шығындары
орталықтандырылған бақылау шығындарына тең болуы керек.
Дуглас Норт, «тарихи оқиғаларды зерттеуге экономикалық теория мен ... ... ... ... ... ... ие ... АҚЩ
пен басқа да елдердің экономикалық тарихын ... ... ол ... ... мен онда өтіп ... ... елдің әлеуметтік және
саяси институттары мен ... ... ... ... ... пікірі
бойынша нарық адамзатқа шексіз ауыртпалық әкелуі мүмкін, егер «алдын алатын
қарсы шаралар» осы бір өзін өзі ... ... ... ... саяси және құқықтың институттардың көмегі мен ... ... ... ... тән ... өзін қорғай алады».
9.4 Осы заманғы консерватизмнің негізгі ... ... ... ... ... және ұсыныс
экономикасы сияқты екі аса көрнекті теориялық мектебі ерекшеленеді.
Монетаризм – бұл кейнсиандыққа ... ... ... ... ... ... ... қорғаушы, мұнда ақша теориясы басты
мәселе ретінде ... ... ... ... ақша және ... ... Осы ... монетаризм орталығы Милтон Фридмен (1912
ж.т.) бастаған АҚШ-тың Чикаго мектебі. Оның ең ... ... ... «Позитивті экономикалық ғылымның әдістемесі» (1953ж.) болды. Фридман
позитивті және ... ... ... ... ... түрде ашты
прогресс тек позитивті негізінде ғана мүмкін деп ... ... ... ... ... «Позитивті экономика очерктері» (1952
ж.), А.Шварицпен бірігіп ... ...... Штаттарының монетарлық
тарихы, 1867-1960 жж.» (1968ж.)
Монетаризмнің басқа да ықпалды фигураларына Р. ... И. ... ... А. ... және т.б. ... ... Олар ... көз
қарастарын дамытып түрлендірді.
Өзінің қалыптасуында, М.Фридменның монетарлық коцепциясы бірнеше ... 50-ші ...... ... ... жасау; 60-шы жылдар –
шаруашылық циклдің монетарлық теориясын жасау; 70-ші ...... ... ... ... және ... негізгі экономикалық
параметрлерге әсерін түсіндіру.
Монетаристер кейнсиандық талдаудың негізгі қағидаларына қарсы тұрады.
Мәселен, М ... ... ... ... ... ... бағдарламасына қарсы шықты. Ол бюджеттік дефицит ... ... ... ... ... жоққа шығарады. Монетаристер кірістің
пайда болу көз ... емес , ... ... ... ... ... бес түріне М.Фридман ақшаны, облигацияларды, акцияларды,
физикалық игіліктерді, адам капиталын жатқызады.
Модификацияланған сандық ақша ... ... ... «макроэкономика-ақша» бағытында мынадай үш деңгейде қарсы
шықты:
|Деңгейлер |Кейнсианшылар ... ... ... ... ... |
|алғышарттар |тұрақсыздығы |жүйесінің ұзақ |
| ... ... тепе - |
| ... ... |
| ... | ... |Несиелі – ... ... ... ... жүйелер |
|басым |сұранысты ... роль ... ... үшін|атқармайды, |
| ... ... ... |
| ... ... қараса да |
| | ... ...... ... ... |
|несиелік |ставкаға әсері |баяу өсуін қолдау.|
|саясатының |арқылы ... | ... ... | ... ... | ... ... жылдамдығының тұрақты- тұрақсыздығы туралы мәселе «түйінді»
болды. Монетаристік концепция ақшаның сандық ... ... Оның ... ... бағалары ақша қаражатының мөлшерімен белгіленеді. Ақша ... баға да ... және ... ақша ... баға да ... Ақшаның
негізгі қасиеті өтімділігі.
Өзінің сандық теориясын түсіндіруде Фридмен әркімнің сұранысы байлықтың
мөлшерімен, баламалы активтерге ие болу, пайданы шығарып алуға ... ... ... көп ... оны бағалы қағаздар сатып
алуға, ... ... ... ... ... ақшаға сұраныс
салыстырмалы түрде тұрақты. Ақшалай сұранысқа кірістерден ... ... ... ... ... ... мөлшері. Ақша ұсынысы
айналыстағы ақшаның санын білдіреді. Ол ақша эмиссиясының ... ... ... ... қағаздардың сату-сатып алумен
анықталады. Ақшы массасының сұранысымен ақша ұсынысы арасындағы ... ... ... ... ... ... Егер ақша ұсыныс
азайса, онда несие шарты қатаяды, проценттік ставка ... ... ... сұраныс біраз төмендейді, ақшаның бір бөлігі пайдалы
активтерді сатып алуға ... ... ... ... пен ... ... одан кейін ол жаңа нүктеде тоқтайды. Осы ... банк өз ... ... - ақша ... ... ... ... кері бағытта жүреді. Осыдан Фридмен мынандай қортынды шығарды:
1) Нарықтық экономикада, сұраныс пен ұсыныс арасындағы тепе-теңділікті
қалпына келтіруге ... ... ... Егер ақша ... ... тауар массасының өсу қарқынынан артса
немесе керісінше ақша массасы тауар айналысының өсім қарқынынан ... онда ... ... пайда болып, экономикалық дамудың
тұрақтылығы бұзылады;
3) Ақша массасының өсуі ... ... ... ... ... ... жиынтық өнім (ҰЖӨ) динамикасына сәйкес келуі тиіс.
Фридменнің пікірі бойынша ақша саясатының проблемасы сұраныс пен ... ... ... ... ... жатыр.
Фридменнің ойынша, ақшаның өсімі ұлттық жиынтық өнімнің өсуіне сәйкес
болуы тиіс.
Фридмен ... ... ақша ... өсу ... ... циклдің
қозғалысына байланысты екендігін анықтайды. Ғалым экономикалық циклдің
шындарының орташа айналыстағы ақша массасының максимум мен салыстырғанда ... ... ... ... ал ... орташа кемуі – оның
минимумынан кем 12 ай. Осылардан ол мынандай қортынды шығарды: ақша ... ... ... ставкаларды емес, ақшалай ұсыныстың өсім
қарқынын тұрақтандыру керек. Фридмен монетарлық ... ... ... ақшалай ұсыныс жыл сайын сол қарқында нақты ҰЖӨ
әлеуметтік ... жыл ... ... ... сол ... артуы тиіс, яғни
3-5% не.
Монетарлық теорияға сәйкес инфляцияның негізгі себебі ақша ... ...... ... ... ... ... жиынтық сұранысты ақшамен ынталандыру саясатын
жүргізгенде ... ... ... ақша ... реттеуші құралы рөлін
атқармай қалады.
Инфляцияны тудыратын арналарды бітеу үшін монетаристер мыналарды ұсынады:
- Ақша айналысының өсімін қатаң қадағалау;
- ... ақша - ... ... жүргізу, ақша массасының біртектілік өсу
ережесін ... ... ... саясат жүргізу;
- Бюджеттің тепе-теңдігін қамтамасыз ету. Мемлекеттік бюджет дефицтын
жою, өйткені ол ... ... болу көзі және ... ... ... ... көзі ... қызмет етеді;
- Кейбір жағдайларда экономиканың күтпеген әсер ету әдістерін пайдалану
(мәселен «шок-терапиясы» әдісі).
Монетаристік ... ... ... – ақша ... ... қарқынына қол жеткізу, бұл нарықтың ... ... ... ... және ... ... жоғарғы дәрежесін сақтайды.
Монетаризмді жақтаушылар инфляцияның жалғыз көзі ақша массасының өсімі, ал
нөлдік инфляция ... және ... ... анықтаушы мақсаты болып
табылады деп есептеді.
Экономикалық ұсыныс теорияның ... А. ... Р. ... П. ... т.б. ... АҚШ пен ... макро анализ мектебі құрды.
Ұсыныс экономикасының теориктері (монетаристермен қатар) кейнсиандықтарды
мына негізгі пунктер бойынша сынады:
1. Кейнсиандық теория стаганфляцияға ие бола алмайды, ... олар ... ... ... ... экономикаға араласуы салық мөлшерінің артуын тудырды ... және ... ... (ұлттық табысқа қарағанда);
3. Шынында да бұл құбылысты кейнсиандық түсіндіруі дұрыс емес, өйткені
салықтардың басым ... ерте ме ... ... ... ... жоғарлаған баға ретінде қайта салынады;
4. Жоғары салықтар және мемлекеттік трансферттер еңбекке деген ынтаны
жойып, кәсіпкерлік тәуекелділікті ... ... ... ... ... ... бәсекеге қабілетсіз
фирмаларды қорғайды, бұл еңбек өнімділігіне залалын ... ... ... ... ... саясаты қоршаған ортаны қорғау өнім
сапасын жақсарту, еңбек қорғау және ... ... ... ... ... бұл кәсіпкерлік инициативаны төмендетті.
Ұсыныс экономикасының теоретигі А. ... ... салу ... ... дефицитті тудырмайды деп санайды. Оның салық ставкасы
мен салық түсімдері арасындағы тәуелділікті бейнелейтін ... ... ... ... ... белгілі.
Мұның мәні, салық салу деңгейі салық түсімдер белгілі бір деңгейге
дейін ... ... ол ... ... ... жоғарғы ставкасы
экономикалық белсендікті ұстап тұрады, бұл ұлттық ... ... ... ... пікірі бойынша төмен ... ... ... қор жинауын және инвестициялар мен инновацияларды
жүзеге асыруға ынталандырады.
Бюджет дефицитінің қысқаруы жолдары: - салықтарды жасыру және ... ... - ... салу ... төмендеуі өндірісті
ынталандырып, жұмыспен қамтуды өсіріп үкіметіне ... ... ... ... ставкасы салық түсімдерін арттырады, бірақ оның
салықтық антиынталандыруды экономикалық белсенділікті төмендтеді. Керісінше
салықтарды ... ... ... ... ... ... ... бірақ ұзақ мерзімде жұмысқа ынта тудыру, қаржы жинау,
инвестициялардың, өсіуі кәсіпкерлік тәуекел және өндірістің ... күту ... – бұл ... ... ... экономикалық саясат тигізетін әсерілерін қарастыратын теория.
Адаптивтікке қарағанда ұтымды ... күту тек ... ... ... ... келешекте болжауға, болар оқиғаларға бара беруге ... ... ... ... субьектілер» экономикалық
бағыттың өзгерістерін жайбырақаттанып тосып отырмайды. Кеңейтілген
ақпаратқа сүйене ... олар ақша - ... және ...... ... ... болжап отырады, мемлекеттік құрылымдардың іс
әрекетін теңдестіруге көмектесетін ұтымды шешімдер қабылдайды. ... ... ... үрдістерді байқап қана қоймай экономиканы реттеуді
кім жүзеге асыратындығының мәні мен логикасын игеруге тырысады.
Ұтымды күту ... ... ... ... ұқсас
пікірді ұстайды. Мемлекеттің экономикалық өмірге араласуы тек ұзақ мерзімді
ғана емес, қысқа мерзімді тұрғығада қолайлы емес. Олардың пікірінше, ... ... ... ... ... болады да, «жоғарыдан»
қабылданатын ... ... бет ... ... ... ауа райын
болжап қоймай, басқарушылар тобының ықтимал іс-әрекетін алдын-ала көре
білуі керек. Сұранысқа ... ... ... ... ... ... жарқырауына әкеледі.
Фридмен сияқты Роберт Лукас та (ұтымды күтулердің таңдаулы теориктерінің
бірі, Нобель сыйлығының лауреаты, 1995ж.) және оның ... ... ... ... ... ... ... деп санайды.
Бағалар икемді және қозғалмалы, оның ауытқу фирмалардың деңгейінде болады.
Макродеңгейінде баға ... ... ... тек ... ... ... бұзады.
Экономикалық агенттердің экономикалық саясаттағы өзгерістерге ... ... ету ... ... алдын-ала өзгерістер туралы хабарлап
және оларды мемлекеттік құрылымдардың болжаулары мен ... ... ...... ... ... ... нарықтық
күштердің еркіндігін, экономиканың өзін-өзі реттеуін жақтаушылар. Осы
мағынада неоклассиктер – А. Смиттің тікелей ... ... ... ... ... ... Онда ... мектеп
аңғарылады: Австрия мектебі – шекті пайдалық теориясы (оның негізін қалаушы
К. Менгер, Ф. ... Е. ... ... ... ... А.Вальрас бастаған Лозан мектебі.
ХІХ ғ. соңғы 30жыл ... ... ... экономияның орның
маржиналдық экономикалық теория басты. ... ... ... ... экономикалық шамалардың фирма, сала, бүкіл ... ... ... ... ... ... құбылысы ретінде зерттеу.
Институционализм – осы заманғы батыс экономикалық теорияның аса
көрнекті және ... ... бірі (Т. ... ... және У.
Митчелл). Институционализмді ғылыми мектеп ретінде 1970 ж. ... Ал ... ХХ ғ. 30 ... институционализм идеялары тарихшылар,
экономист және социологтар арасында кейінен тарай бастады.
Биліктің негізі нарық заңдары емес – техника деп ... ... емес өнім ... атқарады деген ойды, экономикалық қатынастарда
«экономикалық адам» деп аталатын позициясын талдаудан керек пе жоқ ... өз ... ... ... медицинаны алса жеткілікті емес
деген сұрақтар қойылуда. Бұларға анық жауап керек.
Экономикалық теория тарихында ... екі ең ... ... бар: ... және ... ... Монетаризм –
кейнсиандыққа қарсы шыққан, ... ... ... ... ... ... ол ең ... деп ақша теориясы мәселесін қойды.
Ұтымды күту теориясы – бұл экономикалық ... ... ... ... ... ... ... теория. Бейімделгенге қарағанда ұтымды ұсыныстар тең өткен
тәжірибесіне ғана емес, ... ... ... ... ... ... ... пайдалылық;
Жалпы экономикалық тепе-теңдік;
Тұрақты фискалды саясат;
Өкілетті фирма;
Монетаризм;
Лаффер қисық сызығы;
Технологиялық құрылым;
Эконоикалық ұсыныс теориясы;
Ұтымды күту ... Енді Сіз ... ... және ... ... ... ... толқындағы» маржиналистер математиканы пайдалана отырып
экономиканың қандай теориялық проблемаларын қарады?
3. «Маржиналдық революцияның» ... ... ... жаңа ... пайда болды?
4. Институционализм дегеніміз не және оның ... ... ... ... ... ... ... не, оның негізгі идеялары қандай? Ұсыныс теориясын
жақтаушылардың негізгі постулаттары?
6. Ұтымды күту теориясының негізгі ... ... ... үшін ... ... мектептің экономикалық процестерді талдауға көз ... ... ... У. ... ... қағидалары оны маржинализмнің негізін қалаушыларын
бірі деп айтуға мүмкіндік береді?
3. А.Маршаллдың «баға», «сұраныс», «ұсыныс» факторларының функционалдықи
өзара байланыс туралы пікір ... В. ... ... ... ... пайдалылығы туралы
тұжырымдарының мәні мен мақсатын мазмұндаңыз.
5. М. Фридменнің монетарлық ережесі неге ... ... ... ... ... бар ма? ... күту дегеніміз не?
6. Институционализмінің негізгі бағыттарын атап, олардың ерекшеліктерін
көрсетіндер?
§3 Білімді өзіндік тексеруге арналған тестер:
1. Шекті ... ... ... ... ... ... сұранысын талдау;
b) Өндіріс құралдарының құндылығы еңбек шығындарымен анықталады;
c) Игіліктерді алмастыру «тепе-теңдік » приципі негізінде өтеді;
d) Екі жаққа да қолайлы баға ... ... ... ... А.Маршалл экономистердің күшін құнның жанындағы теориялық даудан ... ... ... ... пен ... өзара іс қимылы;
b) Инвестициялар;
c) Ақша-несиелік қатынастар;
d) Ел ... ... ... Л.Вальрас моделінің негізгі қорытындыларына мыналар жатпайды:
a) Барлық нарықтарда бағалардың өзара байланысы мен ... ... ... Тең ... ... нарықтарда өзара іс-қимыл нәтижесінде қалыптасады;
c) Тең бағалардың бір ... ... ... болу ... тұрғыда дәлелденеді;
d) Тұтыну тауарларына бағалар өндіріс факторларының бағаларына тәуелді.
4. Қоғамның экономикалық құрылымының эволюциясы қай ... ... ... ... сияқты табиғи таңдауға түседі?
a) Ф.Визер;
b) А.Маршалл;
c) Т.Веблен;
d) Дж.Кейнс;
e) М.Фридмен.
5. Кейнсиандыққа қарсы шығып, «еркін ... » ... ... ... ақша теориясына аударатын бағыт қайсы?
a) Монетаризм;
b) Неоинституционализм;
c) Ұтымды күту теориясы;
d) Маржинализм.
6. Мына төмендегі келтіргендердің қайсысы дұрыс емес:
a) ... ... ... саясаттан экономикаға қарай жылжыды;
b) Баяғы институционалистер дедуктивті әдісті қолданды;
c) Баяғы институционализм ... ... ... жөніндегі ұжым
әрекетінен назар аударды;
d) Неоинституционалистер политологиялық ... ... ... осы ... ... ... ... зерттеді.
ҮСЫНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Назарбаев Н.Ә. Қазақстанның егеменді мемлекет ретінде қалыптасуы мен
дамуының стратегиясы. Алматы: Дәуір, 1992.
2. ... Н.Ә. ... ... ... ... Н. Ә. ... ... Алматы: Атамүра, 1999.
4. Аникин А.В. Путь искании. Социально-экономические идеи в России до
марксизма. М., 1990.
5. Аубакиров И. А. ... из ... ... в ... ... ... ... 2000.
6. Ашимбаев Т. А. Экономика Казахстана на пути к ... ... ... ... ... 1994.
7. Баликоев В.З. Общая экономическая теория. Новосибирск, 1999.
8. Бұгыбаева Р.О., ... А.Ш., ... М.К., ... ... ... ... ... оқу-тәжеребе құралы.
Караганды, 2002.
9. Всемирная история экономической мысли. М.: «Мысль» 1т., 1987, 2т., 1988,
3т., ... ... С. ... ... ... қатынастары. Алматы:
Қазақ университеті, 1997.
11. Елемесов Р. Переходная экономика: проблемы методологии и теории.
Алматы. Қазақ университеті, 1998.
12. Жанагулов А.Ш. Макроэкономика. ... ... ... всех ... ... 2001.
13. Жанагулов А.Ш., Сүіндіков Ж.С. Нарықтық экономиканын казіргі
терминологиялық ... ... ... КЭУ баспасы, 2003.
14. Жатканбаев Е. Средневековые мыслители Центральной Азии о ... ... ... ... ... ... экономики, 1998. № 10
15. История экономических учений. М.: ИНФРА-М., 1999.
16. История экономических учений. Полный курс в ... ... М. ... История экономических учений. Пособие для подготовки к экзаменам
конспект лекции в схемах. М. ... ... ... Часть I. МГУ, 1989.
19. Кабдиев Д. К. Развитие экономической мысли в Казахстане (конец ХІХ-
начало XX века) Алма-Ата: Казахстан, 1978.
20. Казахстан на пути к ... ... АН ... Костюк В.Н. История экономических учений. Курс лекций. М. 1997.
22. Мальтус Т. Опыт о законе народонаселения. М. 1993.
23. Марк ... ... ... в ... М.: Дело ЛТД, ... ... М.С. Из исторического прошлого. Алматы: «Казахстан». 1998.
25. ... Д.Н. ... ... М.: ЗАО ... «Интер-
Синтез». 2000.
26. Национальная программа разгосударствления и приватизации собственности
в Республике Казахстан. Алматы: Ғылым, 1993.
27. Новейшая история Казахстана. Сборник документов и ... т.1 ... ... ... 1998.
28. Нурпеисов К., Аяганов Б., Жаксылыков Н., История Казахстана. Алматы:
«Мектеп», 2003.
Нурсултан Назарбаев Президент Республики Казахстан. Анкара, 1995.
29. ... ... ... Республикасының Президенті
30. Очерки экономической истории /Под ред. академика С.Б.Баишева. Алма-Ата,
1974.
31. ... ... в ... и ... /Под ред. ... С. ... 2-е ... Алматы: «Казахстан». 1998.
32. Теоретическая экономика: Учебник. /Под ред. д.э.н. проф. У. ... ... ... ... Н.Е. ... ... ... Курс лекций. М. 1997.
34. Толыбеков С. Е. Кочевое хозйство казахов в XVIII- начале XX ... ... ... ... ... ... ... пәнінің үлгі бағдарламасы. Алматы: Қазақ
университеті, 1999.
36. Экономикалық ілімдер тарихы. Алматы: Қазақ университеті, 1997.
37. ... ... ... экономия. М.: Советская
энциклопедия, 1972-1980. Т. 1-4.
38. Энтони Б. Аткинсон, ... Э. ... ... по ... ... ... М.: Аспект Пресс, 1995.
39. Юность науки. Жизнь и идеи мыслителей экономистов до Маркса. М., 1985.
40. Ядгаров Я.С. История ... М.: ... ... ... ... ... ... Д.А.-Қ.
Басуға қол қойылды ________________
Көлемі б.т.
Тапсырыс ___________ Таралымы _______ дана
Қарағанды экономикалық университетінің
баспаханасында ... ... ... ... ... 44-17-29
-----------------------
Өнеркәсіп революциясы кезеңіндегі Англияның экономикалық дамуының
ерекшеліктері
Мануфактуралықтан индустриялды өндіріске, ірі жер пайдалануға көшу
Жұмыссыздықтың жаппай сипаты және адамдар арасындағы ... ... ... ... қарқыны, ауыл халқының есебінен қала халқының
санының өсуі
Капиталистер мен жериеленушілер арасындағы қайшылықтардың өсуі
Англия мен Франция арасындағы соғыс ... ... ... ... ... ... ... интенсивтілігінің өсуі, еңбек ақының
төмендеуі
Таптар арасындағы өнімдерді бөлуді басқарушы заңдарды анықтау
Экономика теориясын зерттеуде үлгі әдістердің ... ... ... ... және ... ... (1817)
Адамның еркіне тәуелсіз объективті экономикалық заңдарды тану.
Саяси экономия ... құн ... ... ... ... ... ... әдістер бойынша кездейсоқ құбылыстарды жоққа
шығару арқылы заңдылықтарды айқындау.
Экономикалық заңдылықтарға сандық көзқарас, яғни құн категориясы, ... ... ... ... ... экономикалық көзқарастары.
Рента туралы ілім
Еңбек құны теориясы
Ақша теориясы
Еңбекақы туралы ілім
Салыстырмалы басымдық теориясы
Пайда туралы ілім
ІV акт 1 млрд. ... ... азық – ... ... ... акт 1 млрд. ливрге фермерлер киім - кешек, өндірістік құрал-сайман сатып
алады.
VІ акт 1 млрд. ливрге ремеслениктер өндіріске керек шикі ... ... ... акт 1 млрд. ливрге жериелері киім кешек, әсем қымбат заттарды сатып
алады
Өндіруші тап (класс) (фермерлерде, жер рентасы нтөлейтін 2 млрд. ливрлер
бар)
І акт, ( 2 ... ливр жер ... ... ... тап ... шіркеу иелері, рента алушылар)
“Жеміс бермейтін” тап (ремесленниктер, ... ... акт ... 1 ... ... жер иелері азық-түлік сатып алды
К. Маркс ілімінің методологиясы
А. Смит пен
Д. Рикардоның классикалық саяси экономиясы жеке ... құн ... ... және ... Маркстің методологиясының ерекшелігі – бизнес және қондырма идеясы:
адамдардың жиынтық өндірістік қатынасы; қоғамның экономикалық құрылымы ... ... ... базис
Марксизмнің дерек көздері
К. Маркс
методологиясы
Немістің классикалық философиясы – диалектика және материализм
Утопиялық социализмнің әлеуметтік аспектілер, таптық күрес ... ... құн ... құн ... еңбегіне төленбеген өнім құны. Бұл түсінікті енгізу,
құн заңын бұзбай, жұмысшы өз еңбегіне төленетін ақының бір бөлігін ғана
алуын ... ... ... ... ... нақты еңбек ақы,
еңбектің өндіргіш күштерінің көбейуіндей ешқашанда өспейді, яғни қанау
белгілері көрінеді.
Құн заңы:
Интенсивтіліктің ... ... ... ... жұмсалатын қоғамдық
қажетті еңбек шығындарының көлемінен пайда болатын құн
Құнның түрлері
Тұтыну құны, қажеттілікті қанағаттандыратын тауардың қабілеті
Айырбас құны өзге тауарға ... ... ... ...... ... жұмыс күші ақысына сәйкес келетін өзгермелі
капитал мөлшеріне қатынасы
Бірінші том (жеті бөлім мен жиырма бес тараудан тұрады)
Зерттеу пәні – қосымша құн ... мен ... ... ... ... -тауар және оның қасиеттерін талдауға арналған
Екінші бөлімде ақшаның капиталға ... ... ... ... ... тауар түсінігін енгізеді. Автор, жұмыс күшін капиталға айырбастау
эквивалентті болатынын дәлелдеп, оқырманды қосымша құн түсінігіне, яғнй
жұмыс күшін өз ... көп құн ... ... - ... ... ... құн ... арналған. Мұнда автор
буржуазия мен пролетариат мүдделерінің қақтығыс себептерін ашып көрсетеді.
Бұл бөлімдерде Маркс капиталға таптық терия ... өз ... ... ... ... ... құн ... және оның жұмыс күшінің
бағасына айналғанын көрсетеді.
Жетінші бөлім капиталды жинақтау процесі заңына арналған: капиталдың
жинақталуы – бәсекелестік ... пен ... ... шамасының
өсуі барысында кәсіпорындар көлемінің ұлғаюына әкелді .
К. Маркстің ақша және капитал теориясы
Өнеркәсіп капиталы – айналымда бір мезгілде үш формада ... ... ... қатысатын капитал
Капитал – ақша, қосымша құн әкелуші яғни ... ... ... – бұл ... түрде тауарлардың барлық түрінен бөлініп шыққан және
жалпыға бірдей эквивалент ролін атқаратын, барлық тауарлардың құнын
білдіретін тауар. К. Маркс ... ақша ... ... ... және ... ... болып саналады, дегенмен олар тауар айырбасы жоқ болған ... сүре ... К. ... ... капиталдың өмір сүру формасы деп санады.
Капиталдың үздіксіз айналымда болатын сатылары
Бірінші сатыда ... ... ... құралы мен жұмыс күшін
құрайтынформаға өтеді.
Екінші сатыда өндірістік капитал ... ... өте ... ... ... ... шығарады .
Үшінші өнімдерді өткізу жолымен капиталдың тауарлық формасы ақша формасына
айналады.
«Капиталдың» екінші томынын идеяы
Екінші том (үш ... ... пәні – ... үздіксіз айналымындағы өндіріс пен айналымның
біртұтастығы ретіндегі ұдайы өндіріс процесі
Бірінші бөлімде ... ... ... ... ... К. Маркс
капиталың таптық өндірістік қатынастарының формасын айқындайды.
Екінші ...... ... ... ... ... Маркс
бойынша, капиталдың негізгі және айналымдыққа бөлуінің негізгі себебі
еңбектің екі жақтылық сипаты болып саналады. ... ... ... ... ... ішінде толық ауыстырса – бұл айналым капиталы, ал, бірнеше
өндірістік циклдерге қатысып құнын бөліп, ауыстырса, бұл – негізгі ... ... ... өндіріс процесіне арналған. Қарапайым ұдайы өндіріс
процесі кезінде (құндық көріну) бір ... ... ... саны ... ... ... ... сәйкес келу тиіс.
Кеңейтілген ұдайы өндіріс кезінде (құндық көрінуде) бірінші бөлім
өндірісінің көлемі екінші бөлімнің тұтыну көлемінен көп болуы тиіс.
«Капиталдың» үшінші ... ... ... ... Пән – капиталистік өндіріс процесі
Пайда нормасының төмендеу ... ... ... өсуі ... құн
жасайтын өзгермелі капитал үлесінің төмендеуіне әкеледі. Қосымша құн
нормасының төмендеуі пайда нормасын қысқартады.
Қосымша құн: кәсіпкердің кірісі, саудадан алынған пайда, пайыз және ... ... ... ... ... (Y )
Тұтыну сұранысы (C)
Инвестициялық сұраныс (I)
Шекті тиімділік (%) ... ... ... ... ... ... ақша көлемі (M)
Өтімділікке артықшылық беру (L)

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 249 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазіргі дәстүрлі емес діни қозғалыстар мен ғибадат. Бүгінгі Қазақстандағы дін және ұлт9 бет
Қазақстандағы экономикалық ілімдердің негізгі бағыттарының даму тарихы16 бет
"сопылық ілім мен қазақ лирикасындағы үндестік"6 бет
1.Қазіргі қазақ тілі фонетикасы пәнінің зерттелу жайы.2.Фонема туралы ілімнің алғашқы негізін салушылар 3.Фонетика ғылымын зерттеуде қолданылатын әдістер.4. Дауысты жане дауыссыз фонемалар6 бет
XIX ғасырдың бірінші жартысыңдағы Батыс Европадағы саяси және құқықтық ілімдер22 бет
XVII - ғасырдағы Голландияның саяси және құқықтық ілімдері9 бет
Абай, Шәкәрім мұрасындағы рухани тұтастық немесе жантану ілімі жайында7 бет
Абайдың әділеттілік туралы іліміне шолу6 бет
Абайтану ілімінің қалыптасу тарихы15 бет
Адам Смит ілімі8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь