Қамар сұлу

Жіңішке сымға тартқан әні қандай.
Балауыз балбыраған тәні қандай.
Ақыл, ой, мінез, көрік түгел келіп,
Толықсып толып тұрған сәні қандай.
Еріткен іші.бауырыңды көзі қандай,
Бал тамған майда бұлбұл сөзі қандай.
Жұп.жұмсақ, бып.биязы ішке кіріп,
Жайтаңдап жан күйдірген көзі қандай!
Күлгенде көзіңді алып кірсіз тісі,
Қайнамас оны көріп кімнің іші?
Алмас қылыш жүзіндей аударылған,
Сүйгізіп көлеңкесі әрбір ісі.
Нұрлы жүз жан.жағына сәуле шашып,
Бойының мінсіздігі онан асып.
Өзгеден сып.сыпайы һәм сүйкімді,
Ең арты жүрсе.дағы аяқ басып.
Толған ай шілдедегі жалт.жұлт еткен,
Мүбәда көрген кісі қиыр шеттен.
Көлеңкесі күйдіріп күні.түні,
Есінен екі.үш айда әрең кеткен.
Талайы бозбаланың болған ғашық,
Уай шіркін! Болсайшы деп бізге нәсіп.
Егерде Қамарменен тіл қағысса,
Құдай ұрып жым болар қара басып.
Омар да қоя берді бетін қақпай,
Жүрсе де сонысынан жұртқа жақпай.
Әркімдер құдалықты ойланса да,
Қамар қыз қайдан көнсін теңін таппай.
Қамар осындай сәулетпен бұлғақтап болып тұрған кезінде құдай берген дәулеттің арқасында абырой, атақ бірдей келіп толықсып тұрған кезінде:
Сұлу Қамар, ақын Қамар, жаным Қамар,
Қамаржан, сені ойласам, ішім жанар.
Үлбіреген аузыңнан бір сүйгізсең,
Ішкендей кәусар суын мейірім қанар ...
дегендей өлеңдер сол маңайдағы бозбалалардың аузынан екі елі тастамайтын тәсбиғы еді. Және бір нәрсені көңілдері ұнатып, мақтағысы келсе: "Уай, шіркін! Мынау Қамардай екен!" десуші еді. Кей уақыт Қамардың көзіне жазатайым көздері түсіп кеткендері де әлдеқандай көтеріліп, қуанып қалушы еді. Қамар біреуінен әншейін бір істің жөнін сұраса да: "Қамар маған сүйдеді, бүйдеді..." деп, неше күндей әркімге бір әйгілетіп, даурығуға со да жетуші еді.
Қамар осылай әркімнің көзіне күйік болған қалпымен күннен.күнге құлпырып, он бес жасына жетті. Бұл кездері баяғы теңмін деп құмартып, құлқынын құртып жүретін замандастарынан жоғары секілді телміріп жазған өлеңдер, хаттар судай ағылып келсе де, кейбіреулерін жауапсыз жыртып, кейбіреулерін өзінің шешендігімен жебедей жерге енгізіп, енді қайтып бас көтеруге жаратпай тастай беруші еді.
Сол кезде аса жақын болмаса да, Омарларға үш.төрт атадан барып қосылатын Сарбас деген ауылда Жәуке деген кісінің оқу соңында жүрген жиырма бір жаста Ахмет есімді бір жақсы зерек баласы бар еді. Жәуке өзі нашар кісі болса да, бар тапқан.таянғанын жалғыз баласы Ахметтің оқуына салып, жасынан олай сүйреп, былай сүйреп жүріп, әйтеуір молда атына іліктіріп еді. Бертін келген кездерде Жәукенің ол бейнеті босқа кетпей, Ахметтің
        
        Қамар сұлу
Жіңішке сымға тартқан әні қандай.
Балауыз балбыраған тәні қандай.
Ақыл, ой, мінез, көрік түгел келіп,
Толықсып ... ... сәні ... ... көзі қандай,
Бал тамған майда бұлбұл сөзі қандай.
Жұп-жұмсақ, бып-биязы ішке ... жан ... көзі ... ... алып ... тісі,
Қайнамас оны көріп кімнің іші?
Алмас қылыш жүзіндей ... ... ... ... жүз ... ... ... мінсіздігі онан асып.
Өзгеден сып-сыпайы һәм сүйкімді,
Ең арты жүрсе-дағы аяқ басып.
Толған ай шілдедегі жалт-жұлт еткен,
Мүбәда көрген кісі қиыр шеттен.
Көлеңкесі күйдіріп күні-түні,
Есінен ... айда әрең ... ... ... ғашық,
Уай шіркін! Болсайшы деп бізге нәсіп.
Егерде Қамарменен тіл қағысса,
Құдай ұрып жым болар қара басып.
Омар да қоя берді бетін қақпай,
Жүрсе де ... ... ... ... ... да,
Қамар қыз қайдан көнсін теңін таппай.
Қамар осындай сәулетпен бұлғақтап болып тұрған кезінде құдай берген
дәулеттің арқасында абырой, атақ бірдей келіп ... ... ... ... ақын Қамар, жаным Қамар,
Қамаржан, сені ойласам, ішім жанар.
Үлбіреген ... бір ... ... суын ... ... ... сол ... бозбалалардың аузынан екі елі тастамайтын
тәсбиғы еді. Және бір нәрсені көңілдері ұнатып, мақтағысы ... ... ... ... ... ... еді. Кей ... Қамардың көзіне
жазатайым көздері түсіп кеткендері де әлдеқандай көтеріліп, қуанып қалушы
еді. Қамар біреуінен әншейін бір істің жөнін ... да: ... ... ... деп, неше ... әркімге бір әйгілетіп, даурығуға со
да жетуші еді.
Қамар ... ... ... күйік болған қалпымен күннен-күнге құлпырып,
он бес жасына жетті. Бұл кездері баяғы теңмін деп құмартып, құлқынын құртып
жүретін замандастарынан жоғары ... ... ... ... ... ... ... де, кейбіреулерін жауапсыз жыртып, кейбіреулерін өзінің
шешендігімен жебедей жерге енгізіп, енді қайтып бас көтеруге жаратпай
тастай беруші еді.
Сол кезде аса ... ... да, ... ... атадан барып қосылатын
Сарбас деген ауылда Жәуке деген кісінің оқу соңында жүрген жиырма бір жаста
Ахмет есімді бір жақсы зерек баласы бар еді. ... өзі ... кісі ... ... ... жалғыз баласы Ахметтің оқуына салып, жасынан олай
сүйреп, былай сүйреп жүріп, ... ... ... іліктіріп еді. Бертін
келген кездерде Жәукенің ол бейнеті босқа кетпей, Ахметтің
арқасында аузы асқа, ауы атқа ... ... басы ... ... Аса ... ... да, ... тоқ, жақсы ғана дөңгелек ауқат та бітті.
Бұл Сарбас ауылы осы Омекеңдермен ыңғайлас, жазғы, қысқы қоныстары бір,
аралас-құралас еді. Ахметпен Омардың үлкен ... - ... ... ... бірге өсіп, бірге оқып, біте қайнаған сырлас еді. Бірінсіз бірі
тыншып тұрмас еді. ... ... ... ... ... оқып ... ... онан соң ауылнай школда оқып тәмамдаған соң Қасенді
әкесі гимназияға енгізіп, ... ... ... онан ... ұзай ... ... жыл ... еді. Ахмет онан соң да тағы талпынып оқып,
иғдади сыныфтарын** бітірді. Бертін уақыттарда үлгілі ... ... ... ... келсе де, қартайған әкесін қимай, өзі жалғыз болған
соң қайтерін ... ... ... жайы бар ... ... ... зеректігінің үстіне сұңқардың баласындай бітімі
жақсы, көзге түсерлік көркі бар, сөзге шешен, ойдан шығарғыш - ақын, жарып
салма өткір еді. Той секілді жұрт ... ... өлең ... ... ... журнал, кітап оқып, шариғат-насихат айту болсын, ең арты
біреуді сықақтаған қулық болсын, бас бәйге Ахметтікі еді. ... ... де ... ... ... суын ... уын ... жаздаушы еді. Соның үшін елдің атқамінер,
ақсақалдары: "Оқыды деп Жәукенің баласын айт. Әне, сондай болсайшы",- деп
біреуге ақыл ... ... ... үлгі ... секілді, бозбалаға Ахметгі
үлгі қылып ұрсушы еді. "Қыз қылығынан" деп... не қылса да, Ахмет осындай-
осындай... қылықты
мінездермен құрбы-замандастары арасында айтулы һәм ... ... ... жас та болса біраз жұртқа атағы да шығып кетті... ... ... ... ... бас ... жас болған жерде жас болып, тіпті мас болған жерде
мас болып, тоғыз қырлы, тоқсан сырлы жігіт ағасы деуге лайық ... ... ... малға мастанған мұрындықсыз желбастары ғана Ахметтің
зеректігін көре алмай күндеп, іштері жарылып кете жаздаушы еді. "Сонша
көтеріп неме ... ... ... боғы ... ... жаман баласы емес
пе еді?" деп, жарбаңдап алдына шыға ... де аз емес ... ... туса - емі ... жаманнан жақсы туса - теңі болмас" деген
бабаларымыздың жарқыраған жолын надандығы көргізбеуші еді.
* Рушді сыныф (арабша) - 5-7 кластар көлеміндегі оқу.
** ... ... ... 10 ... ... ... себеп: олар жүрген бұзық жолда Ахметтің жүрмеуі, ... ... ... ... ... баспауы еді. Бозбалалардың сыртқы
жәй әңгімелерінде: бұл маңайда Қамармен әзілге, сөзге, өлеңге һәм ақыл, ой
білімге де жалғыз-ақ пар ... ... ... айтылып отырушы еді, һәм
бұл екеуінің сын-сым-
баты сырттан бір-біріне ұнасқандығына қарағанда, тап шыны да сол ... ... ... ... бірін-бірі жанындай көріп жарылып кете жаздаса да,
ағасы ... жаны ... ... һәм ... ... бірге жүріп, бірге
тұрған соң, бірі аға, бірі қарындас секілді болып бір-біріне ойнап болсын,
шындап болсын сыр ... ... ... жерлері жоқ еді және біраз күнгі
ойын-күлкі ғана болмаса, Қамар, Ахмет түпкілікті болып қосыларлық ешбір
реті жоқ еді. Себебі: Ахметтің құр жігіттігі ... құда ... ... жоқ, алып ... еді, ат ... ... жоқ, қолына қарап тұрған әке-
шешесі тағы бар: ... ... оңай ... па? ... келсе тегін бер"
дегенге көне қоятын қазақ па? Өйтпек тұрсын, "Қамар" деп аузынан шығарса-ақ
айып салып, бірдеңесін өлтіргеннен жаман тергеуге алатын жайы бар. ... ... көзі ... секілді, Ахметтің де көзі жетіп, "әйтеуір
түпкілікті бола алмайтынымыз ақ,
олай ... ... ... ... ... пайда деп, олай-былай құмартып
құрыстап келгенмен, ақылға жеңдіріп тоқтала беруші еді. Алайда, шын сүйіп
күюшілік- бір дерт шыдата ма? "Таң атпайын десе де, күн ... ... ... ... ... десе де ... қоймай барады. Күннен-
күнге сабыры қалмай, жатса-тұрса көз алдына Қамардың суреті елестеп ... жер ... ... Ақыр ... ... ... алмады: біраз күн
болса да, ептеп мауқын баса тұру қиялына түсті. Ал енді ... ... ... жүректегісін ашып салайын деп-ақ батырланып келеді. Не
хикмет? Қамармен тап бетпе-бет келген уақытта, беті күйгендей ... ... еді. ... ... бір ... ... болған секілді, тұла бойы
тітіренгенсымақ қызуланып, қызынып, қуанышты-қорқынышты, аттай тулап,
аузына қарай тығылыңқыраған ... ... ... ... деп суынып-
ісініп қымтырылып қымсынып, бір жоғары, бір төмен қарап қайта-қайта
ұмсынып, ешбір нәрсе айта ... шыға ... еді. ... ... ... ... ... отырысса да: "Жаным жарылайын деп-ақ іші-
бауырым елжіреп бара жатқандықтан, есалаңданып отырмын, қайтейін?"..
дегендей қылып, ақырын баяу ғана аударысқан көздері ... ... ... ... ықтиярсыз барып шап етіп қосылған көлеңкелерін (сурет)
көрген секілді беттерінен отары шығып, бір нәрсені шұқылаған болып,
күбіжіктеп кетуші
еді. Солай Ахмет ... рет "Әй, енді ме..." деп ... ... ... де, ... ... ұшырай берді. Таудан, тастан қайтпаған жүрегі
Қамарға бір ауыз сөз айтуға бата алмады. Ол Ахметтің қорқақтығынан, я
ынжық, жамандығынан емес, ғашық оты ... де, ақты ... ... ... ... ... еді... Жасынан қиянат-
бұзықтыққа қарайып үйренбеген таза көңіл жеме-жемге келгенде жиренбей
қайтуші еді?..
"Көп ... ... деп ... жанып,
Кейде олай, кейде бұлай ойға қалып.
Амалсыз арды түйіп ... ... соң ... оты бойымды алып.
Ойнайық азғана күн дәурен өтпей,
Тұрғанда басыңыздан билік ... ... шын ... екі ... ... қол ... ... құсқа,
Болса да жетер ме деп қолым қысқа.
Көзге күйік көріндің, іш ... отқа ... бұл ... ... өзіңнен басқаны қойдым жауып,
Ұят па, ойнап күлу ... ... соң ... ғана ішің білер,
Жау мұндалап жүрмессіз елге шауып.
Ақ тұйғын талпынбай ма теңге қарай,
Басын ... бара ... ... ... ... жалғыз сенсің:
Талпындым жаным үшін емге қарай.
Қарайсың мөлдіретіп жәудір көзің,
Шын айтсам, шыбын жаным сенің өзің.
Елжіреп іші-бауырым ынтығып тұр,
Тез естір мейірбанды жылы ... ... оқып ... соң бір ... бір ... жүрегі кеудесіне
сыймай, не ашу емес, не қуану емес, белгісіз қысыльш, қарап тұрып бір
тынышсыздыққа ... соң ... ... кісі секілді әрдайым мұңайып, ойланып жүретін болды.
Бұрын таңның атқанын, күннің батқанын білмейтін Қамар бір о ... бір ... ... ... ... көзімен атқызатын уақыттары да болып жүрді.
Себебі: бір жағынан Ахметтей ақыл-ой, парасатты, тең жігіт табылмайтындығын
ойлап, бір ... әке, ... ... ... ... ... ... соң, құр біраз күнге әуреленіп қалудың ретін тағы таба
алмай, жатып-тұрып сандала беруші еді.
...Бір күні қағаз алып, әлдене жазуға ... да: не ... қолы ... байланған секілді бір түрлі мұңайған түспен қаламды бір сияға
батырып, бір қағаз үстіне жорғалатып, бір ұшы-қиыры жоқ ұзын ойға батты да
отырды. Бір ... ... Бір ... ... ... қайтадан сия ішіне
қойып, бір жақ қолымен жағын таянып, көзін сүзіп тұнжырады да қалды. Әрі
ойлады, бері ойлады, уысына еш нәрсе түсіре ... ... соң ... де, ... ... ... ... жасты жасқа пар қылғаның,
Біреуді жоқ, біреуді бар қылғаның.
Біреуге алтын, ... ... ... жұрт ... хан ... мал мен ... үйіп ... екі аяқгы мал қылғаның;
Біреуге Аплатондай білім беріп,
Мінер ат, ішер асқа зар қылғаның;
Қыздарын теңге ... ... ... қара ... аң ... ... ... қоңыз болсын,
Малдыны кісімсітіп паң қылғаның.
Көрсетіп құдіретіңнің шеберлігін,
Пендеңнің миы жетпес таң қылғаның"
...деп жазды да, ... ... ... ... алып далаға шықты. Әлгі
жазған өлеңін жұрт түсінерлік қылмаса да, бір түрлі зарыққан, зарлы жіңішке
әуезбен көмейге салып баяулатып, ... ... ... да ... ... не ... ... білсін, Қамар тағы бір жақсы ән шығарыпты,
ал үйренейік десіп, жүгірісуде еді.
Сөйтіп ойы ... ... ... ... ... ... ... Ахметтен
тағы мынадай хат алды:
"Қалқам-ай, қапа қылдың жауап бермей,
Жүр ме екен қолың тиіп, реті келмей?
Дәрменсіз, дертім ... ... ... ... сол қападан әзер өлмей.
Қалам қас, мамық тамақ, уыз қойы,
Мөлдір көз, тілің бұлбұл, алма мойын.
Көңілімді ... ... ... ... тұла бойым.
Апырым-ай, көз қарасың тәуір еді,
Мінезің салмақтылау, ауыр еді;
Жауабың кеше-бүгін ... ... ... көктен құйған жауын еді.
Білемін ішкі жағың мені сүйер,
Теңдесін теңдес сүймей, нені сүйер?
Дәл ойың жалғыз қылдың үстінде тұр,
Ауа ... бір ... ішің ... жерге келген кезде, Қамардың хатты ақырына дейін оқып шығуға шамасы
келе алмады. Сол жерде не болғанын да ... ... ... ... жастары көзінен ытып-ытып кетіп, оқымастан алып қойды...
Ал енді Қамардың толған жүрегі, толғанған көңілі олай да, бұлай да ... ... ... ... ... кісідей мынаны айтушы еді:
"Ахметті сүйемін-
ақ, сүйгенім үшін осынша күйемін-ақ, ал енді шыдамадым... қараландым. Күні
ертең ел-жұртым екеумізді екі айырып жібереді... Онда не ... ... ... ... айырылысуға неғып шыдатады?.. Әке, ағаларым болса,
мені оған бермек тұрсын, бұл жазғанын сезсе де, бұ ... ... ... ... деп, ... әлі ... ... аяусыз көздің жасы еді.
Бір күні өзіне-озі қайрат беріп: "Қой, ... ... ... ... салмайын,
өзімдікі қабырға бірге түсетін күйік қой, енді тағы Ахметті күйдіріп, кәрі
әке-шешесінің ... ... ... елге ... ... ... ... шығарады ғой; сонда олардың көз жасы, қарғысы менің
мойныма болмағанда, кімге?.. Бес-он ... ойын ... әрі ... әрі ... ... да, құдайға да ұятты болмайын; жанған жаным жана
берсін: обалымыз қиюы жоқ, ... ... ... оңға ... ... ... қара ғүрпына болсын. Бейшараның жанына батыра жазып, көңілін
суытайын. Маған әуреленіп ... ... ... ... ... ... бойы өзім түскен азапқа ол түспесін..." деп, әр ... ... ... ... ... ... мынау бір хатты Ахметке жазып, беріп жіберді.
"Құп алдым ықыласыңды замандасым,
Белгілі сенен жақсы таба алмасым.
Сонда да ... үз, ... ... емес әркім қағар менің басым.
Көз тігіп қарадың деп күйе жақпа,
Жақсаң жақ, жөні келер жерін тап та.
Ақылмен алды-артыңды шолып алмай,
Қарны ... ... ... ... шаппа!
Қарасам, сүйгендіктен қарамаймын,
Сүйсем де, сол сөзіңе жарамаймын.
Арыстан айға шауып мертігіпті,
Секірме, қолың жетпес көктегі ... бер ... ... ... болса,
Даңы жоқ, даңғыл жатқан жолың болса.
Ашық жол, асулы қол болар еді-ау,
Бірақ жоқ, әттең ... ... ... ... күйіп тұрсың, бір-ақ отқа,
Болсаң да қандай қызу жалын шоқта.
Аузың айтып, ар жағың біліп тұр ғой,
Екі оттың арасында тұрғам жоқ ... ... ... Ахметке дүмбілдеу аңғарсын дегендей қылып қойып еді.
Неше күндей тыншымай, жатып тұрып ойланып, ... ... ой ... ... ... ... ете ... жаны-жүрегі, көңіл-тілегі Қамардың
жылы жауабын күтіп жүрген Ахмет ... жүзі ... ... жолын көрген
шағында қараңғы бұлт астынан күліп шыққан күн сықылды жарқырап кетті.
"Ойдағым келді ме, жылы ... ... ме, ... мені ... ме, ... ме?"- ... қылып көзі жасаурап, жүрегі лүпілдеп, өне бойы
қалтырап кетті. Аһ, не шара... Талайсыз сорлы! Өлеңнің ... ... ... ... ... ... жүз, жаудыраған көз күннің бұлт астына
қайыра кіргені секілді түнеріп салып жүре берді. Сонда жападан-жалғыз ... ... ... бір төбе басына шығып, қоғамның азғандығына
назаланып, бір түрлі тарығып-зарыққан, мұңды лебізбен бір олай, бір бұлай
жүріп, ... айта ... ... ... ... ... ... едім неге керек сыпыра боқтық.
Қазақтың қаны-жаны сонда екен ғой;
Діңкемді құрттың, міне, әттең жоқтық.
Ахмет Қамардың әлгі сөзінің тұқымына ар жағынан ... ... ... ... алынған көңілі, құмартып алған жүрегі тағы бір хат жазбайынша
тыныш таптырмады.
Бұл жолғы хатын еш нәрсеге түсінбеген құлақсыз саңырау, тілсіз мылқау кісі
сияқтанып ... ... ... көңілін күйдіре жазды:
"Әрине, қолым жетпес көктегі айсың,
Қағу көрмей, қарсы өскен қалқатайсың.
Жетпесе де сермедім, ал қолымнан,
Ақыл-ой, зеректікке сайма-сайсың.
Ол рас ... гөрі ... ... ... кісінің сөзі де ауыр.
Теңіне теңелем деп жүргендердің
Талайын қара қарға қылған жауыр.
Не шара, айтқан сөзім ем ... мен ... ... тең ... үшін ... қапа ... та ... бәрі қысқа, кем болмаса.
Қылмаса құдай нәсіп амал бар ма,
Біраз күн ... ең ... тағы ... соң ... бір ... бір ... ... амал бар
ма?.. "Қарға" деген сөзіне қарсы тез мынаны жазып жеткіздірді. "Суға кеткен
тал қармайды" деген ғой сыныққа сылтау іздемей амал бар ... ашық еді ... ... ... ... ғой ... сөзің.
Жайды білмей жарбаңдап жамандарша,
Қарғаң не, қайта ойланып ... ... ... ойы: ... ... бір ... ... сырын ауызба-ауыз
айтысып, көңілдерін жадыратып: "Ретім болмады, айыпқа бұйырмаңыз" деп, ... ... ... ... түңілдіру еді. Оның ретін тағы келтіре алмады.
Себебі: соның өзінде-ақ қатын-қалаш, малшы-құлшы дегендейлер ауылға Ахмет
келгенде, Қамармен көз қарастары ... ... ... ... ... ... еді. ... ауылға Ахмет келді, солай жиналысып
ортаға алып, ешбір оңашалық ... ... ... тағы ... ... жабысты.
"Жан құрбым, сабыр етші, жанымды алмай,
Күйіп тұрған жаныма жалқын салмай,
Не сенен, не өзімнен жол табылса,
Қалатұғын ойым жоқ ... ... жоқ ... өзге ... ... бір Аллаға ұшпу ісім.
Хатыңды көрген сайын қайран болып,
Жол ... құр ... ... өзің ... малың нашар,
Халың жоқ және-дағы алып қашар.
Болса да басың ... аяқ ... кісі ... аяқ ... ... ... ... шын сүйгенім - жалғыз сенсің.
Ту бие, қара саба болмаған соң,
Икемге менің елім қайдан көнсін.
Қалса да егер бірі мұны ... ... ... ... ... айып ... ... жібер",
Деп шулап көк малтасын тұрмай ма езіп?
Бейшара-ау, шырт түкірініп жатпас па едің,
Қымызды ішіп, насыбайды атпас па едің.
Шіреніп ... ... ... ... шатпас па едің?"
Ағайын айдыныңа ермес пе еді,
Жиылып, жылпылдақтар келмес пе еді.
Аузыңнан шықса, "құдай берді ғой" ... ... мені ... ... пе ... ... тұр ақылдары,
Еш шек жоқ сонда бізді мақұлдары.
"Баланың бақыты ашылды, жайлы орын" деп,
Шалдардың таптың қағып, тақылдары.
Түсінсең де ... көп ... ... деп ... ... ... күн ойнайық деп,
Өткелсіз орайы жоқ кеп жазасың.
Шыдайық тілімді ... ... ... ... ... бір ... ... боп,
Тағы да жара үстіне жараланбай.
Көрініп көзге түссе осы ... ... бар ед ... ... оқытпа, оқытсаң мынау ғой",-
деп,
Кейінгіге тимей ме кесапатым?
Қалдырмай бір ... мұны да ... ... ... ... ... сен де оқыдың, мен де оқыдым,
Қалмаса арттағыға үлгі бойда?
Қайтейін, мен де амалсыз, арманым көп,
Арманды арылтатьін дәрменім ... ... ... ... ... да жақсы емес пе атылған оқ...
Қарағым, қаралама, ая ... ... мен де ... бір сен үшін ата-анамды,
Елге бүлік салудың келмес жөні.
Жауапты ... ... ... де бетім күйіп өліп тұрмын.
Қайтесің, амал бар ма, ... ... де көн, ... һәм ... ... сүйген жарым, қош-есен бол
Құдайым аша берсін алдыңа ... үшін ... ... әуре ... үзіл-кесіл айтқаным сол.
Шын сөзге тоқтайсың ғой амалсыздан,
Қарағым-м-м-м... разы бол, қасіретім мол".
Бұл хат кешікпей-ақ Ахметке тапсырылды. Қамардың бұл ... ... есі ... ... ... ... ... ғашықтығын ұмытты. Таң-
тамаша: қазақта "қызды оқытса бұзылуға ... деп, қара ... ... ... ... сол арада жан жеріне тигендей құшырланып-құшырланып айтып
жібергені мынау екен:
Қайтейін, қара ... ... қай ... ... оқыса, "бұзылды, ал, кетті",- деп,
Мінеки, айтқызатын надандығың.
Кетпейді неге Қамар маған еріп.
Аһ ұрып, зар қылады, көңіл беріп.
Оқумен ойы ... ... ... оққа ... ... қыз оқымаса нетер еді,
Әуелі бұлтаң-сылтаң етер еді.
Шаһыбаз (парсы сөзі)- ... ... ... кісі.
Көзсіз болса, алды-артын болжау кайда,
Әркімнің жетегінде кетер еді".
Енді ... өз ... ... ... кешу ... атқан оқ секілді
қиындыққа артқы ар-ұятты болжап, қарсы тұрғандығына разы ... һәм ақыл ... ең ... ... ... ... мен ... сенің үшін,
Әрине, сен күйесің менің үшін.
Ғапу қыл, байқатпайды ғашық оты:
Азғана күн әурелен деген ісім.
Ғашықтық алды-артымды бірдей жаулап,
Іс түбін ... ақыл ... үшін өмір бойы ... ... соң айта ... ... ауып.
Ұялмай-ақ ағашқа күйе жағып,
Батылым барды соған әлде ... ... ... ... ... ... есіме алып.
Ғапу қыл, данышпаным, айып етпе,
Баспаңыз көрінгенде ... ... енді бір ... ақыл ... ... ғып тастап кетпе.
Елуге жасы жеткен шалға барма,
Малды деп, маңызданған далға барма!
Ел-жұртым обалыма қарайды ... ... ... қапы ... ... тұрсын өлсем-дағы,
Жанымды қырық буынға бөлсем-дағы.
Аһ дүние, іш жанды ғой, іш ... ғой, ... ... ... ... жанған жаным жана берсін.
Басыма кетпес қайғы сала берсін.
Құдая, сол ... ... қыл ... ... ... қала ... "Қош, қарағым, данышпаным, қош... ризамын" деп қол ... ... ... ... хат ... ... ... алды да: "Ешкімге жымыңды
білдірместен осы хатты Қамарға тапсыр",- деді. Сонан соң өзі үйге ... ... де ... ... ... ... ... қайғы...).
Біз жоғарыда сөз басында: Ахметті күндеп, қолынан келсе аянбайын деп жүрген
замандастары бар деген едік. Олар да қанша үзіліп-сүзілгенімен ... ... ... ақ болған қойдай түңіліп, ендігі бар мақсаттары:
Қамарды қаралау үшін, сыныққа сылтау табу еді. Әсіресе, оларға Қамардың
Ахметке іш ... ... ... кісі ... ... батушы еді.
Нақ осы уақытта Қамарды Ахметке таңған өсек дүрілдеп те тұрған кезі еді. ... да ... ... ... ... бір нәрсе сезді ме,
сезіктенді ме, өздерінен өздері елегізіп, түн бойы ұйықтамастан, итше
шұбырып жүру ... ... ... ... ... еді. ... бүгін олардың
көктен тілегені жерден табылып, Ахметтің әлгі жазған соңғы хатын қолдарына
түсірді. ... ... ... ... бала ... ... құртып қойған
екен). Өлгені тіріліп, өшкені жанғандай қуанып шуылдасты да қалды. "Соқыр
тауыққа бәрі бидай", тек хат ішінде "Қамар - Ахмет" ... сөз ... ... ... ... ақты-қарасын ақтару қайда... Шыдасын ба? Біреу айтты:
-        Қарашы, асын ... ... ... ... ... ... суырып алып тепкілейік,- деп.
Біреуі:
-        Қой, онда нең бар? Омарға берейік...
-        ... ол ... ... ... ... ... апарып басқандай
боламыз ғой,- деп біреуі айтты.
-        Өзгеден бұрын Қамардың өзіне көрсетіп, өз ... ... ... ... ол ... ... ... маңайласпайды ғой,- деп, оны он
түрлі күрілдесіп; келіп-келіп Қасенге білдіруге байласты. Тұрсын ба, тез
асығыс-үсігіс Қасенді оңашалап: "Досыңның ісі ... деп, ... бере ... "Кім дос, кім қас, ... күле ... күңірене
шығатындарды білмейсіңдер, аңқаусыңдар, жалқаусыңдар: оның тұқымының
ежелден достығы бар ма
еді?",_ деп үсті-үстіне баспалатып, хатты оқып шыққанша Қасеннің жанын
қоярға жер таптырмады. ... хаты ... ... не ... ... ... "Жігіттер, бұл хатта біздің жүрегімізді мұздататындай еш нәрсе
көрінбейді. Қамар болса ... да, ... де ... ... ... болмасын, жабулы қазан жабуымен қоя қояйық. Ахмет болса жұртқа
айтпай-ақ қолымыздан келетін нәрсе ғой. Қане, мұнда не бар?" деп, ... ... ... десе де, ... ... ма, аспанға шалқыды.
Қасен тағы бірнеше қайтара: "Мен сіздерден замандастық ақым үшін сұраймын,
даурықпай тараңыздар, үлкендердің құлағына тисе ұят болар" деп, ... да: ... ... шіркін-ау, бәрі өзіңнен екен ғой.
Қара
жүрек, шоқынды болмасаң, ... жаны бар кісі ... па?.." деп бәрі ... итше ... ... ... ашуланбаған ерікке қоймады. Қасен
жігіттердің көлденең килігіп, сөзге түсінбей, осынша бүлініп, бүлік ... ... ... "Кет ... соң ... ... ... да жарамайсыңдар", "Теңіне тегін бер" деген, Қамар - Ахметке
лайық, жұмыстарың ... деп, ... әлгі ... ... ... ... бала-шағаны да ыдыратып жіберді. Ұрынуға қара таба
алмай, ... ... жара таба ... ... ... есектер солай екен деп қоя
қою қайда? Қазір үйден-үйге қыдырып жүріп, ... бар ма: ... сол ... ... әр ... у-шу, ... шыға ... Бұл
әңгіме Омардың туған ағасы Қалтан қажы, Оспан бидің құлақтарына түсіп,
Ахметтің түгін қоймай қопарып: "Қап бәлем, саған қылмасам, өлген ... ... деп ... үйіне сыймай көпірісіп жатып еді. Ахмет
секілді қортықтау атаның баласы шынжыр балақ, шұбар төс Омарларға қол созды
деген хабар қазақ ... ... ... ... ... ... ... тым дәндейіп кетіп еді. Шоқ! Бола түссін, құдай тобасын есіне
түсірсін бір бәлемнің!" деп табалаушылар да болды. ... ... ... арқасында пәлен етіп, түген етіп кетті деп ауызға тым ілігіп еді.
Міне, ондай нәрсенің түбінде апаты болады ғой. Тіл, сұқ ... ма? ... тіл ... ... ... не дейсің?.." деп, үлгі көрсеткендері де болды. Қысқасы, азуы
алты қарыс Оспан бидің тізесі өтіп қалған момындар болсын, жай сыртқы теңбе-
тең ... ... енді ... таң атырады деп ойлаған жоқ. Ертең ел-
жұртты жинап алып, Жәукенің малын талатып, Ахметті абақтыға берер деп
ойласты. Бірақ мал иесі Омар ... бұл ... ... ... анық еді. Омар турашыл, сәулелі кісі болғандықтан, бірінші:
Қамар сияқты баласының абыройын сақтап, екінші, ... ... ... ... талата қою оңай ма? Және жалғыз баласы ... ... ... ... жан терге түсіп, ағаларымен талай қызыл
кеңірдектесіп, әзер-мәзер, әйтеуір, ертеңінде еш нәрсе жоқ, тым-тырыс қылды
да қойды.
Ал енді, жылпылдақтардың індеріне су құйылды. Дос ... ... ... ... түрт!" деп, түнімен аунақшып ұйықтамаған жауыздардың діңкесі
құрыды. Тағы ушықтырмай қоя қоятын біздің қазақ па?.. "Қай ... ... ... деп, ... қара таба алмай, жұлынып бара жатқан сыпыра
желбуаздар ... ... ... ... ... қана ... түрткілей-
түрткілей Омар мен Оспанның арасына от тұтатты. "Бәрі таздың салдары" деп,
Ахметке еркін коя бергендіктің ушыққан ушығы еді. ... ... ... ... ... ... ... Оспан Қасеннің Ахметпен тағы бірге
жүргендігін көрді. Көзі шатынап кетіп сілейтейін-ақ деп ұмтылса да, Ахмет
қолына түспеді. Арасына түсіп, арашашы ... ... өзін көк ала ... ... ... Тұтанып өршуге бет алып тұрған араздық ал енді дауламасы
бар ма? ... ... ... ... судай ағылды. Әй, не
сұрайсың?.. Жылпылдақтардың күні туды, пышағын жалақтатып, көздерін
алақтатып, иіс, қоңыс аңдып қанша қысып астын үстіне айналдырса да, ... ... ... ... ... Жыпылдақ-тықылдақ өсек-мөсек
тасушы сұмдарды есігінен де қаратпады. Діңкесін құртты. Міне, сол жазаынан
ағайындарының бірін де ұстай ... ... үй ... ... ... тұрсын
ба? Омардың намыскер ағалары ел қолына еркін тиген соң, топ жиып барып
Жәукенің ... ... ... ... келтіреді. Ахметтің айыбына екі
жүз теңге, он сегіз ай абақты бұйырып, ... ... ... тіркесті.
"Қанды ат" деп, Жәукенің атын аудартып, болысқа берді.. Ахметтің көз көрген
ескі достары абақтысын
сұраған болып өшіртті де, "Екі жүз ... осы ... ... бере алмаса,
айтқаныңыз болсын" деп басын ұстасты.
Елдің осынша ... ... ... ... ... ... ... салу еді, өзді-өзі шабысса, жемсаулары тоятыны белгілі жөне бұл
Омарлар ежелден қанды ауыз атанып, арасына жік түспегендіктен маңдайына ... ... ... ... мұнда ескі кектері бар. Әсіресе солар
осындай реті келіп тұрғанда ... ... ... ... ... өш алып ... ... еді. Бірақ қан-
ша айтқанымен оқыған ғой, олардың бұл тұзағына Омар түспеді. Ол ешкімді
керек қылмаған соң, құр қайта-қайта Оспанға ... бара ... ... ма? Қызы-
ғы-ақ: Омар араз болса ғой. Омардың қақпан баспайтын ... ... ... отағасылар жақсы атпен татуластыра қою қамына кірісті. Елінің
ықыласына көзі ... "А, ... ... көр, ... ... ... деп, Оспанның кісіге сойған бір-екі тоқтысына жаны шығып, тыпырлап
жүрген Омар сорлы татулықтың дыбысы шыққан ... ... ... ... кетті. Ахметті ат-шапанымен аяғына жығып, енді ондай мінез
шығармасқа құран ұстатып, нан жегізіп, баяғы екі жүз теңгені кешкізіп, ат-
шапанға разы ... ... ... күн ... ... де ... ... де
басылды. Ал енді Қамардың жайына келейік.
Даңқы жер жарған, шешендігі ел жарған, күліп кісі бетіне қарап көрмеген,
атақты, ибалы, асыл Қамарымыз жоқ ... ... ... ... ... шығып
кеткендігіне қайғыра-қайғыра сүзектен тұрған кісідей, құр шыбыны ғана бар
еді. Нақақ болса да, жақсыға жала оңай ма? деп кісі ... ... ... кете ... еді. ... ... ... қалып қайда? Еңсесін
көтермей, қабағын түйіп, аһлап-уһлеп, мүсәпірсіп мұңай-
ып төмен қараумен күн өткізе бастады. Барлық жұмысы ертеден кешке дейін
кітаптан көз ... еді. ... ... қала ма? ... бір ... бар ғой ... ... қардай боратушы еді. "Нақақ
мені қаралап, Ахметті анадай қылуға ұялмаған ел жұртым түбінде не ... деп, ... ... ойлап-уайымдайтыны сол еді. Қасен
оңашада: "Қарағым, сонша жүдеп немене?", "Ит ... ... ... мен ... сені ... қор қылар дейсің бе? дегенде: "Қайдан білейін-ау!"
деп жапақтаған көзінің жасы моншақ-моншақ келіп қалушы еді. ... ... ... сол ... демеу көріп, бұрынғысынан көрі көтеріліңкіреп
жүретін болды. Бұлар осындай дуылмен жазды алды. Күз жетіп август
жұлдызының басында Омар ... ... алып ... Оқитын Омскі шаһары екі
жүз шақырым шамасында бұларға алыс еді. Олар жүрердің алдында он күн ... ... ... ... ... қарсы Жорға Нұрым деген өз болысының
(правитель) бұрынғы хан тұқымынан алған қатыны өлді. Жасында аттан жығылып,
бір жақ аяғының ақауы болғанға ... ... ... деп, ... елге ... ... атанып кетіп еді. Бұл өзі жеті атасынан бері уызы арылмаған,
бағы таймаған, қолынан ұры кетпеген, бір жақсылық етпеген, басы сәждеге
тимеген, ... ... ... ... ... елін ... шынжыр балақ, шұбар төс, қанды ауыз атанған бір жауыз еді.
Белгілі: қазақта ондай залым адамдардың өзіне қауіптілеу орынды
күзеттіріп, сорпа-сумен алдап қоятын ... ... Сол ... ... ең ... төбеті - біздің Оспан би еді. Сол кезде бұл екеуінің
залымдығына бір өлеңшінің айтқаны есімде қалыпты:
Халқыңды қан жылаттың Жорға Нұрым.
Болдың ғой ... ... ... ... ... тағы ... қайтерсің, қайран күнім!..
деп, құр Нұрымның зұлымдығы мен атағы болмаса, әліпті таяқ деп ... ... де ... аузы ... ... бен ... ... ішпей
мас, әрі нас елу шамасында жасы бар, қой сақтардың басындай басы бар, жай
формының өзі сұп-суық бүйі секілді түксиген, бұқа мойын, өгіз ... көз, ... ... ... ... тоқпақ мұрын, бір түрлі нысаналы
жануар еді. Бұрын қатыны тірісінің ... ... ... ... ... ... жер тепкілеп өліп жүрген Нұрым, енді не жорық.
Күні-түні Оспан досынікіне ат ... ... ... ... ... ... ... дәрежелі кісінің күйеу боламын дегені құдайдың көктен
айдап түсірген жақсылығы еді. Шылқымайға кірдім ғой деп мұртынан күліп,
тіпті бұрынғы ... ма, ... ... төсі ... ... есі ... кетті. Бірақ ізденіп келген "қыдырдың" бетін қайтармай, уәде ... десе де, ... ... өзіне белгілі ғой: "Құдай жазса, сізден
артық кімге береміз. Шыдай тұрыңыз" деп, Омар ... ... оған да ... ... ақсақал, билерін ертіп, "баяғыдан бергі
достығымыздың айырылысқан жері осы" деп болыс басымен әдейі өзі келіп
салмақты ... соң оны ... лажы ... ... ... қалған неме
ғой, қия алмады. Қырық жылқы, он түйе, бес жүз сом ақшаға Қамардың ... ... ... қойды. Ауыл отағасылары да: "Жөні осы.
Бәрекелді, қайырлы болсын. Бір-біріңнің ықылыстарыңа қарай міне, жарасты
ғой",- деп, өліп-өшіп жарамсақтанып-ақ жатыр. Омар келісімен тез құда ... ... ... ... аттандырды. Артынан көп кешікпей Қасенді
оқуына апарып тастап, Омар да келді. "А, құдай, той ... ... ... ... едім" деп, пышақтарын жалақтатып, тыпыршып жүрген ақсақалдар
шыдасын ба? Бастығы өзінің екі ағасы: Қалтан, Оспан болып жиылысып барып,
іс-міс жоқ ... ... ... айта ... ... бала сияқты бала
еді, бақытына қарай жайлы орын кез ... тек ... ... ... суға ... ... ақ бөкендей ордаға кіре түседі. Жасау... пәлен-түген
дейтін емес, тек ... ... разы ... ... ... келсе,
тегін бер" деп, нашайына келіп тұрған соң, саған да қаратпастан ... О да ... ... ... ғой, болыс басымен әдейі өзі келіп
қалған соң, ықыласын қайыра алмадық. Ал енді ... ... ... ... ... сөз Омардың маңдайына тоқпақпен ұрғандай жайсыз
тиді. Қайтерін ... түсі ... ... бір ... біз ... алғандай
ыршып-ыршып түсті. Шын күйіп кеткендігі емес пе, аузына не кіріп, не
шыққанын да білмеді:
-        Сыпыра бұзылған ... ... сау ма? ... ... ... ... Апырым-ай, апырым-ай, ұялмай, қызармай періштедей
қарашығымды
аяқты малдан жаман дөңкиген жауызға ұйғардық деп, не беттеріңмен ... ... ... ... ... ... Түсіне кірсе
қорқатын ноянға Қамарды барады, мені береді деп ойладыңдар ма? Құдай, көз
жас, обал ... ... ... бар ма? Жоқ, ... ... бір аяқ ... кісіге имандарыңды да сатасыңдар! Қысқасы мойныма қапшық салып,
қайыр тілеп күн көрсем де, Қамарымды оған беріп жылата алмаймын. Байлығы,
болыстығы ... Өзім де ... ... деп ... жоқ. Ет жегілерің
келсе, өзім-ақ сойып берейін. Болмаса Қамардан басқа ермек жетпеді ме?
Қамар тұрсын, Қамардың тырнағын да бермеймін. Добыра сақал ... ... ... ... ... ... деп ұшып ... ұшып жерге түсті.
Сол арада отырған отағасылар:
-        Омар, сен сол томырық мінезіңді қоя ... сөз ... ... ... ... ... ғой,- деп ... алып шуласып, ал кеп
төністі.
-        Кәне, сен бермегенде Нұрымның қай ... мін ... ... ... ... ... әлді десең әлді, ата-тегі анау: жеті атадан бері
үзілмей келе жатқан ... ... ... ... бақ қона ма? Сол ... Кәрі дейсің, жасынан мыңның ішінен бұлғақтап, мәпеленіп өскен,
әлі бейнет көріп беті қайтқан кісі емес; әзер болса қырықтың ... ... ... ... ма еді? Ол ... ... мен де бір қызды кәртайтатын
жайым бар... Әрқайда Омекең білсін деп, үлкен басын кішірейтіп, ... ... ... ... ... ... ... көрген кісі емес,
қайта
кекті жерден кегіңді, текті жерден тегіңді әпергеннен ... ... ... не жазасы бар еді? Біз айтсақ, өз пайдаңды айтамыз. Нұрымның ... ... отыр ... бе? ... бір сен ... ... ... ортақ
бала, қастық айтамыз ба? Заман әлдінікі болып барады. Дүниенің не халі жоқ,
қанша айтқанмен сондай қолында ісі бар, күші бар кісіге иек ... ... ... оны ... Мынау сақал-шашы ағарған екі ағаңды осы жасқа келгенде
өтірікші қыламысың. Егер ... деп ... ... кім ... іс ... кісі ғой, не ... да ... сол орынды лайық көреміз. Барады,
жылы суға қолын малады! Өзі би, өзі төре, өзі патша болады да отырады. Кеше
хан ... да қыз ... ... емес пе еді? Сен ... ... емес
шығарсың. Қолындағы екі-үш өгей баласы дейтін шығарсың. Оларды күні ертең
еншісін ... ... ... Жұрт ... те таба алмайды. Әйтеуір атаның
әруағымен алдыңа келіп
тұрған "қыдырдың" қадірін білу керек қой...- деп бірі қалмай данышпансып,
үсті-үстіне баспалатып барып қойысты. Әншейінде ... ... ... ... ... қажы да бұрқырап:
-        Бұларға өзі секілді қара жүрек орыс болмаса, не Ахмет ... шала ... ... басқа мұсылман кісі жаға ма? Сен шоқынды,
былшылдады екен деп, мен пайғамбар жасынан асқанда, қажы ... ... ... О баланың билігі өзімде. Шоқындырған Қасенді қайда
шоқындырсаң, онда шоқындыр! Қамарды тағы орысша оқыған біреуге беріп,
сүйегімізге таңба қыла алмаспыз. Қазаққа ... ... ... артық кім
бар? Соған барып та обал болатын болса, қияметте мен арқалайын, куә
болыңдар! Нұрымнан артық пайғамбарға береміз бе? ... ... ... ... сәтке құда түсір! Ендігі сұм заманның адамы да бір ... ... ... ... алыпты. Әке берсе, қыз қайда бармаушы еді? Сені
көріп отырып бала қалай оңсын? Қақ
бастан салып жіберейін бе? ... жас деп ... ба? ... ... әйел ... күйеуге бермеген қатты обал, дейді. Былтыр Қарбай ишан
да айтты... деп, ... бір ... ол ... ... ... айтқанмен
би кісі ғой, ол жайлап сездірді:
-        Мені өтірікші қылып, өлтіретін жерің де, көметін жерің де осы.
Қияметке дейін кқріспей, ... ... ... ... жеріміз де
осы. Бар, қай таңдағаның ал. Қабырғаңа да, қатыныңа да ... деп ... Ол ... соң жұрт ... Омар енді ... ... ... соң,
қайтерін білмей, от алып ораққа түспесі бар ма? Бір жанды, бір күйді; кісі
өлтірген ... ... түсі де ... ... Әлгі ... безейін десе,
азып-тозып әркімнің аузында кетсек, тұқымымыз оңбай кетеді ғой деп, елден
қорқып барады (алдында жүрегі шайлығып қалғаны бар ғой). Безбейін ... ... ... ... ... адам ... ... өмір
бойы іріп-шіріп, жылаумен күні өтуіне көзі жетіп, ойлағанда іші-бауыры
елжіреп, ... кете ... еді. ... ... бара ... тал ... ғой, қатынына ақылдасқан болып еді: "Өзің
білесің де. Үйінде жасау көп дейді. Не ... ... жер ғой. Бұл ... дегенде де..." деп... отырған сұңқарының дәмді сөзін естіп, саған
ақылдасқан мен ... деп, онан ... ... ... Ал енді ... соң да Жорға Нұрымның
түрткісімен "ақылды" ағалары кезекпе-кезек келіп тыныш таптырмады. Омар ... ... ... ... ... Қамар көнбейді. Анау күні Қасен де қайта-қайта тапсырып еді:
"Айтаққа еріп, Қамарды шатастырып алушы болма" деп. Омардың айтысы ... ... ... қоя ... Әне, сөйтіп баланы жаман үйрететін өзің. Бетімен жібергеннің
жазасын анау күні ... да, ... деп бір ... оны қатыны құрғыры
қостап шаужайлады. Омар:
"Осы қатын неге бер дей береді? Әлде, Қамардан бірдеңе сезді ме екен?" деп
ойлап:
-        Қамардан сұратыңдар, ол еш ... ... мен не ... ... ашуланып:
-        Иә, Қамар саған жөнін айтқалы тұр, оның ықтиярына жіберсек,
Ахметтің қасында патшаны да керек ... деп ол ... ... ... иесі басшы" деп бұл жолы Қамарды да қара басты. ... ... ... да, ... ұятынан жасқанып, дүкенді қызу үстінде соға алмай қалды.
"Мен үшін әуреленбе!" деп, көріне ... ... ... ... Омар
көнбес пе қайтер еді?..
Омар үндемей төмен қарап отырып-отырып жыламсырап:
-        Қамар секілді асыл туған қарашығым, сендердің надандықтарыңа
шынымен-ақ қара тоқты болғаны-ау! Көз ... ... ... ... ... итке, мейлің құсқа бер... Ай, бағы ашылмаған, қарағым-ай!.. ... деп ... ... бүк ... жатып алды.
Отырған кісілердің бірсыпырасы:
Түказзибан (арабша)- түпсіз өтірік деген сөз, бірақ бұл жерде шексіз әңгіме
деген ұғымда қолданылған.
-        Қайтсін байғұс! Екі ... бірі ... соң ... ... ... бала ... басы алтын болса да жат жұрттық екені есінде бар
деймісің? Бұрын бала ұзатып көрмеген кісі сүйтеді ғой...- десті.
Оспан:
-        ... ... Жыны ... отыр да. Әйтпесе одан басқа кісі бала
өсірмеп пе еді? Бар! Мәймөңкелейтін дәнеңесі жоқ, жұмыс бітті. Келер сенбі
- бабаларымыздың ... ... құда ... деп, ... ... ... Тап ... құлағына сыбырлап:
-        Ақ білектің күші, ақ найзаның ұшымен икемге келтіргенімді Нұрекеңе
сездірерсің, жарай ма?- деп ... ... ... тігіп ентелеп тұрған құдалар айтылмыш күнде сап ете
түсті.
Омар қайтсін, амалы бар ма? Іші ... ... ... өлмегенге қара жер, құр
сүлдері ғана өрт сөндірген кісідей болып жүріп, ... ... ... жөнелтті. Келер сәтке, онда мал алуға барады. Жанын салып, сый-
сыяпатқа ауыздарының суы ... ... ба, бір ... тұрсын, жүз Қамарлық
орын" деп гуілдесіп қайтысты. Жорға Нұрым беретін ... бір тиын ... ... осы боқырау артынан Қамардың соқа
басына разы болатындығын білдірді. Омар "ендігі жолы, пәлен-түген" деп
тайғақтаса да, жұрт тағы ... Ал енді ... ... ... ... ... Қамардың қатар өскен замандас, тұстастары: "Шіркін, Қамар-ай,
шынымен сол дөңкиген өгіз секілді
немеге кетеді-ау!.. Қыздың байы мал екен-ау!.."- деп аяп, ... ... жас ... ... сонына түсіп бүлік шығарған елірме
замандастары да Нұрым мен ... ... ... ... дейін
әдемілеуші еді..
Оны айтасың, Ахметтің шықпаған не жаны, не сәні жүр дейсің. Мынау
зұлымдықты көргенше, қаңғып өлейін деп, оқуды сылтау қылып, екі жүз ... ... ... Кетерінде Қасен досына жазған хаты мынау екен:
"Жан достым, хат жазамын сізге таман,
Құр сүлдер ... ... ... ... ... ... ... соң Қамаржанның халі жаман.
Құдайым келтірген соң істі қырын,
Кез келді сор маңдайға ақсақ Нұрым.
Ашылмас тұман, айнымас бұлт ... ... ... ... ... ... тұр ... от пен жалын
Есітіп тұра алмастай айтқан зарын.
Көндірді ағанды да өңкей жұртқыш,
Аянбай бұлқынса да ... ... ағаң - ... ... ... атқан!
Қамарды зар жылатып ұстап сатқан.
Болмасқа кетті Қамар ғазиз бауырың,
Үміт жоқ қайта шығар күні батқан.
Бұл күнде осы ... ... ... у да шу қара шыбын.
Даярлап, даурығысып, қамданып тұр,
Қамардың батыруға қарашығын...
Шыдай алмай күйіп-жанып кеттім қашып,
Қылмауға көзге күйік жан таласып.
Бұл күнде өлетінім сол ... ... ... ... ... ... ... жүрген, құрдасым-ай!
Тар жерде талай жолдас, сырласым-ай!
Енді мені көрмессің, разы бол,
Ғарасат майданының күні ашылмай".
Тағы ... ... ... ... ... "сүйкімді жануарға" кез келіп
зорлауына қарсы, бұрынғы қазақ қалпынша "жар-жар" орнына "зар-зар" айтып
қалдырған хаты мынау еді: (Бұрын да сол елде ... мен ... ... ... ... ... алып айтушы еді).
"Жар-жар" орнына "зар-зар".
Кетпес қына таулардың тасында дүр зар-зар,
Кетпес қайғы Қамардың ... дүр ... ... жорғалап қасында дүр зар-зар,
Алжымаса, кәрі емес, дәл елу-ақ жасында дүр зар-зар.
Қошемет, мақтау Нұрымның сөзінде дүр ... ... ... өзінде дүр зар-зар!
Ащы қайғы, қанды жас, тыңдаса оны жібір тас,
Сорлы болған Қамардың көзінде дүр зар-зар.
Күйек сақал Нұрымның иегінде зар-зар,
Ит ... ... ... ... суық ... жеп ... доңыздай,
Кеспеге қара жоқ шығар сүйегінде зар-зар.
Аузы толған боғауыз, насыбаға тоқ ауыз,
Бір жақсылық жоқ ауыз, ... соны ... ... ел ... ... зар-зар!
Қарт қарақұс сұқсырға қалайша тең зар-зар!
Мал мен бағы болған соң, ... ... ... ... ... ... да барқылы "ем" зар-зар!
Бірің - күн де, ... - түн, бір ... ... ... жоқ, ... ... ғашықтар қылдай жерде қалса да,
Қиысу жоқ зар-зар!
Әуреленбе, қу ақсақ, төбеден алтын құйсаң да,
Сүйісу жоқ зар-зар.
Аққу құсты жапалақ қалай алар зар-зар!
Ойлап па едің ... ... ... зар-зар!
Қорлығыңа шыдамас, дүние салар зар-зар!
Мал мен басың таланып, ... отқа ... ... ... ... болар зар-зар!"
Уәделі күнінде басшы, қосшы, сауықшысымен сәулеттеніп, ... ... ... емес мол ... ... ... пай ... Біздің ынтығып тұрған
болыс күйеуіміз де келіп қалды-ау. Не тұрыс бар? ... той ... ... ... жатып қатындардың:
- Бай деп, кісі деп Нұрымды айт. "Кәріліктің алды, жігітгіктің соңы" деп,
шіркін ерледі ғой. Қамар секілді қосағының түс ... ... ... ... ... ... Алға-
ныңмен қоса ағар!",- деп ауыздарын кере-кере алғыс айтып, мүлгісіп
қалғандары Нұрымның шынымен-ақ дүние аямағандығының белгісі еді. Бұл тойдың
қалпы ... ... ... жал ... мынау жақта.
Дүрілдескен ақсақалдар.
Сойған малдың қан-жынына тойып ана жақта;
Күрілдескен төбеттер.
Төр алдында қарындарын сипай-сипай,
Қалжыңдасып.
(Бұл арада үш бет жоғалған)
Айран сұрап шелекті жасырмайын.
Ежелден дегдарлымсың ... ... ... да ... ... ат мінгізер жөнің келді,
Айырылсаң тағы өзі біл даңғыл жолдан.
Ат берсең алты алашқа мақтар едім,
Аузымда ... ... ... жер, барған елге жайып салып,
Ат берген қызметіңді ақтар едім.
Құдайым сүйіндірсін ұзағынан,
Сақтасын дұшпандардың тұзағынан!
Тіл-сұқтан, қауіп-қатер қағас қыл деп,
Қол жайып мен ... бұл ... ... ... ... Нұрымның көзі қызарып, екіленіп кетіпті. "Е, еһ..." деп,
жан-жағына қарап кеудесімен көтеріліңкіреп жөтеліп қойып, әбден есі
шыққандығы сол емес пе, ... ... ... ... ... деп айғай салған. Қасындағы Жұмабай:
-        Не айтасыз?- деген соң:
-        Баршы, астымдағы жүз теңгелік сұр жорғамды, елу ... ... ... әкеп ... тағы шапаның деп үстіндегі шапанын шешіп
тастап, отағасы-
ларға қарап: Ал мынаған салыңдар!- деген.
Отағасылар:
-        Бәрекелді, бәрекелді, ... ... деп шу ете ... жоғы ... ... ... ... берген (ақыр "өлімнен ұят күшті
ғой").
Жалғыз-ақ өлейін деп өле алмай, өз жанын қия алмай, ... ... ... ... ... да ... ... де көңілі қалып, жүрегі от боп жанып,
жылаудан
басқа шама жоқ, құдайдан басқа пана жоқ, жылағанмен өнері жоқ, ... жоқ ... ... ... Қамар мен халін көріп жаны ашитын Омар
болмаса:
Бір күн тойса есектер,
Ми жоқ алдын ... ... ... ... ... буланысып, лепіріспеген жан жоқ еді.
Қайсыбірін тауысайын; ішті, жеді, қайырлы болсын,- деді. "Қамар"- деп
ауызға алған жан жоқ, ... ... ... ... "той" ... бері ... Нұрымның жүздестір деп түрткілеуімен сыпылдақ қатындар
Қамардың мазасын алса да, қайда маңайына дарыту, ... ... ... ... кеш қол ... ... ... "қыз ұялтар" кәдесін
алған, жабағы сойып, әйдік тамаша ойын қылмақшы болды.
Қамар бұл ойынға бармай пәле қылады ғой деп қорықса да, не ... ... ... Қамар өзі бастап оңай-ақ барып қалды. Оған Оспанның да,
естіген Нұрым-күйеудің де ... ... ... ... ... ол ... ... "Ой, тілеуің берсін! Есті тентек қой қанша айтқанмен..."
десті. Бірақ Қамар баруы барса да, ... ... ... ... ... көрсең жарылып кетер ме екен дерсің. Қысылғанда тамағына тығылған
көзінің жасы моншақтай түсіп, булықты да отырды. Оның ... ... ... ... тағы Нұрым көңіл қосайық деп, сөз айтқызғанда:
"Ататай, болдым ғашық мұрыныңа,
Көк бурыл иектегі құрымыңа.
Кірпідей аяқ-қолы жиырылған,
Қосылар күн бола ма ... ... ... ... ... түсіп, "Сүйткен басым!.. Енді
шынымен-ақ сол өгіздің арқасын сыйпауға барғаным ба-ау?" дегендей қылып,
бір ... ... ... ... көтеріп ала алмады. Есі бүтін
замандастары мұны көріп, ойнау қайда, бәрі
Қамарға қарап мұңайысып: "Уай, дүние, ... дей ... ... ... алты күн ... деп, арсыздардың онда не ісі бар, сартта-сұрт
мейрамдары ... ... ... ... жатыр, бірақ "алдыңғы арба
қайдан жүрсе, соңғы арба содан жүреді ғой", татымдылары анадай болып
отырған соң, бұлардың мейрамдары да көпке бармады. Бір ... ... ... ... ... мұнар шұлғағандай бір түрлі белгісіз уайым-қайғы
да қаптап алған, қара күңгірт, ... ... ... ... ... бір ... аянышты көріністе еді. Міне, бұл көрініс екі сағатқа
созылып, тамашаға батамыз деп жиылған ... ... ... ... таппағандай болды. Әкесін екі аршын шүберек кәде өлтірген қатындар да
даладан күзгі ақша қардың аязы ... ... ... ... ... ... ... құр шыжбалаңдап, жүгірісіп кіріп шыға берді. Тап сол кезде
Қамар ұйқыдан шошып ... ұшып тұра келе ... ... ... ... ... ... қарап қамығып мынаны айтты:
Көр, міне, Қамар қандай, аға-бауыр?
Келе ме ... ... ... ... бір ... қостың елім,
Дүниеде не қорлық бар онан ауыр?
Бәріңнің аузыңдағы Қамарыңмын,
Ортаңды жарық қылған панарыңмын.
Іш пысса, ... ... ... ... сайратуға табарыңмын.
Ал, енді көріп тұрсың халім мынау.
Халімді қаріп қылған залым мынау.
Тым болмаса он бестен ... ... ... бе, ... ... сол ... кеткенім бе,
Бәлеге құтылмастай жеткенім бе?
Малы көп мал сияқты пасық қақпас
Жанымды ... ... ... бе?
Еткенім бе? Еткенім бе?!- деп тұрып, талықсып жығылып ... ... ... ... соң, Қамар уһлеп есін де жиды. Міне,
Қамардың мұнысына көз жастары бетін жуып, жанынан жан бөліп ... ... да ... ... ... жаны шықсын! Сондағысы Ахмет пе?- дегендер де
болды.
"Байтал тұрсын бас қайғы", ойнау тұрсын, уайым арқалап бірсыпыра жұрт
тарасып та бітті. Таң атып ... ... ақша қар мен ... ... ... ... "қол ұстатарды" тосқан кәдешіл қатындардың аяқтары
тоңып қатып барады. Бір ... ... ... ... ... онан
бір, бұнан бір өңмендеп қарап: "А, құдай, Қамар! А, ... ... ... ... ... ... дөңкиіп Нұрым отыр, анда-санда көрініп
кеткен қатындарға:
-        Бұл немене? Болсаңдаршы!- деп қояды.
Қамар қатындардың қанша жалынған сөздерін ... ... ... ... ... ... әлде қашан жатып алған. Бір бұрышқа бүркеніп,
қырғи қуып түсірген торғайдай бір уыс қана ... ... ... ... жан қалады дегендей мүсәпірсіп жатқан формы мұсылман
адамның сай-сүйегі сырқырайтын көріністе еді. Бір ... жан ... - ... қатыны бұрқырап келіп:
-        Қашанғы бұған әке-шүке деп жалынамыз? Міне, таң ... ... ... ... ... басы... Ойбай-ай!.. Болыс басымен әлі тосып отыр,
әлі тосып отыр. Мұның ықтиярына көне берсең... Ойбай-ау! Дуаға айналған ... пе еді? ... ... ... ... деп, ... ... алды.
Ал деп он шақты қатын сүйреп, жұлмалай бастап құдайыға соятын асау құлындай
бірі басы, бірі ... бірі ... ... ... қаумаласып, шырылдатып, қақсатып, әйтеуір, мың
пәле, жүз машақатпен Нұрымның қасына жеткізді-ау... О қылды, бұ ... ... ... ... ... ... қолын ұстатты, шашын
сипатты, тиісті кәделерін алды. "Міне, жаным, әйтеуір сіз үшін көрмегенді
көріп, қолыңа әкеп бір ... ... ... деп, қатындар шықты
кетті...
Не тұрыс бар, Нұрым қатындар шығар-шықпастан-ақ, Қамарға жармасып, мамықтай
үлбіреген мойнына кеспелтектей қолын жіберіп, күйектей бір қап ... ... ... таяп ... ... ... ... әзірейіл шеңгелі
тигендей, тер онан да, мұнан да ... ... ... ... ... деп, ... бөренеге соқты. Қызылшеке төбелесіп жатқан кісі
секілді дүңгір-дүңгір етеді. Нұрымның "Маһ! Моһ! ... ... ... ... ... ... Ақыр ... Не болды, жарықтық, тоқтай тұршы! Сөйлесейік,- деп алдап ... ... ... көлеңкесін бір-ақ көрсетті де үйден шықты:
Айтайын шын сырымды ... ... ... ... ... жүзді, ақыл-ойлы ақ сұқсырға
Дәрі емес мал секілді малды жауыз.
Уай, ... өмір ... ... ... ... ... де отқа күйіп, суға түсіп,
Бір минут тұра алмаспын сеніменен,- деп...
-        Қап, бәлем!- деп ("өлмегенге қара жер") Нұрым қалды; ... ... ... Ақыр ... ... алмай, әлгі ат берген өлеңшісіне
мынаны шығар-
тып, Қамарға бергізді:
Әй, Қамар, бұлқынсаң да түстің торға,
Абайлап ... оң мен ... ... ... дәмі кетер,
Тілімді ал, осы күннен әуре болма.
Қалатұғын орның жоқ, менен қашып,
Айтамын жақсы көріп жаным ашып.
Бүгін солай жүрсең де ертеңгі күн,
Отырарсың ... ... ... біл, ... ... жайлап қойғам.
Басыңды қу қазыққа байлап қойғам.
Өл десем өлетін ғып ... ... сөз ... ... ... ... иттей қып басқа тепсем,
Ішкізіп итаяқтан сары суды
Дүниеде арманым жоқ соған жетсем.
Қамардың хатты көріп қайтарған жауабы мынау ... рас, ... жоқ қой ... тауым,
Нәрсенің көз алдымда бәрі жауым.
Жалғыз-ақ тиыш жерім - қараңғы көр,
Сонда барып жатамын, бар ма дауың?
Етімді сен сипаған құрттар жесін,
Қабырдағы ... ... ... сөз, ... көз боп ... болған міне, осылай Қамар",- десін.
Бір өлсем күнде өлгенше саған тиіп,
Кетемін келмес жерге қаным қиып.
Ол жерден ала алмассың, бара алмассың,
Болыспын деп ... ... ... ... ... өрім талмын,
Жас алма пісіп тұрған шекер балмын.
Елуде сенің жасың, мен - он бесте,
Ойлашы, мен ... ... ... сүю бола ма ... ... түру жоқ ... болса, қосылмай тоқтала ма,
Оқ атып, қылыш шауып, қорғауменен.
Оңа ма қылған кісі ... ... ... адам, жанды жолдас.
Мен емес сүйетұғын сені көңілім,
Буланба, бұрқылыңның ... ... ... ... ... болмайды адамдығың.
Мен адам, сен жануар, ал қалайша?
Қайтейін, түсінбесең жамандығың!
Әрине, сен қу қазық, сен қу қазық,
Қалмапсың ол жеріңде жолдан ... ... ... ... ... ... бала бұлбұл
Қалайша жапалаққа болады азық?!
Мына сөздер де Нұрымға жығылған ... ... ... одан ... салын суға
кетіре берді... Және ішіп кетер, жеп кетер суылдақтар мен жаман-жұман
қатындар болмаса, жас атаулы қыздардан жалғызы ... ... ... жоқ.
Бөрінің көңіл-көзі: Қамарды аяуда, жыласа жылап дегендейін қолдарынан
келерлері болмаса да қасында еді...
Міне, бүгін кеш Қамардың некесін қиып ... ... ... ... ... Мұны ... Қамар не халде, Омар не халде?.. Біраздан ... ... ... ... ... түйдектелғен ызғарлы ұшпаның бұлтымен
аралас мейірімсіз кеш қараңғысы келіп жайлады. Үйлерге шам жағылып, жұрт
іңір шайларын ішіп болған мезгіл еді. Сол елде ... ... ... ... иіс-қоңыстың дыбысы сезілісімен-ақ Құласатіл масаилін* арқалай келіп
Нұрым мен Оспанның арасында өтірік-шынды сабап, қыбын тауып неке қиярға
пышағын жанып, ... бас, ... ... ... ... еді. ... ... көңілі көтеріңкі, әншейін-ақ саңқ-саңқ етеді. Апырым-ай! Қайдан толып
кеткенін білмеймін, күйеу отырған үйде аяқ басарға орын жоқ. Бірін-бірі
кимелеп, тікесінен тік, ... ... ... да ... иін ... ... барады. Бұ бишаралардың әттең Қамарды аяп, іштерінен
Нұрымның етін жегендей болып тұрса да, ... не бар? Шық!" - ... ... алартпаса жарар еді деп, бәйек болып тұрудан басқа амалы жоқ
еді. Бір ... ... ... ... түнеріп, жауап та жоқ, сөз де жоқ,
жермен жер Омар отыр. Жоғарғы Қамар ... ... сар ... ... ... бала-шағаның көптігі сонша, тіпті аяқ алып жүргісіз, ине шаншар
орын қалмаған... Бір қыздың қолтығына тығыла қарлыққан дауыспен өлеусірей
булыға зарланып бүк ... ... - ... Оның ... ... ... Қамар-ай! Шыныңменен сол жауызға кетесің-ау?.."
дегендей қылып, "жан тәсілімде" қоштасқан секілді ығы-жығы, бірі басында,
бірі аяғында мұңайысып ... ... ... ... ... ... бар адамның жүрегі жарылып кете жаздайтындай бір аяушылық
көріністе еді.
Не ғажап?! ... ... ... ... де ... біреу зорлағандай
ғана амалсыз, ілгері басқан аяғы кейін кетіп жүр ... ... екі ... ... да жүні жатыңқы, иығы салбырайып, тәңір алғырды қара ... Әне! Бір ... ... молда ұшып тұра келіп, киіз боқшасының
ішінен шеттерін тышқан кеміріп кеткен жал-
ба-жұлба "Құласатіл масаилін" ашты, көзілдірігін киіп:
-        Қане! ... ... су, ... салу ... куә,- ... ... ... бастады. Тез бір-екі жануарды өкіл сайлап,
ауызбен: "алды, берді, тигізді,
сүйгізді..." Ал енді куәлікке әлгі үйге сыймаған жастардың қане бірін
тапсыншы. (Молда ... ... ... ... ... ... деп
бәрі қашып кеткен).
Күйеудің ат қосшысы мен бір жасамыс біреуді әйтеуір ... ... ... Бар! ... ырымын қылыңдар. Ата-анасы берген соң жетеді, сонда
да...- деп Бәйтек молданың мыңқ-мыңқ еткен ызғарлы суық дауысы анау ... ... тиіп ... ... ... сұлық қана өлеусіреп
жатқан Қамар жылан шағып алғандай басын жұлып ала сала; ... ... ... ... ... жібергендегісі мынау еді:
Жұртым-ау, құдайыңды ойлаймысың,
Ұстап сату әдетін қоймаймысың?!
Көптен бері зарлатты аямастан,
Жетер енді со-дағы тоймаймысың?
Шыныңмен сол Нұрымға қиғаның ба?
Бес қара сатып ... ... ... ... құран естен шығып,
Жауыздың жалмауына сыйғаның ба?
Жұртым-ау, Қамар қандай, Нұрым қандай?
Құрым сақал, қонқиған мұрын қандай?
Нұр шашып, жалт-жұлт етіп жайнаған ... ... ... ... қандай?
Уай, дүние! Болмаса еді жалғыз аты,
Құл болсын маған салса арғы заты,
Қол ... ... де, ... болса,
Жиһанда табылар ма рақаты?
Тұратын мал емеспін тоққа алданып,
Ұшатын қарға емеспін боққа алданып.
Жұртым-ау, саңылау қайда, миың қайда.
Қалайша бар дейсіздер ... ... еп ... зорлап қосып,
Жүрмісің бәлі тілеп, ажал тосып?
Жүзін көрсем, көргендей әзірейілді,
Селкілдеп тұла ... ... ... ... кең ... қалай,
Жазықсыз жапа тартқан қыршын жан-ай.
Егер, алла ұзақшыл болмаса еді,
Жер ... ісің бар ... ... ... ... ... ... ұстай сала жалма-жан Қамарға
жүгіріп келіп Нұрымға жақсы атты көрінбек үшін, мыжып-тыжып, ақыл-тоқтау
айтқан ... ... ... ақ үстінен қара тани ма деген адам еді деп, бір жағы
жұртына шаққандай қып, қапасын ... ... ... ... сап
мөлдіреген
көзінің күйікті жасын тырс-тырс өксіп төгіп отырып, мынаны айтты:
Уһ-уһ, молда-ай шықты жаным, ... ... сол ... ... ... ... қор қылғандай ел-жұртыма
Дөңкитіп соңыма сап хайуан-малын.
Шыдатпай күйіп-жанып іші-тысым,
Чаходка, құрт аурудай ... ... ... - ... бастау деген сөз.
Күлкі жоқ, көңіл қапа, жүрек жалын
Қайтейін, өз ағамнан болған қысым.
Не болар ... ... ... ішке ... ... сол ... қор қылғанша,
Өлтір, жұртым, қолыңнан, адал қаным!
Бармаймын матасаң да, байласаң да,
Кәрі итті алтын ... ... ... осы арада оны көрмей,
Көнбеймін бұғаулатып айдасаң да.
Он беске жаңа келді менің жасым,
Келмейді түндегі ... ... ... деп, мал ... ... ... өзім теңді замандасым.
Жүретін сойып сатып, жасы-қарты,
Мал емес төрт аяқты әйел халқы.
Уау, молда, түзулікті айт құдай үшін:
Жоқ па еді ... ... неке ... Шырағым, ренжітпе атаңызды,
Бұзбаңыз құдай дескен батаңызды.
Сүннетін пайғамбардың ... ... ... ... мен ... қатаңызды.
Қамар:
-        Күнә емес кемге бармау, сауап шығар,
Қарның үшін қайтарған жауап шығар.
Қызықты қызыл гүлдей жас жүрегім
Сорлы боп қандай жалын қаулап шығар.
Пайғамбар тең ... бар ... ... ... бес қара ал ... ... ... пасық болсын, сасық болсын,
Сата бер, әйел заты - мал деген жоқ.
Күпу ... тең, ... бір ... ... өлектікке сал деген жоқ,
Өмір бойы бөлеге қал деген жоқ.
Шірісін шірік байдың табанында,
Әйелде жарты тиын жан ... ... ... сені ... ... ас кетірмей таңдайыңнан.
Әуелде бір алланың жазуы сол:
Шал ... да, бара көр ... Ай, ... ... ... ... па құдай бізге сасық шалды?
Құдай тұрсын, ынсапты пендесі де
Қоса ма қу ағашқа өрім ... ... ... ... ... бүлгіндікке еліңізді!
Пәленшенің баласы солай демей,
Сөкпеңіз құдай қосқан еріңізді!
Қамар:
-        Қызыл ... ... жүн ... ... түн ... қияр ала алмай қаласың деп,
Шалға барып басымды күң қылмаймын.
Батады деп қорықпаймын елім дауға
Тым болмаса бермеді дені ... ... мал үшін ... ... обыр жауға.
Созім сол - мейлің жандыр, мейлің өлтір!
Қисық десең, қанеки, дәлел келтір!
Не шариғат, не низам айтты ма екен,
Елудегі шалға бар деп ... Не ... ... мына ... көрмейсің бе беті қансыз!
Ахмет жас, Нұрым шал ғой деп ұйтқытып,
Аздырып жүретіндер бар ғой жансыз.
Айтайын шариғатты, ... ... ... ... ғой!
Ажамға* ажам күпу, арабқа араб,
Басқалардың бәрі де жаңылыс ой.
Қамар:
-        Кім шыдар шариғатқа, жалаңызға?
Бояма қара көңіл қараңызға.
Дұрыс-ақ, ажамға күпу болса,
Кемпір тең бе он ... ер ... ... Көп ... қой, су ... неке оқимын,
Аятыл күрсі, алхамды жеті оқимын,
"Бысымылла" деп, ішіне ақ күміс сал!
Бір-бірін сүйгендей ғып жеке оқимын.
Қамар:
-        Бола ма ризасыз неке дұрыс?
Ұялмастан ... неге ... ... ... ... ... ... болмасқа кеткен бұл іс.
Молда:
-        Үндеме, дұрыс-дұрыс, дұрыс-дұрыс.
Өз мойныма обалы болса бұрыс.
Бұзылған бадбақыттың бұзық сөзін
Біздерге жарамайды тыңдап ... ... әрі кет ... ... ... ұсап ... қап, жемтігіңді жегір, молда!
Неке қияр алам деп қыңқылдамай.
*Ажам (арабша)- араб жұртынан өзге елдер.
Молда:
-        Шырағым, ашуланба, жай бір ... ... егер ... ... мұсылмандық айтамын деп,
Бәлеге қалдым, міне, менің өзім.
Қамар:
-        Мұсылман болсаң, ауылыма айт, жылатпасын,
Көл қылып, көзім жасын бұлатпасын.
Жас алма, қызыл ... уыз ... ... ... ... іс, ... ... атақ,
Бармасаң да береді байлап-матап.
Малдан құрық, басынан сырық кетпей,
Бермесе дау көбейер болып шатақ.
Кіргізбе дау-жанжалға атаң ... да отыр ... ... ... құл арымас" деген сөз бар.
Бір жолға бар, қарағым, асыл тасым!
Қамар:
-        Сөзіңді естімеймін кетші, молда!
Өлемін оған бармай осы ... ... ... өз ... алып ... ... ... үшін малға табынып құдай атып,
Шырланып бір жауызға мені сатып.
Мастанып бір тең мен ... көзі ... ... ... ... қатып!
Талансын дауға малы, жауға басы!
Қиылсын қырық буыннан қыршын жасы!
Осының бәрін қылған Оспан ағам,
Жібермес, құдай білер, ... ... ... ... ... ... билеп өлшеп-пішіп.
Әділдік, құдай, құран естен шығып,
Қайырлы болып десіп, бір күлісіп.
Ұялмай оны қостап өңшең күшік!
Жапырылып, ыңғайына ұшып түсіп.
Атың өшкір, ... ... ... қансын енді қаным ішіп!
Құдай-ай!!!..
Жас жүрек бола ма екен шалмен ... Қу ағаш бола ма екен ... ... өрім ... жас ... екі аяқты малмен күпу!
Ұялмастан "күпу" деп неке оқып,
Тіпу, молда, жүзіңе тіпу-тіпу!
Ойласаң, таза менен сасық тең бе?
Ғалымға қара көңіл пасық тең ... неге ... ... ... Байқасаң, асыл менен жасық тең бе?!
Молда (біраз төмен қарап, көзіне жас алды):
-        Қайтесің, шал ... да, малы бар ... ... соң, ... балы бар ... бұлбұл, ол қарақұс болса-дағы,
Қосатын сені өзіне халі бар шал.
Шырағым, бәрі де рас айтқан сөзің,
Өртеді ... ... ... аясам да, амалым жоқ
Әркімнің көз ұшында жүрмін өзім,-
деп Қамардың ... ... ... сөзіне еріп кеткендіктен өзінің қай
жерде отырғанын білмей сөйлеймін деп, молда бейшара қол-аяғы жерге ... ... ... бір-ақ біледі.
Нұрым мен Оспанның:
- Тепкіле! Тепкіле!- деп қатты-қатты ... ... ... ... ... шие ... қылды да тастады. "Байтал тұрсын, бас қайғы",
молда-екеңнің бес теңгелік ақ шапаны да ... ... ... ... ... ... ... және айырылып, жаяу үйіне қашты. "Ілем деп
жүріп, ілігіп кетті" ... сол, ... ... он ... мен бір ... шапан кимеймін деген молда бейшараның ойы
бар ма еді? Енді оған указдық па, тағы ... ... ... ... ... қойса сол!.. Ойбай, ана жақта Қамарды бас салып құшақтап:
-        Асыл туған қарағым, данышпаным! Қара басым қанға ... ... ... ... ... да, ... ... жүрегім! Бермеймін,
қарағым, асылым, құлыным, жұлыным,- пәлен-түген,- деп ... суы ... Омар ... Өксігені өксіп, томсарғаны томсарып,
жыламағаны өтірік те болса, ауыздарын кемсеңдетіп, әйдай, Қамарды ... ... ... ... Қанша қара жүрек болғанымен, сондағы
кісілер не шығарларын білмей, не отырарын білмей, әркімнің көз алды
қараңғыланған секілденіп, ал ... ... ... күні ... ба? ... бір ... аунақшып, жарыла жаздап, булығып, анда-санда үйелеген өгіз
секілді ыңырана түсуден басқаға шамасы келмей, ардақты күйеуіміз - Нұрым
отырды. Онан сайын Омардың "кетші, ... ... ... жан ... ... басына көтеріп, өрлеп барады. Оспанның да құйрығына қыл батпай Нұрым
ыңыранған сайын ... ... ... жаны шыға ... құр анау ... мынау
үйге кезекпе-кезек жүгіре берді. Міне бұл ақыр заман, ақыр таң атқанша
бірден-бірге қаптап ұйлыға ... ... ұят, ... деп ... тілі келе алмады, қайта "қызық көреміз бе, ойбай, құдай басқа
бермесін, жүр!" десіп, жұрттың көбі үйлеріне тарасып кетті. Ың жоқ, ... ... ... ... кет! ... ... ізінен садаға кет!",-
деген баяғы қорқынышты жаман дауысы мен кейбір жарамсақтанған шалдардың
Нұрымды ... "Өй, ... ... ... ... Бәрі сол оқып... Ахметпен
жақындасқанның кесірі ғой, дуалы бас қой, дуадан күшті болып па?"- деп
коңырсытқаны ғана естілуші еді.
Оспан Омардың ... ... ... не, ұят емес пе?- деп ... мыңқылдайын деп еді:
-        Өзіме де, саған да пышақ саламын! Түбіме жетіп, тұқымымды құртайын
деп жүр екенсің,- деп өзіне дүрсе қоя ... ... соң, әзер ... ... ... қана ... Ақыр ... Нұрым досына:
-        Ісіміздің жайы мынадай болды. Әлгі жынды немее баласы жылаған соң
қимай жүр. ... ... ... ... да ... емес. Қамарға да кінә
қойып болмайды: дуадан күшті болып па? Жәукенің шала қазақ баласы қыларын
қылып болған соң, өз ... ... ... ... ... Қап! ... қолға беретін күн болса... көремін де, мырза. Бұл жолы ұят та ... ... ... ... ... еді?- деп, тартып алу жағын
сездірді. Нұрымның қасындағы төбеттер:
-        Біз мұндай қорлықты ... ... ... деп ... ... ... ... тартып ал деген сөзіне түсініп, баса берді. Нұрым енді ішкі
пікірін ішінде сақтап қайтпақшы болды. Жүрерде ауыл ақсақалдары ... Бұл жолы ... ... ... ... ... болдыңыз. Көптен
бетіңіздің қайтқаны да осы шығар. Құдай құдіреті - дуаға амал нешік? Ендігі
келгеніңізше Омарды, бәрін көндіріп даярлап ... ... ... ... ... көңіліңізге еш нәрсе алмай кетіңіз, мырза, мырзеке!-
десті... Қайтсін, амалы бар ма, ... қара жер" ... ... ... Әй, ... сені ме?- деп, ... Нұрым қайтты.
Мұны естіген жұрт:
-        Ойбай, Омардың соры қайнады, тәтті ... ... ... ... кетісімен-ақ:
-        Ал, шоқынды, түбіме жеттің! Қане, мықты болсаң ұстап ... ... ... көрмеймін!- деп, Омардың жер-жебіріне жетіп, жан
күйер ағалары Қалтан және Оспан да шықты.
-        ... ... ... ... көміл жауыздар!- деп Омар
қалды.
Тағы да шуыл, тағы да дуыл, тағы өсек даулап ала кетті-дағы, онан басқа не
дейсің? Жұрт ... ... етем деп ... анау ... ... деп айтыпты..." деп күн бұрын үрейін алып гуілдескен өсекке
қарағанда, ертеңінде-ақ Омардың күлі де қалмаса керек еді. Жоқ, аман-есен
он күн, он бес күн ... Омар онан ... ... ... ие ... ... қалаға, жаудырысты арызды, бұтты-шатты дегендей ұшы-қиыры жоқ сасық
даудың ішіне кіріп кетіп шатасты да жүрді... Мұнан бұрын Омар "Әне, ... ... ... ... деп көлеңкесінен қорқып дегендейін елегізіп
бөтен үйге қоюға өзінен басқаға жөне сене алмай қару-жарағын даярлап,
үйінің ... түн ... ... ... ... ... атқызушы еді...
Міне, бүгін елінің "жақсылары" жиналып, жаз жайлауға барысымен, Омарды
беруге көндіріп, Нұрымды алуға көндіріп, қай уәдені бұзған ... ... ... ... ... еді.
Соның үшін Омар үйіне келіп:
-        Оған шейін бір қара ... ... ... ... ... ағаң ... ... деп көптен көңілдері тыныш тапқандай болып, бұрынғылары
ұмытқа айнал-
ғандай есін жиып, етегін жапқандай Омардың да, Қамардың да әлдеқалай бір
балбырап, алаңсыз тәтті ... ... түні ... еді. Аһ! Не ... алдында күндізгі бітімнің құр алдап, бейғам қылу екендігі көріне
бастады. Алаңсыз ... ... ... ... ... ... ... Қарағым, Қамар!- деген асығып шыққан жан дауысын
есітіп, төбесіне мұзды су құя ... атып тұра ... ... ... ... ... көз
алды самсаған сары қол: қолдарында белсенген білектей-білектей қамшы, әке-
шешесінің басы-көзі қып-қызыл қан, үсті-басы далба-дұлба, әрбіреуінің
қолында жүр құр: ... ... ... деп қырылдаған даусы ғана шығады,
жабыла ашаға байласып жатыр. Нұрымның:
-        Бәлем, бермейтін мықты неме ғой! ... ... ... ... ... көзін шығармай, өлмесе де өлімші қылыңдар! Дәндейін деген
екен!.. Әлгі мені
сүймеймін дейтін дүзіқара қаншығы қайда? Тигіз менің ... деп, ... ... ... суық ... үйді басына көтеріп барады. Жүрегі
төбесіне шығып қорыққаннан қалш-қалш етіп дірілдеп, діңкесі ... ... ... ... есі ... үш-төрт жігіт ақырып:
- Жүр! Неге тұрсың?- деп ұмтыла берген кезде, апырым-ай, ... ... деп ... ма немене, пәрменімен ұшып кеткендей үйдің
бөренесіне басын соғып шалқасынан түсті. Ес те жоқ, түс те жоқ, құр ... ... ... сұлқ ... ... ... саңыраудың жолына
түспе" деп, қолына түскен соң сыпыра көңілі ... ... ба? ... бұл ... айла ғой" десіп, арбаға
көтеріп ұрып, ең алдымен жөнелтті. Алмасақ та бізді талады ғой,- ... ... іске ... ... қалдырған жоқ. Не қылса да, ойына
келгендерін істеп, дүрілдесіп кете ... ... ... ... ... қанды. Мұны ауылдың көбі күндіз білсе де, "Ойбай, бірдеңесіне
ілігіп кетерміз" деп, Нұрымнан қорқып жолағысы ... ... ... сайын, жүнді күпілерін бүркене түсті. Таң атысымен-ақ, "Нүрекең
жүз кісімен өзі барып, ... ... ... айла ... керек, Қамар үйінен
шыққаннан талып, әлі есін жөнді ... ... ... ... ... ... дейді"- деген хабар жұртқа дүңк ете түсті. Әйдай!.. Не
сұрайсың, қайырлы болсын айта Нұрымға қарай ағылған ... ... ... "Ой, ... ... Сол ... еді... Қоса ағар" деп, қайырлы
болсынды тұс-тұс жақтан жаудырысып-ақ жатыр. Нұрым да "әмин-әмин" деп,
аузын толтырып, жалаң бас, есі жоқ, түсі жоқ, ... екі ... ... ... көзі ... ... ... қаудиып кеткен,
әншейін-ақ күр-күр етеді. Барын аяп қалмай, "Аста-төк" деп, келгенді ақ
майға жығып жіберіп жатыр. Және мына ... ... ... ... ... мықты болғанымен "батырға да жан керек" емес пе? Ат сұраған
ағайынның да, ас сұраған ағайынның да бетін ... ... ... ... ... ... әйтеуір жұртты өзіндік
қылып алды. Жауы жанынан табылған жақындары жабылып діңкесін құртқан Омар
сорлының құр қынжылып, сақалын жұлудан басқа не әдді бар? ... ... сиқы ... ... бүгін ішіп-жеп отырғанда Омарлық
болса да ертеңінде қорқып Нұрымға кетеді. Жалғыз басы олай шапты, ... ... ... да, ... да аямаған болды: "Жалғыз қаздың үні,
жаяудың шаңы шыға ма?" Шыбын құрлы көрген кісі жоқ, бір айдай далақтап
тптығына жетіп бара ... соң ... бар ма? "Көп ... ... жүні жығылды да қалды... Нұрым қолына еркін тиген соң, Қамарды
күтпеу қайда? Шыбын жаны соның үстінде шықсын деп, иіліп ... ... ... ... барады. Дөңкиіп келіп қолын артып, яки аяған болып
бір жерін сипап, сүйем дей ме, немене ... бір қап ... ... ... ... ... ... аузына тақап апарғанда, Қамардың шыбындай
жаны шығарға орын таппай шыр-
қырап, қиналғандағысын құдай мұсылман баласының басына бермесін! ... ... ... да, қалай маңайына Нұрым келді, солай шағатын
жылан келе жатқандай тітіркеніп, қысыла бастаушы еді, ... етіп ... ... ... ... ... денесін кез келген нәрсеге
соғып, бұрынғысынан он есе төмендеп қалушы еді. Қамардың мұнысын айла ... ... ... те байқасты. Жоқ, жоқ, күн асқан сайын еттен,
халден айырылып, айла ... ... ... ... ... ... ... айырылған сорлы ғой, оның үстіне мына қайғы
қосылып, әлгі ұшқан ... ... ... ... айналып, шатаса беретін болды. Белгілі, қазақта мұндай ауруды жалмауыз
ишандар, алдамшы қожа-молда, басқалардың ... Және бұл ... да ... ... ... бар ғой. Аяқ ... жерден алдырып қарата
бастады. Бұл алдаушы жауыздардың қайсыбірі басында дуа бар деп, қайсысы
қызылды-жасылды тіл-сұқтай бірдеңе жабысқан, ... ... ... ... ... ... де ... жастық-мастық деп, Ахметпен желігіп әруақты
қорлағандай болды ғой, кешегі қара шаңырақтағы
жарықтық бабаң Құттымбектің ... ... ... бе? Сол ... мұны ... Әне, Омарды соқты ма?  Тағы қарап тұр, Ахметті де соғады. Зиратқа
түнетіп, ... ... ... ... керек деп жүз түрлі ем айтып жатушы
еді. Міне, бұлардың қайсысына болса да ... ... ... ... Пәле, пәле, тіпті жөні бар, әруақ асыға ма, саса ма? Біз ұмытсақ ... ... ... ғой,- деп ... ... кетіп, тез мола
басына түнетіп, талай ай
мүйізді, аша тұяқтыларын құрмалдық қылып, жамбасы мен ... ... ... да ... ... Онан соң ... ... деген нәрсе күнде
нөпір. Қолында сандықтай құраны, алхам мен құлқуалла білетіндердің аузында
дамыл жоқ. ... ... көп ... ма, үйге ... ... ... Көбіне
тиын түспесе де, "Бір тойған шала байлық" деп, өңмендей беруші еді... Тағы
қорықтық құю ма, қара ... ... ... ... ме, жынға орау, "қырық
аяқ сумен ұшықтау", "бозбұға, сарбұға", жеті түрлі ... ... ... ме, не ... ... осылар секілді "қасиетті" қазақ
емдерінен оллау ағлам қалғаны бар ма ... ... ... ... ... деп жеті қара мейізге, тұзға, қантқа да дуа қойып, Нұрымды
алдаушылар да толып жатыр. Нұрым тек ауылға ... ... ... ... ... бірі ... деп еді, лепесі қабыл болмас па екен?" деп,
жанына мейіз, тағы сондай тәттілер алып жүгіріп, үшкіртіп жүруші еді.
Садақаны кесек-кесегімен тастайды. Не ... да ... ... ... ... ... Нұрым жақындаса, яки ем қылдырса, тым төмендеп
кетеді. Сонда Қамардың ішінен күбірлеп, ылғи аузынан тастамай айта ... ... ... ... енді мені ... ... суық тәнін тигізбей ал!
Антым бұзбай алдыңа мен барайын,
Ахметтен ... ... ... ... шала-шарпы естіп қалғандар: "Әне, дуа! Әне, дуа, көрдің бе?"- бір-
бірін түртісіп, шулай қалушы еді. Қамардың жайы мұндай болған соң, ... ... ... ... ма, араздық пәленді қойып, Омар да күні-түні
қасында болды... Мұның емі ылғи ... ... ... беру десе ... жан ... іждаһатымен қаладан доктор алып көрсетіп еді:
-        Емдейтін ... ... ... ... ... да бір ... ... болса бір-екі айлық қана өмірі болар. Шатасатыны қорқып,
жүрегі ұшқандық, әлсіз
болған соң есін жия алмай тұр. Емдетпей өз ... ... ... ... Қаратам деп әуре болма, жай күте беріңдер,- деді. Мұны естіген
жұрт: "Ойбай доктор былшылдайды, түкті де білмейді. ... ... ... емес қой. ... да болса, иелі дертке сенбейтін доктордың әдеті емес
пе? Өзгесін қойшы, сөйлеп шатасатыны қорыққандық деген көпірдің көпірлігі
ғой. Мұныкі иелі дерт ғой. ... ... ... ... Сол ... қаратып
Иманбек, Жамантайлар жазылып кетті ғой.." дескен соң тез өзінің баласын қос
атпен жіберіп, елінің жақсыларына ... ... екі ... ... ... Жарықтық екі-үш мүриді қасында бірге келді. Келісімен-ақ Нұрым
асты-үстіне түсіп:
-        ... ... бір ... болып тұр. Сәті болып жазылып қалса
жанымнан өзге қалағаныңыз сіздікі,- деп, арғы ... ... Мұны ... де ... күліп:
-        Иншалла, қара кітапқа қарап, әруақ жар болса бірдеңе ... бір күні ерте ... соң, ... ... көрген түсім теріс емес
еді. Біз тәжірибе қылмай келмейміз ғой,- деп, Нұрымның танауын күн ... ғып ... ... ... ... әне жерде шарта жүгінген, жыбыр-жыбыр далайыл қайрат,
мына жерде сарт-сұрт еткен ... пен ... алла су ... дей ме, ... ... ... кеткен мүридтер. Жай етке бола жиылған кейбір
шалдардың өзі еліктей алмай, солықтап, тіпті ишаныңнан асырып өлтіріп
барады. Қазандай ақ ... ... ... ақ ... төмен қарап
тізіліп, үзіліп тұрған бір түрлі айбынды, ... ... ... ... ... ... кісілері де:
- Жарықтық, әулиелер ғой!- деп, сырттан тұрып мүлгісуші еді. Босаға талып
сығалап кеткен қатын-қалаш жабықтан ... деп ... ... ... ... барады. Ишанның шатып-бұтып айтқан түпсіз өтірік ертегісі
мен қиратып, ... ... ... ... ... Ой, ... кетейін, жарықтық әулиелердің дауысын қарасайшы,
бүркіттің дауысындай қалай саңқ-саңқ етеді. Осы күнгі ноғайша киінген
қатыбас молдалардың қандай ... ... да ... деп, ... ... ... ғой,- деп, ... қиқаңдатып қоюшы еді. Анау
тамырымды ұстатамын, мынау кітап ... тағы ... алып ... ... ... де көп, күн бұрын беретін садақаларын
даярлап, жоғы қарызданып жүгірісуде еді. Жарықтықтар ... ... ... ... болған мал секілді бірсыпыра селкілдеп,
шұлғысып болған соң, екі сағаттай күтіп отырған етті жеп лықсиып ... ... бір ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
С.Торайғыровтың "Қамар сұлу" романы7 бет
«Құмар Сұлу» романы8 бет
Байсейітов Қанабек10 бет
С.Торайғыровтың өмірі мен шығармашылығы (ғылыми баяндама).Міржақып пен Көкбайдың айтысы26 бет
Сұлтанмахмұт Торайғыров4 бет
Сұлтанмахмұт Торайғыров романдары мен өлеңдері28 бет
Сұлтанмахмұт торайғыров туралы4 бет
Торайғыров сұлтанмахмұт4 бет
Шығарма-эссе5 бет
Шығармаларға әлеуметтік талдау16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь