Үй жануарларының атауларының тарихы

Жоспар

І.Кіріспе.

ІІ.Негізгі бөлім.
1.Үй жануарларының атауларының тарихы.
2.Жайылым атауларымен байланысты этнолигивистикалық сипаты.
3.Малдың қоражайына байланысты этнолигивистикалық топонимдер.

ІІІ.Қорытынды

Әдебиеттер
Кіріспе.
Егер есім — мәдениеттің жемісі деген тезисті ұстанатын болсақ, этномәдени, этнографиялық факторлар Оңтүстік Қазақстан топонимдері сөздігінің этномаркерлі бөлігінің пайда болуына себепші болды. Міне, сондықтан да топонимдер ұлттық мәдениеттің компоненті мен репрезентанты болып табылады.
Бәрімізге мәлім, этномаркерлер деп, біз өзінің құрамында өзіндік маркер-этнографизмі бар, мәдени этнографиялық ақпаратқа ие топонимдерді айтамыз. Түркі топонимдерінің, оның ішінде қазақ топонимдерінің көпшілігі құрылымы жағынан екі құрамды, ал олардың бір сыңары этнографизм болып келеді. Маркер-этнографизм анықтаушы да, анықталушы болып та жұмсала беруі мүмкін, дегенмен біздің байқаумызша этнографизмдер көбіне атрибутты синтагманың анықтаушы компоненті болып жұмсалады. Екі құрамды топонимдердің анықталушы саңарлары әдетте географиялық терминдер болып келеді.
Этномаркерлі топонимдік лексиканы Оңтүстік Қазақстанның геграфиялық жалпы атауларының терминологиясы деңгейінде, сонда-ақ Оңтүстік Қазақстанның географиялық жалқы атауларының деңгейінде талдауға болады.
Кез-келген аймақтың этномәдени (этнографиялық) топонимдер лексикасының сол өлкеге тән мәдени-этнографиялық әлеуметтік-экономикалық және басқа да ерекшеліктерді көрсетіп тұратын әр түрлі деректері болады. Бұл ерекшеліктерді қарастыру негізінде этномаркерлі талдау, біздің ойымызша, қазақ халқының материалдық және рухани мәдениетінің сала-салаға жіктелісіне сәйкес келетін белгілі бір лексика-семантикалық топтар бойынша жүргізуге тиіс. Мысалы, Оңтүстік Қазақстан этномаркерлі топонимдік лексикасының құрамы осы өлкедегі қазақтардың материалдық және рухани мәдениетін мынадай тақырыптық топтарға бөліп қарауға мүмкіндік береді: мал шаруашылығы, егіншілік,
Әдебиеттер.

1.Этнолигивистикалық талдау.-Алматы,1991.
2.Тілеубердиев.Б. Оңтүстік Қазақстан Этнолигивистикалық лексикасы.-Алматы,1999.
3.Жүнісов.Д. Өзен –көл атаулары.-Алматы,1991.
4.Жер-судың аты тарихтың хаты.-Алматы,1994.
        
        Жоспар
І.Кіріспе.
ІІ.Негізгі бөлім.
1.Үй жануарларының атауларының тарихы.
2.Жайылым атауларымен байланысты этнолигивистикалық сипаты.
3.Малдың қоражайына байланысты этнолигивистикалық топонимдер.
ІІІ.Қорытынды
Әдебиеттер
Кіріспе.
Егер есім — ... ... ... ... ... ... этнографиялық факторлар Оңтүстік Қазақстан ... ... ... пайда болуына себепші болды. Міне,
сондықтан да топонимдер ... ... ... мен ... табылады.
Бәрімізге мәлім, этномаркерлер деп, біз өзінің құрамында өзіндік маркер-
этнографизмі бар, мәдени этнографиялық ақпаратқа ие ... ... ... оның ... ... ... ... құрылымы
жағынан екі құрамды, ал олардың бір сыңары этнографизм болып келеді. Маркер-
этнографизм анықтаушы да, ... ... та ... ... ... ... байқаумызша этнографизмдер көбіне атрибутты синтагманың
анықтаушы компоненті болып жұмсалады. Екі құрамды топонимдердің анықталушы
саңарлары ... ... ... ... келеді.
Этномаркерлі топонимдік лексиканы Оңтүстік Қазақстанның геграфиялық
жалпы атауларының терминологиясы деңгейінде, ... ... ... ... ... деңгейінде талдауға болады.
Кез-келген аймақтың этномәдени (этнографиялық) топонимдер лексикасының
сол өлкеге тән мәдени-этнографиялық әлеуметтік-экономикалық және басқа да
ерекшеліктерді ... ... әр ... ... ... ... ... негізінде этномаркерлі талдау, біздің ... ... ... және рухани мәдениетінің сала-салаға жіктелісіне
сәйкес келетін белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... этномаркерлі топонимдік лексикасының
құрамы осы өлкедегі қазақтардың материалдық және рухани мәдениетін ... ... ... ... ... ... мал шаруашылығы,
егіншілік, суландыру (ирригация), қала салу; халықтық ойын-сауықтар,
мейрамдар, дін ... және т.б. ... ... ... талдау жасауды, тағы да қайталап айтатын болсақ, жалпы
атаулар ... де, ... ... яғни ... ... ... де ... болады.
1.Үй жануарларының атауларының тарихы.
Төрт түлікке тікелей қатысты топонимдер соншалықты көп ... ... ... құрамында үй жануарларының мына тәрізді
атаулары кездеседі: жылқы, қой, ... ... тай, ... ... айғыр т.б. Бұл
тәрізді географиялық атауларға мұқият жасалған лексика-семантикалық және
этимологиялық талдау ... ... ... жеке ... өзгеше мәнде жұмсалатынын байқатады. Мысалы, Мыңжылқы атауы
таулы өлкеге тән ... ... ... ... ... ... болатынын байқатады. Қойтас, Түйетас тәрізді географиялық ... ... ... ... ... Мәселен, Қойтас жұмырлау келген,
шоғыр-шоғыр болып бытырап жатқан гранит тастар; ... ... ... ... ұқсайды. Э.М. Мурзаев Ғ.К.Қоңқашбаевқа ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді: Қара
Қойтас, Қызыл Қойтас; бұлар көбіне орталық, ... және ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстан облысы Төлеби ауданының
Майбұлақ аулына таяу жердегі Түйетас шатқалы ... ... ... ... ... ... Үй жануарлары атауынан жасалған кейбір
топонимдер қосымша ақпараттық мәнге ие ... ... ... ... ... Е.Қойшыбаев былай деп түсіндіреді: бұл ... оты ... ... ... жылы ... ешкі де ... ... аңғартады.
Оңтүстік Қазақстанның топонимдері құрамында кездесетін айғыр, біздің
байқауымызша, өсімдік ... ... ... ... ... ... оронимдерінде қисынсыз тәрізді көрінетін Қараайғыр,
Бозайғыр, Ақбайтал типтес ... ... ... бар. ... ... ішінен бірде-бір топонимикалық семантиканың табылмағанын
көрсете келіп, Э.М. Мурзаев Г.К.Қоңқашбаевтың Айғыр — күрделі ... ... ... ... ... аңғартады деген пікірі өзінің
қисындылығымен, қарапайымдылығымен иландырады — дейді.
Оңтүстік Қазақстан топонимдерінің қүрамында сондай-ақ Байтал, Ақбайтал,
Алабайтал т.б. ... ... ... ... байтал, екі жасар
құлындамаған ұрғашы жылқы деген мағынаға сәйкес келе ме, әлде бұл ... ... бір ... ақпарат бар ма? Э.М.Мурзаев байтал
дегендегі тал ағаштың түрін білдіруі мүмкін дейді. Ал, ... ... ... бай және тал ... ... бөлшектеуге болады. Тал
сыңарының тала, дала тәрізді фонетикалық нұсқалары ... ... ... ... ... ... ... моңғол, түңғыс-манжүр тілдеріне тән.
Э.М.Мурзаевтың көрсетуінше көне түркітілінде "дала", әзер. тала "алқап",
"жазық", "квартал", ... ... бір ... балқар тала "алқап",
"жазық", "ашық жер", өзб. дала ... жер", ... ... үй",
"саяжай": қазақ, қарақалпақ дала "дала", "ашық жазық жер", халха моңғол
шатал "дала", "ашық жер"; ... ... ... жер", ... ... манж. тала жазық, - "егістік жер", "дала" т.б. Байтал сөзіндегі бай
сыңарын ұшан-теңіз, кең, мол, көп ... ... ... ... ... бай ... киелі мағынасы болуы мүмкін. Л.П.Потаповтың
көрсетуінше, Алтай-Саян түркі тілдеріндегі бай сөзінің киелі ... ... сөзі ... деген мағынада Таулы Алтай және Тува топонимдерінде
кездеседі.
Ал, Ақбайтал, Алабайтал ... ... ... этимология
негізінде қайта жаңғырудың нәтижесі болып табылады.
Жануарлар атауларымен келетін топонимдерді талдауда ... ... ... ... үй ... атаулары көп жағдайда ру, ру
ішіндегі атаулардың ... ... ... ... ... ... ішіндегі ру атауы болып табылады. Айғыр, Ақбура, Алатай, Алақошқар,
Байбура, Байқозы, Байқошқар, Бура, Жабағы, Қарабура, Қараторғай, Қаратеке,
Қозы және т.б. ... ... ... ... ... ... белгілі бір жануарға байланысты тікелей сол жерде болған оқиғаны
көрсетеді: Айғырұшқан - айғыр құлаған жартас. Ешкіқырылған - ... ... ... - ... ... жері т.б.
2.Жайылым атауларымен байланысты этнолигивистикалық сипаты.
Жайылым атауларымен байланысты топонимдерді де мал ... ... ... ... ... олардың пайда болуы мен
қызмет етуі ... ... ... ... және маңызды осы
саласымен тікелей байланысты. Республиканың барлық территориясындағы ... тыс ... ... ... ... ... ... бөлігі жайлау термині арқылы жасалған. Мұндай
топонимдердің ... ... ... ... бар. ... ... ... Э.М.Мурзаев мынандай деректер келтіреді:
азерб. яйла, одла - бөктер, беткей, малшылар ... ... тау ... ... ... жазық жайылым өзб. езлок жазық жайылым; қырғ. жайлоо
диал. аймақ; қазақ жайлау, алт. Іалу; тува және хакас чайлак ... ... ... ... ... ауысқан джайлов жайылым. Бұл жерде, ез, яй,
уаз түбірлері жаз ... ... ... ... байқалатындай,
бұл терминнің қолданылу аймағы әсіресе көшпелі мал аруашылығына иек артқан
түркі этностарының тілдері мен топонимдерін қамтиды.
Қазақ ... ... ... ... ... ... ... малдың жаз кезінде жайылатын оты мен суы мол
тау немесе дала жайылымы деп көрсетеді. Сондай-ақ ол ... мен ... ... аймақтарында жайлау термині биік тау жайылымы дегенді
білдіретінін айтады, Қырым мен ... да ... ... бұл ... ... қолданылады. Н.Уәлиев жайлаудың мерзімдік түрлері мен орналасу
жағдайына ... ... ... ... ... қан жайлау, сар
жайлау, ой жайлау, етек жайлау, бөктер жайлау, төр ... кер ... ... бұлайша жайлаудың ара жігін ажыратып, әрқайсысын бөлек-
бөлек атау әрине, тегінен-тегін емес, өйткені жайылымдық мал ... ата ... ... ... түрі болып табылады.
Қазақтардың көшпелі мал шаруашылығында, сондай-ақ қысқы жайылым-қыстау,
көктемгі жайылым-көктеу, ... ... ... ... ... үшін ең алдымен өзен бойы көл ... ... ... ... ... ... түстік беткейлері құмның сексеуіл, жыңғылды
қойнаулары, көктемгі жайылым үшін қыстауға таяу, ерте ... ... ... ... ал ... жайылым көбіне көктемдегімен сәйкес
келіп отырған.
Оңтүстік Қазақстанның тарихи топонимдерінде қыстау термині белгілі бір
антропониммен тіркесіп айтылуы жиі ... ... мал ... ... ... үшін және ... ... бағыт-бағдар үшін
қолданылған.
Халықтық географиялық территорияның аймақтық ... ... ... Г.К.Қоңқашбаевтың көрсетуінше Қазақстанның оңтүстігінде
қазақтың байырғы шаруашылығында беделік, жоңышқалық жер ... ... ... ... және қыстауға жақын жерде болады.
Оңтүстік Қазақстанның географиялық атауларының құрамында қолданылатын
шабын, шабындық, ... ... ... ... аймақтарында
жартылай отырықшылыққа, отырықшылыққа тән шабындық жерлердің болғандығын
көрсетеді.
Е.Қойшыбаев өзінің сөзінде Шымкент облысының Қызылқұмында Отар ... бар ... ... ... бұл ... от — шөп ... — ар
аффиксінің жалғануы арқылы жасалғанын, "шалғайдағы қысқы мал ... ... ... отар сөзінің мағынасын ауылдан шалғай жердегі барлық
маусымдағы мал ... — деп ... ... ... географы
Г.К.Қоңқашбаев өзінің Қазақстан халықтық географиялық ... ... әр ... ... ... ... пен ... қазақтың географиялық лексикасында түр-
түсті білдіретін сын есімдердің барлығы дерлік (қарадан ... ... ... үшін ... деп ... ақ, көк, ... ... қарабауыр тәрізді географиялық түр-түс
лексемалар Оңтүстік Қазақстанда ... ... ... өте ... қорыта айтқанда, құрамында жайылым атауларының ... ... бар ... ... ... ... аса
бір ауқымды қабатын құрайды. Бұлай болу ... ең ... ... ... ... мал шаруашылығы шешуші ... ... ... ... ... ... ... бұл тобы мал шаруашылығына ... ... ... ... ... ... олар мал ұстауға арналған
қоражай атауларын білдіреді. ... ... ... ... ... ... бар ... ағаштан, қамыстан, шымнан, қидан, шөп-
шаламнан жасалған қоражайлы болған. Оңтүстік Қазақстан территориясының
құрамында қора, ... ... ... т.б. ... ... ... ... Аранды, Қотаңды, Бескепе, Кепесарай т.б. атаулар
кездесіп отырады. Егер қысы қатаң ... ... ... ... ... бәріне бірдей (қой, сиыр, түйе, арық-тұрық ... ... ... ... ... ал дала мен ... жерлерде тек қора
малға (сиыр, қой-ешкіге) ғана ... ... ... ... ... де өзен, көл жағалаулары қысқы жайылымы болған сиыр малына ... ал, уақ ... шөл, ... ... ашық қора ... Қазақстан таулы және тау бөктернідегі аудандарында мал ... ... ... ... ... тас панажайлар пайдаланылады. Мәселен,
Бестал тауына таяу жерде (Оңтүстік ... ... ... ... ... ... ... Полатқора деп аталатын тас қора бар, бұл
табиғи панажай мал ұстау үшін пайдаланады. Мойынқұм мен ... ... ... қамыстан ашық қоралар салынса, ... ... ... ... ... немесе қамысы айнала
шабылып, ... ... қора ... ... ... ... жер ... жер там, жер үйшік төл үстау үшін қолданылған.
Жалпы мағынасы мал ұстауға арналған ... ... ... ... ... ... топонимдік материалдардан осы ... және ауа райы ... ... мал ... шаруашылық
ұйымдастырудың әр түрлі ерекшеліктерін танып білуге болады. ... ... ... ... лі ... ... ... этномаркерлі
топонимдер белгілі бір аймақ пен ... бір ... ... түрі мен ... ... ... аса ... мағлұмат
береді.
Қазіргі Оңтүстік Қазақстан территориясында сонау көне ... ... ... ... алқаптарының болғаны жайында дерек беретін әдебиет
аса мол.
Шаруашылықтың көшпелі және отырықшы түрлері мен көшпелі және ... ... ... ... ... ... сатыдан тұратынын орта
азиялық этнографтар мен экономист-географтардың зерттеулерінде дәлелдене
түсті. ... ... ... мен ... ... дала ... мекендеген бұл халықтарға ғана малшылық тән деп қарайтын көзқарас көп
кездеседі) XIX ғасырда ... ... үш типі ... ... көшпелі және отырықшылық.
Шаруашылықтың соңғы түрі Қазақстанның оңтүстік өңірінде ... ... ... — деп ... ... тұма, бөгет, керіз, егін, егіндік, бидай, тары, ... ... шүй, ... ... ... жоя, ... жап және ... бар көптеген этномаркерлік топонимдер байырғы кездегі Оңтүстік
Қазақстанның территориясында суармалы жерлердің ... олай ... ... де ... ... ... жазба деректерден арықтардың көптеген ... ... ... Қазақстанның егіншілік пен агросулаңдыру
жүйесі туралы аса мол тарихи-этнографиялық әрі топонимикалық материалдар Н.
Дингельштедттің «Опыт ... ... ... ... ... ... т.т. ... уезін зерттеудің нәтижесі ... ... ... ... ... ... по киргизскому землепользованию района реки Чу и низовьев реки
Талас Черняевского и Аулиатинского уездов Сыр-Дарьинской ... ... ... быт Киргизского, Сартовского и русского населения Юго-
восточной части ... ... ... ... ... ... топонимдерін зерттеуде бұл аталған еңбектердің мәні
орасан зор.
Егіншілікпен ... ... ... арық ... ... Мұндай топонимдер бір жағынан суару каналдардың, екінші жағынан
елді мекендердің, ... ... ... атаулары болып
жұмсалады. Бұл термин туралы Г.К.Қоңқашбаев мынадай анықтама береді: Арық —
суару каналы, Шығыс елдеріне кең ... орыс ... ерте ... Академик В.В.Радлов пен профессор Н.Г.Малицкийдің пікірінше, арық
сөзі ... ... бөлу ... ... Арық ... ... есім атауларымен, әсіресе елді мекен атауларының құрамында жиі
ұшырайды. Жаңаарық, ... т.б. ... Орта ... иранның джуй
сөзін алмастырған арық термині өзеннен немесе бөгеннен суару үшін қалдан
қазылған канал, ор ... де ... деп ... ... бұл ... ... шолу ... біраз әдебиет бар ... ... ... ... арық ... ... мағыналарының бәріне
ортақ болып тұрған мағына — ... ағын су», ал одан ... - ... «су ... ... деген мағына береді. Э.М.Мурзаев бұл терминге аса
мол параллельдер келтіре отырып, «ағу», «іркілу» деген мағынаны ... ... ... деп ... көне ... аrqu «тау аңғары», аrqu
«арасын сай бөліп жатқан тау», түрік. диал. армаақ «бұлақ, бастау», ... ... су»; ... аруг «суару каналы»; араг «суы тартылып қалған
арна», арк «ор»; эвенк. ари ... ... хет. ачпа ... «аралық»;
ақ «жерді каналмен бөлу», агз «ағу»; парсы. арк ... ... бұл ... ... ... ... ... арк, арх «канал»,
«арық», «бұлақ»; груз. архи «канал» арм. арк «канал», осет. аrоq «жылға» ... ... ... жер» т.б. ... ... ... Қазақстан Этнолигивистикалық лексикасы.-
Алматы,1999.
3.Жүнісов.Д. Өзен –көл атаулары.-Алматы,1991.
4.Жер-судың аты ... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі жануар атаулары бар фразеологиялық бірліктер (салғастырмалы талдау)77 бет
Киелі жануарлар атаулары7 бет
1.Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары; 2.Өзге тілден енген сөздер; 3.Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні; 4.Лексикография7 бет
Анатомиялық терминдердің латын тіліндегі дәріптелуі туралы3 бет
Африка жайлы10 бет
Белоктар5 бет
Белоктар туралы5 бет
Молда мұса шығармаларының тілі55 бет
Сайрам4 бет
Таулы аймақтардың зерттелу тарихы42 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь