Жылу құбылыстары

«Жылу құбылыстары» атты бөлімге «Жылу берілу және жұмыс», «Заттың агрегат күшінің өзгеруі», «Жылу двигательдері» тақырыптары енеді. Жылу жөніндегі барлық материал VII класта жинақталған және оны «жұмыс», «энергия» ұғымдарын енгізгеннен кейін, оқушылардың заттың атом.молекулалық құрылысы жөніндегі алған білімдеріне сүйене отырып, оқып үйренеді.
Бұл — жылу құбылыстарының мәнісін түсіндіру және жылулық қозғалыс, температура, ішкі энергия, жылу берілуі, жылу мөлшері, заттың меншікті жылу сыйымдылығы сияқты негізгі ұғымдарды қалыптастыру үшін қолайлы жағдайлар туғызады.
Осы тақырыпта айқын болмаса да оқушылар термодинамикалық бірінші заңымен және белгілі бір дәрежеде екінші заңымен де танысады.

ЖЫЛУ БЕРІЛУІ ЖӘНЕ ЖҰМЫС
Жылу берілуі және жұмыс — бұл энергияның берілу процестері. Айырмашылығы — жылудың дененің ішкі энергиясының өзгеруінің микрофизикалық процесі болып табылатындығында. Жұмыс болса, энергия өзгеруінің макрофизикалық процесі болып келеді және дененің біртұтас дене ретіндегі орын ауыстыруымен байланысты.
Жылу алмасудың мөлшерлік сипаттамасын немесе дененің ішкі энергиясы өзгеруінің өлшеуішін жылу мөлшері деп атайды.
«Жылу алмасу» және «жылу берілуі» терминдерінің мәндері бір, олар дененің ішкі энергиясының өзгеру процестерін көрсетеді. Ішкі энергияның жұмыс жасамастан өзгеру тәсілін белгілеу үшін «жылу берілуі» терминін, ал ішкі энергияның өзгеру өлшеуішін белгілеу үшін—«жылу мөлшері» терминін қолданған дұрысырақ.
«Жылу берілуі және жұмыс» тақырыбын оқып үйренуге кірісе отырып, оқушылар қыздырғанда денелердің ұлғаятындығы жөнінде, температура,
        
        VІІ КЛАСС
ЖЫЛУ ҚҰБЫЛЫСТАРЫ
«Жылу құбылыстары» атты бөлімге «Жылу берілу және жұмыс», «Заттың
агрегат күшінің ... ... ... ... ... ... барлық материал VII класта жинақталған және оны ... ... ... ... ... заттың атом-молекулалық
құрылысы жөніндегі алған білімдеріне сүйене отырып, оқып үйренеді.
Бұл — жылу ... ... ... және ... ... ішкі энергия, жылу берілуі, жылу мөлшері, заттың меншікті жылу
сыйымдылығы сияқты негізгі ұғымдарды қалыптастыру үшін ... ... ... ... ... да ... ... бірінші
заңымен және белгілі бір дәрежеде екінші ... де ... ... ЖӘНЕ ЖҰМЫС
Жылу берілуі және жұмыс — бұл ... ... ...... дененің ішкі энергиясының өзгеруінің микрофизикалық
процесі ... ... ... ... ... ... ... болып келеді және дененің біртұтас дене ретіндегі
орын ауыстыруымен байланысты.
Жылу алмасудың мөлшерлік сипаттамасын немесе ... ішкі ... ... жылу ... деп ... алмасу» және «жылу берілуі» терминдерінің мәндері бір, олар
дененің ішкі энергиясының өзгеру ... ... Ішкі ... ... ... тәсілін белгілеу үшін «жылу берілуі» терминін, ал
ішкі энергияның өзгеру өлшеуішін белгілеу ... ... ... ... ... және ... ... оқып үйренуге кірісе отырып,
оқушылар қыздырғанда денелердің ұлғаятындығы жөнінде, температура, жұмыс
пен ... ... ... ... ... ... Бұл мағлұматтарды
берілген тақырыпты оқып үйренгенде пайдаланып, қорытындылап және әрі ... ... Бұл ... ... ... үшін ... жана ұғымдарды біліп
алулары, ең алдымен ішкі энергия жөнінде ұғым алулары, жылу ... ... ... ішінде отын жанғанда бөлініп шыққан жылу мөлшерін
есептеп үйренулері, ... ... ... ... ... ... байланысты да белгілі бір методикалық
қиыншылықтар туады. Негізгі ...... жылу ... ... жылу берілуі, жылу алмасу — жылу деп ерекше материалық ортаны
түсініп келген кезде, жылутегі түсінігі ... ... ... болған.
Жылудың табиғатықа осы кездегі ... ... ... ... осы терминдер мен ұғымдардың физикалық мәнісін дұрыс түсінуін
қиындатады. ... ... ... ... жоқ.
Оқушыларда көптеген күрделі де абстрактілі ұғымдарды қалыптастырумен
байланысты, тақырыптарды оқып ... ... жеңу ... және ... ... ... кең түрде
пaйдалaнy, есеп шығарту және ... ... ... пен ... ... ... керек.
Тақырыпты сабақ-сабаққа бөліп жоспарлау үлгісі
1 - сабақ. Молекулалардың хаостық қозғалысы. Денелердің температурасы.
2 - сабақ. Ішкі энергия. ... ішкі ... ... екі
тәсілі: жұмыс және жылу берілу.
3 - сабақ. Жылу өткізгіштік.
4 - ... ... - ... Сәуле шығару.
6 - сабақ. Жылу мөлшері. Жылу мөлшерінің ... ... жылу ... ... ... үшін ... ол суығанда бөлініп шығатын жылу мөлшерін есептеу.
8 - сабақ. Лабораториялық жұмыс: ... ... жылу ... - ... Лабораториялық жұмыс: «Қатты дененің ... ... ... - ... Жылу ... ... ... шығару.
11 - сабақ. Отын энергиясы. Отынның жану ... - ... ... және жылу ... энергияның сақталу
және айналу заңы.
13 – сабақ. Тақырып бойынша бақылау жұмысы.
1. ... ... ... ... ДЕНЕЛЕРДІҢ ТЕМПЕРАТУРАСЫ
Тақырыпты оқып үйренуге кіріскенде, оқушылармен молекула-кинетикалық
теориялардың негізгі ережелерін қайталап жәнe айқындап алу ... ... ... ... ... сүйенуге тура келеді. Қайталау кезінде газ
тәрізді, сұйық және қатты денелерді ... ... ... тоқталу қажет. Оқушылар микробөлшектердің (молекулалардың)
үздіксіз қозғалыста болатынын ... ... ... газ молекулалары
түзу сызық бойымен қозғала-ды да, ... ... ... ... ... бағыты мен жылдамдығыш өзгертеді және келесі соғылуға дейін
өзінің қозғалысын қайтадан әрі қарай жалғастырады. молекулалардың қозғалысы
... ... ... ... жылу қозғалысы деген атау алды.
Сондай-ақ оқушылардың естеріне бөлшектердің қозғалыс жылдамдығы дененің
температурасымен байланысты екенін ... ... ... ... дене ... ... ... болады.
Жылу қозғалысы жөніндегі ұғымға сүйеніп. Температура ұғымын ... ... ... ... ... ... ұғымын енгізуді,
температуралардың эмпирикалық шкаласын тағайындауға, термометрлік денені
және температуралық белгіні таңдап ... ... ... Бұл ... тек ... ғана енгізіледі. VII класта оқушылар температура ұғымын «дененің
қыздырылу дәрежесі» ретінде қабылдаса сұйықтық термометрлердің жұмыс ... мен ... ... ... ... болғаны.
Өмір тәжірибесі мен табиғат тану курсынан оқушыларға әр түрлі денелер
түрліше дәрежеде қыздырыла алатындығы белгілі. Мысалы, ... су ... ... ... бола алуы ... Жылу мен суықты сезіп-білу белгілі
дәрежеде ... ... ... Жылулықты сезіп-білудің
субъективтігіне оқушылар мынадай ... ... көз ... ... үстелге ішінде суы бар үш ыдыс орналастырылады: центріне
ішінде бөлме температурасындағы суы бар ыдыс, сол ...... ... бар ... оң ... — су ... ... суы бар ыдыс (оның
температурасы бөлме температурасынан төмен). Бір оқушыны ... ... ... ... суы бар ... ... ал оң ... суық су құйылған ыдысқа
матыруды ұсынады. Біраз уақыттан кейін оқушыға екі қолын да температурасы
бөлме ... ... суға ... ... ... ... ... сұрайды. Екі қолы да бір температурадағы суға матырылып тұрса
да, оқушы оң қолы жылулықты, ал сол қолы — суықты ... ... ... ... оның температурасы жөнінде дәл пікір айтуға мүмкіндік беретін
арнайы приборларды пайдалану қажеттігі жөнінде қорытынды жасалады. ... ... ... қызғандығын айқын көрсететіндей қасиетін немесе
сондай белгісін табу керек. Қыздырғанда денелердің ұлғаюы ... ... ... ... дене көбірек қызған болса, соғұрлым оның көлемі ... ... ... мен ... ... ... қауырттырақ
интенсивтірек) болады.
Жылулық ұлғаюға негізделген термометрдің жұмыс принципін 20-1-суретте
кескінделген прибормен жасалатын ... ... ... ... суы бар ... ішіне қойып жылытып, колбадағы су неғұрлым көбірек
ысытылса, соғұрлым судың түтік ... ... ... ... ... ... температурасы айналадағы ортаның ... онда ... ... қарап, сол ортаның (ауаның, ... ... сөз ... ... Сонымен, тәжірибеде пайдаланылған
приборға ұқсас прибор ... бола ... ... ... прибормен оны градуирлегеннен кейін ғана
өлшеуге болады. ... ... су мен ... ... батырып, сонан
coң қайнап тұрған су буына батырып, оны қалайша градуирлеуге ... ... ... ... керек. Егер кабинетте Главуч-
техпромның демонстрациялық термометрі бар болса, алдын ала шкаланы ақ ... ... ... сол термометрді пайдаланып, демонстрациялап
көрсеткен жақсы.
Термометрдің өзінің, температурасы өлшенетін, ... ... ... ... ... ... тепе-теңдікке жетуінің маңыздылығын
атап көрсету қажет.
Сабақта лабораториялық және медициналық термометрлерді қарастырған жөн.
Оқушыларды температураны өлшеудің ... ... ... қажет:
әр термометр белгілі бір шектердегі ... ғана ... ... егер ... ... берілген термометр үшін тағайындалған
шекті мәндерден жоғары немесе төмен ... ... ... ... ... ... бойынша есептеуді ол ортаның температурасын
қабылдап алатын біршама уақыт өткеннен кейін бастау ... ... ... ... ... ... температурасы
өлшенетін ортадан шығарылмауы тиіс, бақылаушының ... ... ... ... жоғарғы ұшының деңгейніде болуы тиіс.
Табиғат пен техникада кездесетін температуралардың ... ... ... Әр ... сүтқоректілердің қалыпты температуралары 35-тен
40,5° С-қа ... ... дені сау ... температурасы 36—37°С; құстардың
температурасы 39,5—44°С, Жер бетінде ауаның ең ... ... ... тіркелген, ал ең төменгі температурасы—880,3С Антарктидада.
20-2-сурет
Газ толтырылған ... ... қылы ... ... ... ал Күн ... температурасы 6000° С-қа жуық.
Демонстрациялық тәжірнбелерде сұйықтық термометрмен ... ... де ... ... ... Главучтехпром шығаратын
демонстрацииялық термометрдің елеулі кемшілігі бap: оның жылу сыйымдылығы
едәуір үлкен үлкен және ... ... бар ... ... 1—1,5 ... ... 200 ... кем емес).
Өнеркәсіп мектепке арнап электр ... ... оның ... гальванометрі бар өлшеу көпіріне қосылатын, термистор
болып табылады. Электр термометрді оқушылардың күшімен де ... ... ... оқушылары электр термометрде ... ... ... ... ... ... приборды градуирлеу
принципін түсіндірсе болғаны жәнe, мысалы, ... ... ... және
сұйықтық термометрлермен өлшей отырып, осындай прибормен ... ... ... ... оқушылардың көздерін жеткізсе
болғаны.
Термометр шкалалары бойынша бастап санауға оқушыларды төселдіру үшін,
әр түрлі ... ... бар, ... ... ... ... ... өткізген пайдалы.
2. ДЕНЕЛЕРДІҢ ІШКІ ЭНЕРГИЯСЫ ЖӘНЕ ОНЫ ӨЗГЕРТУ ТӘСІЛДЕРІ
Физиканың қазіргі кездегі курстарында, мысалы, Б.М.Яворский ... ... ... ... мазмұны былайша ашылып көрсетіледі:
«Қозғалыс сипатына және ... ... ... ... өзара әсеріке
байланысты ішкі энергияны мынадай құрамды бөліктерге ажыратуға ... ... ... ... және ... ... энергиясына;
б) молекулааралық өзара әсер күштері себепті болатын потенциялық
энергиясына;
в) атомдар мен ... ... ... ... ... энергиясына;
г) атомдар мен иондардың электрондық қабықшаларының знергиясына, сондай-
ақ ядро ... ... ... ... ... хаостық қозғалысының энергиясы
(молекула-кинетикалық) және молекулалардың өзара әсер энергиясы (молекула-
потенциялық) ... ішкі ... бір ... ... ... алса ... ... тұрғыдан алғанда да бұлай болуы заңды өйткені
мектепте оқып үйренілетін жылу ... ... ... ... мұнда денелердің ішкі энергиясының өзгеруі негізінен молекулалардың
кинетикалық және потенциялық энергияларының өзгеруіне байланысты.
Таныстыру көлемінде, сондай-ақ VII ... ... ... ... ... ... энергия да жатады, ол жөнінде оқушылар электрді
оқып ... ... ұғым ал ... ... ... мен оның ... ... қалыптастыруға
кіріскенде, оқушылардың механикалық энергия мен дененің ішкі ... не ... ... ... ... ... оқушылардың мынадай мәселелерді ұғынуларын анықтаудың маңызы бар:
«Қандай жағдайда денелердің энергиясы бар ... ... ... түрлері бар?», «Қандай денелердің, кинетикалық энергиясы
бар және ол неге ... ... ... ... ... Бұл сұрақтар оқушыларға ішкі энергияны оқып үйренуде оны
механикалық энергиямен шатастырмауға көмектеседі.
Ішкі энергия ұғымын ... ... ... болады. Бірінші
әдісте, серпімсіз денелер — ... шар мен ... ... энергияның сақталу заңының «бұзылатыны» сияқты көрінетіндік
идеясы негіз етіп алынады, екінші әдісте — жұмыс энергияның ... ... ... және ... эпергияның осы өзгеруінің немесе айналуының
өлшеуіші болып келеді, деген ой ... етіп ... ... ... ... жұмыс жасап тұрса немесе жұмыс жасайтын болса, онда оның ... әдіс онша ... ... ... ... онда ... өзара
әсер етуші денелердің (қорғасын шар мен пластинканың) ішкі энергиясы құлап
түсіп келе ... ... ... ... энергиясы кему есебінен
артады. Бұл денелердің соқтығысқанға дейін ішкі ... ... ма ... келсек, ол ашық қалады. Сондықтан алғашқы ... ... ... оларды қыздыруға және олармен жұмыс жасағанға дейін
болуын ... ... ... ... ... қатарына ауа
насосының қалпағының астына орналастырылған картоптан жасалған ... ... ... ... ... ... ... ауа сиретілгенде картоп тығын пробиркадан атып ... ... ... жасаған пробирка ішіндегі ауа, олай болса, оның энергиясы
болғаны. Механикалық ... ... бұл ... ... ішкі
энергиясы деп атайды. Бұл — ... ... ... ... ... ... әсерлесу знергиясы. Денені құрайтын ... ... ... өзара әсерлеседі (тартылады және ... ... ... ... ... болады.
Сұйықтарда және қатты денелерде молекулалар мен ... ... ... ... олардың кинетикалық және потенциялық энергиясы
болады.
Атомдар мен молекулалардың хаостық (жылулық) қозғалысының кинетикалық
знергиясы, ... ... ... ... ... ... ішкі энергиясының бip бөлгін құрайды және ... ... ... ... ... ... денелердің ішкі энергиясының механикалық
энергиядан айырмашылығын түсіндіру керек. Механикалық ... ... ... мен ... ... ... сол дененің басқа
денелерге қатысты орналасуына тәуелді. Ішкі энергия болса дененің бүтіндей
қозғалыс ... ... ... Ол ... құрайтын бөлшектердің
қозғалыс жылдамдығы мен олардың өзара орналасуымен ... ... ... ... ішкі ... ... ... ол энергияның механикалық жұмыс ... ... ... өзі) және жылу ... ... алатынын көрсетеді. Бұған ... әрі ... ... ... ... көмектеседі, оларда көмекші
құбылыстар негізгі идеяны ... Бұл ... ... ... ... тек ... ғана энергиясы қарастырылған.
Потенциялық энергия туралы ... ... ... ... ... ... орынды.
1. Дилатометрдің колбасына (17-23-суреттерді қара) ... ... ... су тамшысының орын ауыстыруын байқайды. Құбылыс қыздырған
кезде аузының ұлғаюынан болады деп түсіндіріледі.
20-3-сурет
Ауаның қызуы болса (оның ... ... оның ... ... қозғзлысы жылдамдығының артқандығын, демек, дененің
ішкі энергиясының бір ... ... ... олардың кинетикалық
энергиясының артқандығын көрсетеді.
Бұл жағдайда ішкі ... жылу ... ... ... Егер
колбаны, температурасы бөлме температурасынан төмен болып келген, суы ... ... ... су ... ... ... орын ... колбадағы
ауаның температурасының төмендегенін көрсетеді, демек, молекулалардың
тәртіпсіз қозғалысы ... ... ... ... ... көрсетеді.
2. Штативке қысылған және манометрлік түтікпен немесе микроманометрмен
қосылған баллонды (20-3-сурет) ... ... ... ... ... ... ... Құбылыс баллондағы ауаның
ұлғаюымен түсіндіріледі, ұлғаю ... ауа ... ... ... себебінен болады. Бұл тәжірибеде дененің ... ... ... ... ... ... ... болады.
3. Ауа шақпағы алынады. Ауа тез сығылғанда ... ... ... ... ... астындағы эфир булары тұтанып кетеді. Эфир
буларының өздігінен ... ... 1800С. Эфир ... ... ... ... бойынша істелетін механикалық жұмыс нәтижесінен
болады.
4. Төске кішкене бір кесек мыс қояды, оның астына ... ала бір ... ... ... ... ... ... мысты 8—10 рет ұрып, ... да, ... ... ... ... толтырылған манометрмен
жалғасқан термоскопқа қояды. Манометрдегі спирт деңгейлерінің айырмасы сол
кезде 1,6—2 см-ге жетеді, мұны сонғы жақтағы ... ... да ... ... ... түтікпен жасалған тәжірибеде нәтиже бұдан да
анығырақ көрінеді.
Тәжірибелер мен күнделікті өмірден алынған мысалдарды талдауға сүйеніп,
оқушылар дененің ішкі ... ... ... жылу ... ... ... және механикалық жұмыс жасау (үйкеліс, соққы, сығу) жолымен
өзгертуге болады деген қорытындыға келеді.
Оқушылармен нәтижелері, дененің ішкі энергиясының ... ... ... ... де қарастыру керек. Мысалы, қызған ... ... жылу ... ... оның ішкі ... кемиді, ол жөнінде уақыт
өтуімен үтіктің температурасының төмендеуіне қарап сөз етуге болады. Мұндай
құбылыс бастапқы ... ... ... температурасынан
жоғары болып келетін денелердің бәрінде болады.
Механикалық жұмыс жасау нәтижесінде дененің ішкі энергиясының ... ... ... ... ... ауызы бар үлкен бөтелке немесе сүт бөтелкесін алып, ... шай ... су ... Бөтелкенің аузын шыны түтік өткізілген тығынмен
тығындайды. ... ... ... ... ауа ... ... ... насосының патрубогымен қосады. Бөтелкеге ауаны айдап
енгізгенде, оның ... ... ... атып ... ... жетеді. Сол
кезде бөтелкенің қабырғасында су тамшылары пайда болады, бұл ондағы ауа мен
будың температурасының ... ... ... ... ... түтіндеп тұрған шырпыны енгізсе, тұман тамшыларының пайда ... ... ... ... ... ... сақтық шаралары көздедуі
тиіс: тығын бөтелкенің аузынан біршама оңай атып шығуы үшін, оны сулау
керек.
Сипатталған тәжірибелерде ... ... ... молекула-кинетикалық
түсініктер негізінде мұқият талдауды талап етеді.
Үнемі тәртіпсіз қозғалыста бола отырып, ыдыс ішіндегі ауа мен су ... оның ... ... ... газ ... жоғары
болса, соғұрлым молекулалар шапшаң қозғалады. Егер ауасы бар ыдыстық бір
қабырғасы жылжымалы болса ... ... онда ол ... ... ... молекулалардың энергиясы механикалық жұмысқа
(үйкеліс күшті жеңуге, ... ... ... ... ... ... ... ішкі энергиясы кемиді.
Демек, оқушылар мынадай қорытындыға келеді: дененің ішкі энергиясы
берілген уақытта ... ... ... жылу ... ... ... жасағанда өзгере алады (артады немесе кемиді).
Алған білімдерін пысықтау ... ... ... сұрақтарға жауап
қайырады:
1. Арнайы ... ... ... ... ... мен ... өз қозғалысының ақырында жер атмосферасының
тығыз қабаттарына енгенде неліктен ... ... ... ... ... ұн ыстық болады, пештен ... нан ... ... Ұн мен ... ... ... себептерін атаңдар.
Осы денелердің ішкі энергиясы өзгерді мe және ... ... ... 00С болатын дененің ішкі энергиясы бола ма? (27, 1-
жұмысты да қара.)
3. ЖЫЛУДЫҢ БЕРІЛУ ... ... ... негізінде оқушыларды термодинамикалық екінші заңы
туралы жылудың ... ... ... көбірек қызған денеге өздігімен
өтуінің мүмкін ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір бағытта жүретінін оқушылар ұғынып алулары тиіс:
температурасы неғұрлым жоғары денеден температурасы ... ... ... ... механизмін түсіндірген кезде оқушылардың молекула-
кинетикалық теориясы жөніндегі білетін мағлұматтарына сүйенеді.
Жылу ... ... ... тәжірибе жасаудан бастайды.
Ағаш цилиндрге бірқатар кнопқа ... да, оны бір ... ... ... ... жанарғының жалынына аз уақыт ұстап тұрса,
қағаз бір ... ... ... ... Сұрақ қойылады: «Қағаздың
кнопкаларға тиіп тұрған жерлері азырақ ... ... ... ... және олардың түсініктерін жинақтай келе, қатты
дененің бір бөлігінен екінші ... жылу ... ... ... оны түсіндіреді. Қыздырған кезде денені құрайтын молекулалар
қозғалысының жылдамдығы ... ... ... ... ... нәтижеде бұл
молекулалардың жылдамдығы, демек, дененің осы бөлігінің ... ... ... ... ... де ... ... жақсы жылу өткізгіштер — металдар және ... ... ...... шыны жөнінде ұғым енгізіледі. Заттардың —
шыны мен темір, ... мен мыс жылу ... әр ... ... немесе балауызбен стерженьге желімделген ... ... ... алу жөнінен істелген ... ... ... көрсетеді.
Техникада, тұрмыста және мектептік физикалық приборларда денелердің
жылуды түрліше өткізетіндік қасиеттерінің ... ... ... нашар жылу өткізгіштігін мектептік прибор—калориметр
құрылысында пайдаланады.
Калориметрдің құрылысы мен ... оны ... ... ... қажет.
Бірқатар есеп шығарған байдалы. Мұнда мынадай мазмұнды есептер ұсынылуы
мүмкін.
1. Ұзындығы 5—6 см шегені қолдарына ... оның ұшын ... ... ... ... ағаш пен ... жылу өткізгіштігін
салыстырыңдар. Шеге, әсіресе шырпы ... ... ... ... ... ... ... түсіндіріңдер.
2. Әр түрлі тереңдіктерде температураның тәуліктік өзгерісінің төменде
берілген таблицасын қарастырыңдар және онда ... ... ... ... жету ... ... жету уақыты |
|тереңдігі | | ... ... |13,2 сағ |2,4 сағ ... см ... |18,2 сағ |8,1 сағ ... см тереңдікте |23,7 сағ |12,8 сағ |
3. ... ... ... ... ал ...... ... киеді. Осының дұрыстығын түсіндіріңдер.
Оқушыларға кейбір қатты, сұйық және газ тәріздес ... ... ... мағлұматтарын айтып берген пайдалы. Мысалы,
темір, еменге қарағанда, жылуды 163 есе жақсырақ және суға қарағанда, ... ... су — ... ... 27 есе ... ... ... 20-5-суретте көрсетілгендей суы бар шыны түтікті
спирт шамының жалынына орналастырып тәжірибе жасаудан ... ... бір ... ... (суретте сол жақтағы) өзгеріссіз дерлік
қалады, ал ... ... оң ... тез ... ... Мынадай
сұрақ қойылады: «Бір жағдайда судың жылу беруі жақсы, ал екіншісінде нашар
болатыны неліктен?»
20-5-сурет
Әңгіме ... ... ... су ... болғандықтан, оның
тығыздығы кемитіндігі (мысалы, 100°С-тағы 1 м3 судың массасы оның ... 42 кг кем ... ... болады) және сондықтан архимед
күшінің әсерінен судың қызған ең ... ... ... ... ... мысалы, май шаммен ішінде суы бар, түбіне
конвекциялық ағындарды бояйтын ... ... ... ... ... колбаны қыздырып айқындаған жөн.
Газдардағы жылу өткізгіштік пен конвекцияны демонстрациялап ... ... ... ... ... ... ішінде қыздырып
тәжірибе жасауға болады.
Сонан соң ... ... пен ... ... ... жағында ауа ағындарының шығып пайда болуын көрсетеді. Мысалы 1000С-
тағы 1 м3 ауаның массасы 0°С-тағы 1,4 есе кіші ... ... ... ... ... ... Архимед күшінің әсерінен
болады.
Табиғаттағы конвекция мысалдары ретінде күндіз және түнде самал желдің
пайда болуын, ал техникада — ... ... ... ... сумен
жылытуда — конвекциялық, іштен жану двигательдерінің ... ... ... емес ... ... жылу ... пен ... оқушылардың өздеріне үйде орындату ... ... ... ... есептер берумен аяқтаған жөн.
Сәуле шығару және сәуле жұту. Әңгіме өткізу кезінде жылудың қатты
қызған, ... ... ... ... ... ... берілуі мүмкін
екендігі айқындалады. Жердегі жарық пен жылудың басты көздері бізден
жырақта (150 млн. км) ... Күн ... ... ... ... ... кез келген қызған денелер шығаратын,
көзге көрінбейтін жылулық сәулелер болатынын білмейді. Құбылыстың мәнісін
тәжірибенің ... ... Бір ... ақпен, ал екшшісі қара
бояумен боялған термоскоп немесе жылу қабылдағышы бар микроманометр ... оны өте ... ... ... ... ... гирдің арт жағына қойылған
айнамен жиналған жылу ... ... ... ... ... одан да ... ... (20-6-сурет). Түтік ішінде сұйық
бағанының орын ауыстыруы қыздырған кезде ... ... ... ... сәулелерін шығаратынын колба тұрған жерге демонстрациялық термометрдің
баллонын орналастырып та байқауға ... ... ... ... ... ... Қызған гирден термоскопқа жылу ... ... ... ... да жылу ... Оқушыларға бұл жағдайда жылу ... ... ... жылу ... ... берілгендігі айтылады.
Суыған термоскоптың ақ бояумен боялған жағын пірге қаратып қойып,
тәжірибені ... да, ақ ... қара ... ... ... ... байқайды. Бұл тәжірибе үшін арнайы ... ... ... ... ... бір ... ... ал екіншісі
жарқырап тұрады. Жылу қабылдағыш ... ... ... ... үшін ішінде бір тамшы сұйығы бар, ... ... ... ... ... оқушылардың ұғынуына қиын болатын, температуралары бірдей
болғанда қара денелердің, ақ ... ... ... ... ... ... ... шығаратындығы жөніндегі ұғымды
айқындап ашуға көшеді. Ол үшін бір ... ... ... ақ ... ... (а) тәжірибе жасалады (20-7-сурет). Ыдысқа қайнап тұрған
су құйып, оның ... екі жылу ... (б және в) ... ... манометрдің екі ұшына немесе ең дұрысы, ішінде сұйық бағаны
(д) бар горизонталь (г) түтіктіктің ұштарына ... ... ... ... ... ... қара беттің сәулені көбірек ... ... жылу ... ... үлкен болу нәтижесінде орын
ауыстыра (жылжи) бастайды ... ... ... ... қабырға жағына
орналасты.
Сондай-ақ біреуі ақ бояумен, екіншісі қара бояумен боялған екі ыдыспен
тәжірибе жасау да пайдалы. ... ... су ... ... ... ... өткеңде термометрлерге қарап, қара ыдыстағы ... ... ... ... тақырыптың осы мәселесі боойынша типтік есептер мыналар:
1. Қатты қызған темір пештен, шоқтан немесе электр плитасынан «ыстық
лептің» ... ... кім де бoлca ... Бұл жағдайда адам ең алдымен
сәуле шығару жылуын сезінетінін дәлелдеңдер.
2. Еір оқушы жаздың күні ақ киім кигенде ... ... ... ... ... ... айтты. Бұлардың қайсысының айтқаны
дұрыс? (11, № ... ... және ... жылу ... Жылу берілудің
әр түрлерін есепке алу және ... ... ... осы тақырыптың
жоғарыда қарастырылған бөлімдерін өткен кезде біршама оқып ... ... ... ... жылу ... ... сәуле шығаруда
кездесетін құбылыстар көбінесе жиі ұшырап отырады. Сондықтан техникада
пайдаланылатын әр ... жылу ... ... материалдары жөнінде
әңгімелеп беру керек, сонда ... ... жылу ... ... ... ... ... диаграмманы қарастыру
керек (20-8-сурет).
Осы сабақта оқушылардың назарын сондай-ақ адам денесінің сыртқы ортамен
жылу алмасуына және ... әр ... бұл ... ... ... пайдалы. Осы сабақ үшін қызықты мысалдар мен сұрақтарды
Я.П.Перельминник (21) ... ... ... ... «Тон ... ... ... үш жейде ме немесе үш қабат жейде ме?»). ... ... ... ... ... ауа ағынынан бриз желдерінің
пайда болуы), түтін жолдарының тартуының ... ... ... ... өмір ... алған мағлұматтарын өз беттерімен
келтіре отырып, ... бере ... ... тұрмыстық приборлардың ішінен термосты ерекше
қарастырған жөн, ... ... жылу ... ... ... ... және ... шынысының бетіне күміс
жалатудың маңызын айқындап берген жөн. Класта ... ... ... ... бір ашық ... суын салыстыру жөнінен тәжірибе жасаған
пайдалы.
20-8-сурет
Осындай экспериментті оқушылар үйде де ... ... ... атап ... ... әр ... ... және ашық
күндердегі топырақтан, сәуле шығару мен сәуле жұтылуы жөнінде, сондай-ақ
бұл құбылыстың ... ... ... және есепке алынуы жөнінде
әңгімелеп беру керек.
4. ЖЫЛУ МӨЛШЕРІ ЖЫЛУ МӨЛШЕРІНІҢ ... ... ... процесі мен жылу берілу процесінің ортақ
белгісі бар, ол —дененің ішкі ... ... ... ... жасау
жолымен ішкі энергияның өзгеру өлшеуішін жұмыс мөлшері немесе ток жұмыс деп
қана, ал жылу берілу процесінде ішкі ... ... ... ... деп атаған.
Жылу мөлшерінің бірліктерін анықтаудан бұрын, оқушылармен ...... ... пен оны есептеуді еске түсіріп алған жөн.
Механикалық ... күш пен ... ... тура ... ішкі ... өзгеруінің өлшеуіші ретіндегі жылу мөлшері де
бірнеше физикалық шамаларға тәуелді. Ішкі ... ... ... ... ... ... анықталатыны, олай болса,
ішкі энергияның өзгеруінің өлшеуіші ... жылу ... ... ... ... еске түсіріледі. Егер ... ... онда дене ... да бір ... жылу ... төмендесе— онда жылу бергені.
Сонымен, жылу мөлшері дененің температурасының өзгеруіне тәуелді деуге
болады. Жылу ... ... ... ... бір ... ... ... Шынында да, белгілі бір уақыт ішінде спирт шамына
пробиркадағы суды қайната аламыз, ал ... су ... ... ... ... ... себебі белгілі бір уақыт аралығындағы жылу мөлшері
пробиркадағы суды ысыту және қайнату үшін жеткілікті болады да, ... ... үшін ... ... Пробирка мен шайнектегі суды қайнату
үшін қажетті жылу ... әр ... ... ... ... бұл ... ... массасы көп болса, денені бірдей температуралар
айырмасына қыздыру үшін қажетті жылу мөлшері соғұрлым көп болады.
Денені суытқанда да ... ... ... жылу ... ... ... деген қорытынды жасауға болады.
Екі жағдайды да жинақтап қорыта келе, жылу мөлшері дененің массасына
және жылу ... ... және ... ... ... тура ... ... қыздыру кезінде берілген жылу
мөлшерінің дененің ... ... ... ... ... ... заттары әр түрлі екі ... ... ... ... Ішкі ... ... ... — джоуль, килоджоуль. Алайда
мұның тарихи жағдайы былай қалыптасты: жылу ... ... ... ... ... ... және ... қозғалыс
энергиясы жөніндегі мәселе айқындалғаннан бұрын енгізілді. Сондықтан
кезінде жылу мөлшерін ... үшін ... ... енгізілген, қазірше әлі
есеп-қисаптарда қолданылатындары — ... және ... ... ... ... ... ... — 1 г суды 10С-қа
қыздыру үшін қажетті жылу ... яғни ...... ... 1 г ... ішкі ... ... өлшеуіші, 1 кал =
4,19 Дж. ... әрі ... ішкі ... ... ... ... ЗАТТЫҢ МЕНШІКТІ ЖЫЛУ СЫЙЫМДЫЛЫҒЫ ЖЫЛУ МӨЛШЕРІН ЕСЕПТЕУ
Бұдан бұрынғы материалды оқып ... жылу ... ... дененің
жылулық күйінің өзгеруі заттың тегіне де байланысты екенідігін оқушылардың
түсінуіне дайындады. Бұл ... ... жылу ... ... ... шамамен сипаттайды.
Меншікті жылу сыйымдылығы жөніндегі ұғымға көшу үшін бірнеше тәжірибе
жасалады.
1. Әр ... ... ... ... ... ... ... таразыға тартып көрсету керек) және ... ... ... ... суға салып қыздырып, парафин пластинкаға
қояды (20-9-сурет). Парафинді ... ... ... әр ... ... ... ... қорытынды жасалады: әр түрлі
заттардан жасалған, бірақ массалары бірдей денелердің, бірдей ... ... ... жылу ... мен қыздыру үшін қажет болатын
жылу мөлшері түрліше болады.
2. ... ішкі екі ... ... бөлме
температурасындағы 0,1 кг су құйып, оны ... ... ... бір ... ... ... ... темірдің массасына тең су
құяды да, 100°С-қа дейін қыздырады. Содан coң темірді ыдыстан ... ... ... ... ал ... суды ... ... құяды.
Калориметрлердегі судың температурасының көтерілуі жөнінде тер-мометрлердің
көрсетулеріне қарап біледі.
3. Сұйықтардың жылу сыйымдылықтарын салыстыру үшін мынадай ... ... Бір ... 0,1 кг су, ал екіншісіне — 0,1 кг керосин
құйып, олардың ішіне ыстық суда ... ... ... ... ... ... температурасы, судың температурасына
қарағанда, көбірек артатындығын көрсетеді.
Осы тәжірибелерді судың алған жылуының мөлшерімен және ...... ... ... ... жылу ... есептеу үшін пайдалануға
болады. Осыдан кейін дененің температурасын 1°С-қа өзгерту үшін ... ... ... жылу өткізгіштіктің, 1 г (кг) заттың температурасын
1°С-қа өзгерту ... ... жылу ... ... ... ... анықтамасын береді.
«Жылу мөлшері терминінің физикалық мағынасын қайтадан атап ... ... ... ... ... жылу сыйымдылығы 1°С-қа қыздырған
кезде немесе суытқан кезде 1 г (кг) ... ішкі ... ... шамаға
өзгеретінін көрсетеді.
Бұдан кейін оқушылармен меншікті жылу ... ... ... ... жазу нені білдіретінін айқындайды.
Техникадағы және табиғаттағы әр түрлі жылу сыйымдылығының мәнін
бірқатар мысалдармен ... ... ... заттармен салыстырғандағы үлкен меншікті жылу
сыйымдылығы сумен жылытуда және ... ... ... ... ... етеді. (Судың жылу сыйымдылығы үлкен болу салдарынан оның
температурасы аздап өзгергенде де бөлінетін немесе ... жылу ... ... ... ... үлкен материктер климатына қарағанда,
айналасындағы су массаларының жылу сыйымдылығы үлкен болу ... ... және ... болады.
Дененің қыздырған кезде алған немесе суығанда берген жылу мөлшерін
есептеуді меншікті жылу ... ... ... ең алдымен
арифметикалық жолмен есептейді.
Ақтығында, оқушылар меншікті жылу ... ... және ... ... жылу ... дененің массасына және
температуралардың ... ... ... ... алғаннан кейін
Q=cm(t—t0) формуласы енгізіледі. Осы формула ... ... тура ... яғны Q-дың мәні ... ... тәуелділік бойынша с, т
және әсіресе t ... t0 ... ... ... ... VII класс
оқушылары үшін қиын тиеді. ... ... ... алып, берілген
теңдеуден қандай да бір белгісізді қалай табуға болатындығын ... ... ... ... ... калориметрлік өлшеулер мен
есептеулерді орындай білу ... мен ... алу ... ... жылу ... ... деген лабораториялық жұмыс
өткізіледі. Бұл жұмыста оқушылар, бақылаулардан ... ... ... ... ... ... отырғанда термометрді су
құйылған ыдыстан шығарып алады; ... ... ішкі ... ... тек ... ғана жұмыс жасайды; таразыға тартқанда ішкі ыдысты
сыртқысымен қоса ... ... ... ... ... ... өлшеулерді дұрыс орындауына көмектесетін әңгіме өткізу қажет.
Осы ... ... жылу ... энергияның сақталу заңын
түсінуге көмектесетін бірінші қадам болып ... ... ... ... оқып ... тағы да бір рет жұмыс нәтижелерін, өткізу әдістерін
талдап қыздырылған дейенің ... ... ... ... дененің бөліп
шығаратын энергиясының мөлшерінен біршама аз болатыны неліктен екенін
тағайындаған жөн.
6. ОТЫННЫҢ ... ... ... ... ... түседі. Ең алдымен химиядан
кейбір мағлұматтарды оқушылардың естеріне түсіреді. Ол мағлұматтар ... ... ... қосылып, жаңа заттар, жаңа ... ... ... ... ... қезде көмір қышқыл газ бен
су түзіледі:
СН4+2О2 = СО2+2Н2О.
Бір молекулалардың ыдырап, басқаларының ... ... ... ... ... да бір жылу мөлшері бөлініп ... Бұл ... ... ... жылу ... ... да емес, дененің жұмыс жасауымен
немесе денемен жұмыс жасалу жолымен де емес, ... ... ... ... ... Бұл кезде жану продуктылары молекулаларының
қозғалысының энергиясы, демек, олардың ... да, ... ... ... ... ... ... кезде температураның көтерілуі және жану продуктылары
молекулаларының кинетикалық энергиясының артуы, ... ... ... қандай да бір жылу мөлшерінің берілуі дененің ішкі ... ... ... ... және бекіту үшін де мынадай тәжірибелер
жасауға болады.
Қабырғасында, түбіне жақыгн жерінде, тесігі бар шыны ... ... ... ... ... енгізеді. Пульверизатормен цилиндрге
тесігі арқылы жұмыстық қоспа ауа мен бензин ... ... алып ... ... ... тұсына жанып тұрған шырпыны тақайды
да, поршеньнің жоғары қарай ... ... ... ... Жану
кезінде молекулалардың молекула-кинетикалық энергиясы артқандығы оқушыларға
түсіндіріледі. Тұтас алғанда ... ішкі ... ... ... көтеру жөнінен жұмыс жасалады.
Отынның барлық түрлерінің ішкі энергиясы бар және ... ... ... ... ... немесе басқа денелердің жылу алмасу жолымен
қыздыра алады. «Отынның жану жылуы» атты таблицаны, оқушылар оның ... ... ... ... жанған кезде бөлініп шығатын жылу мөлшерін есептеуге берілген
есептерді көбінесе арифметикалық жолмен шығарады, бірақ Q = gm ... q ... ... ал т — ... ... формуласын енгізуі де мүмкін.
7. МЕХАНИКАЛЫҚ ЖӘНЕ ЖЫЛУ ... ... ... ... ... ... және айналу заңын баяндауды проблемалық тәжірибені
жасаудан, ... ... ... ... жөн.
Тәжірибе оқушыларға дененің потенциялық және кинетнкалық энергиясы
жөніндегі мағлұматтарды естеріне түсірулеріне көмектеседі. ... да ... ... ... потенциялық энергиясы да, кинетикалық энергиясы
да болатыны, ал толық ... ... ... тең ... атап ... ... ... уақыт өтуімен кемитіндігі фактісіне назар
аударылады. «Қозғалысқа келтірілген маятник ... ... ... ... ... сұрақ қойылады.
Әдеттегідей, оқушылар өздері жауап береді: дененің энергиясы ауаның
кедергісін, үйкелісті жеңуге, жіпті қыздыруға жұмсалады.
Қорытынды жасайды: ... ... ... ... ... ... ... энергиясына, яғни системаның (ауа,
жіп, маятник) ішкі энергиясына айналды. Мұнда ауада да, ... де ... де ... ... дейін және маятниктің кейінгі түсуіне
дейін де ішкі энергиясы болғандығын атап ... өте ... ... келе ... ... әсерінен жіптердің ширатыл-ған күйден жазылуы
кезінде системаның ішкі энергиясы маятниктің механикалық энергиясы есебінен
тек қана ... ... да ... ... жасаған жөн (үстелдің үстінде жатқан парақ
қағазға тиынды ысқылаған кездегі тиынның қызуы, ию ... ... ... ... ... ... мен ... талқылағаннан кейін, энергияның сақталу
және айналу заңы ... ... ... ... және ... жөнінде қысқаша тарихи мәлімет беріледі. Бұл заңның XIX ... ... бұл ... ол үшін ... көптеген эксперименттік
материал жиналып, оны жинақтап қорытындылауға мүмкіндік туғандығы айтылады.
Осы заңның ашылуында Р. Майердш, ... және ... ... ... сіңірген үлкен еңбегі жөнінде айтылады. М. В.
Ломотюсов өз уақытында ғалымдардан бір ғасыр алға ... 1748 ... ... ... ... ... былай дегеи: «Табиғатта болып жататын барлық
өзгерістердің мәні ... бір ... ... нәрсе алынса сонша нәрсе басқа
денеге келіп қосылады. Мысалы, материя бір ... ... ... жерде
көбейеді, кім қанша ... ояу ... ... ... ... ... Бұл ... ортақ жаратылыс заңы қозғалыс ережесінің ... ... ... өз ... өзге ... қозғайтын дене одан қозғалыс
алған басқа денеге қанша берсе, өзінен ... ... ... энергияның сақталу және айналу ... ... ... ... қарастырылады. Осы ... ... ... ... ... ... үшін қажетті отынның мөлшерін
есептейді, бұл заң машиналардың ... ... үшін ... ... ... ... мүмкіндік беретіндігін оқушылар білуі тиіс.
Энергияның сақталу және айналу заңын иллюстрациялап ... ... ... ... ... ... ... болып табылалы. Қазір Жерде пайдаланылатын энергия көздердің бірі
— Күн. ... ... ... ... бір бөлігі жердің қыртысын және
атмосферасын қыздыруға тікелей ... ... ... ... ... ... ... энергияға айналдырады, сөйтіп, ол энергия
өсімдіктердің ішкі энергиясының бір бөлігі ... ... ... ... ... отынның: тас көмірдің, шым ... т. б. қоры ... Су ... ауа ... қозғалысы да Күннің іс-әрекетінің
нәтижесі болып келеді.
«Күн — ... ... ... ... атты оқу ... ... пайдалы.
«Күн — Жердегі энергияның басты көзі» деген тақырыптың класта өтілуі
міндетті емес. Бұл ... ... ... ... қосымша оқу үшін
берілген. Егер мұғалім бұл ... ... ... жөн ... ... ... ... мынадай баяндамалар жасатып, өткізгені дұрыс
болады:
1. Күн — Жердегі жылу мен ... ... ... ... ... ... пайдалануы.
3. Гелиоэлектр станциялары.
Кластан тыс жұмыстарда оқушыларды энергияның сақталу және ... ... ... ... ... ... ... талпыныстармен
егжей-тегжейлі таныстыруға мүмкіндік туады.
ЗАТТЫҢ АГРЕГАТ КҮЙЛЕРІНІҢ ӨЗГЕРУІ
Алдыңғы параграфта дененің температурасының ... ... ... ... ... ... байланысты оның ішкі
энергнясының өзгеруі қарастырылған еді. ... ... ... оқып
үйренген кезде ішкі энергияның ... ... ... ... ... ... басты назар аударылады.
Заттың агрегат күнінің өзгеруі оның молекулалық ... ... ... Бұл ... өз ... ... ... олардың қозғалысқа келуіне себепші болады.
Балқу, қатаю, булану және конденсация процестері VI ... ... ... ... ... Осы оқу ... оқып үйренгенде
дененің ішкі энергнясы жөнінде ... ... ... ... мен қайнау кезінде берілетін жылу мөлшері тек бөлшектердің арасындағы
байланысты бұзу жұмысына ғана жұмсалатындығын ... Q=λm, ... ... және ... ... қыздыру және суыту үшін
қажетті жылу ... ... ... ... ... бір ... ... екіншісіне өтуін оқып үйренген кезде оқушылар
тибиғат құбылыстарында үнемі болып отыратын ... мен ... ... ... ... ... түбегейлі сапалық өзгерістерге
түрленуі жөнінде түсінік алады. ... ... ... зор мәні бар: ... ... ... ... көмектеседі, оларды жылу двигательдерінің жұмысында ... ... ... ... ... алуға дайындайды.
ЗАТТЫҢ АГРЕГАТ КҮЙЛЕРІ.
КРИСТАЛЛ ДЕНЕЛЕРДІҢ БАЛҚУЫ МЕН ҚАТАЮЫ
Заттың агрегат ... ... ... — бұл ... ... ... басты міндеті — молекула-кинетикалық ... ... ... ... және газ ... денелердің құрылысының ерекшеліктері туралы
VI класс курсынан оқушыларға ... ... ... және ... ... құралдар ретінде кристалдық решетканың моделі пайдаланылады.
Сондай-ақ «Кристалдардың құрылысы мен қасиеттері» атты кинофильмнен жеке
фрагменттер көрсеткен және ... ...... ... (тұз, ... ... слюда) жұмыс жасаған жөн. Егер оқушылар
жұмыс кезінде лупаны пайдаланса, бұл ... ... ... ... тиімдірек болады.
Оқушыларға қатты денелердің қасиеттеріндей ... ... және ... ... ... ... уақыт өтуімен
формасының сақталмауы) қасиеттер: бар ... ... ... ... ... болады. Аморф денелердің бөлшектері, сұйықтардағы сияқты,
белгілі бір ретсіз мейлінше тығыз ... ... ... ... болмайтығындығын айтады.
Кристалл денелердің балқуы және қатаюы. Бұл ... ... және ... кезінде температураның өзгеруін бақылау» деген
лабораториялық жұмыс ... ... ... Лабораториялық жұмысқа
дейін оқушыларға денелердің балқуын демонстрациялап беруге және сонда
шыққан графикті ... ал ... ... ... ... ... болады. Қандай жолды таңдап алғанда да ... ... мен жеке ... ... ... ... Бірінші жол қиын
болғанымен, оқушылардың белсенділігін қажет етеді. Мұғалім қандай жолды
таңдап алса да, ... ... үш ... ұғынып алулары тиіс: ... ... ... одан ... ... зат қатты күнде бола
алмайды; балқу кезінде ... ... ... ... ... ... затқа энергия келіп тұруын талап етеді.
Екінші жолды таңдап алғанда мұғалім әрі демонстрациялап, әрі ... ... не мұз бен ... ... немесе қара майдың балқуы
жөніндегі мағлұматтарды тақтаға жазады. Нафталинді ... таза етіп ... ... ... ішіне салынған термометр резервуарын нафталин
массасының ортасына орналастырған жөн. Пробирканың қысқаратын таңдап алады
да нафталин пробирка ... ... ... ... ... ... жасалмау үшін, пробирканы толтыра нафталин салады.
Лабораториялық жұмыс орындаған кезде қиыншылық ... ... ... ... ... ... қысқа болғандығынан, оны оқушылар
байқамауы да мүмкін. Идеал дерлік ... ... ... үшін, нафталиннің қатаю
процесін ғана тексерсе болғаны. Нафталиннің массасы 5 г ... ... ... 15 мин ... Бақылауларды 90°С-қа тең судың
температурасынан бастайды. Сонда ... ... 5 ... ... графиктен
айқын көрінеді.
Сыналатын денелерді баяу қыздыру үшін және ... ... ... ... нафталині бар кішкене пробирканы үлкен пробирканың ішіне,
оның қабырғаларымен жанаспайтындай етіп, орналастырады, ал үлкен пробирканы
ішінде қайнауға дейін жеткізілген суы бар ... ... ... ауа-су
моншасы график сызу үшін жақсы мағлұматтар алуға мүмкіндік береді.
Шыққан графикті талдаған кезде оқушылардың ... ... ... ... ... ... ... балқу температураларының таблицасы қарастырылады. Барлық
металдар мен олардың қорытпалары кристалл ... ... ... ... ... ең ... және ең ... балқу
температуралары бар металдарды табуды ұсынады. ... ... ... мен
қорытпалардың космос корабльдерін, реактивтік двигательдер жасауда, жылу
электр приборларының спнральдарын дайындау үшін ... ... ... ... мен ... ... ұғынғанын
айқындалтын бір-қатар сұрақтар қойған пайдалы.

Пән: Физика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жылу құбылыстары. Конструкциялық элементтер32 бет
8-сыныпта «жылу құбылысы» бөлімін оқытуда компьютерлік технологияны қолдану36 бет
Биологиялық ырғақтар4 бет
Биосфера - ғаламдық экожүйе7 бет
Су ресурстары және оны қорғау14 бет
Цунами – су апаты3 бет
«Құбыр ішінде құбыр» типті жылуалмастырғыш есебі11 бет
Сағатына 55000 кг өндіре алатын түйіршікті жылутасымалдағыш қозғалмалы қабатындағы кокстеу қондырғының құбырлы пешінің жобасы25 бет
Сүт өндірісіндегі құбырлы жылу алмастырғыштар қондырғылар7 бет
Қаптама құбырлы жылу алмастырғыштар27 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь