Қазақ терминологиясының қалыптасу тарихы

Адам қоғамының экономикалық, әлеуметтік, саяси, мәдени өмір-тіршілігі, салт-дәстүрі, әдет-ғұрпы, басқа елдермен қарым-қатынасы және ежелгі дәуірдегі тарихы оның тілінен білінеді.
Сондықтан да әр халықтың өз тұрмысы мен мәдениетінің оның материалдық және рухани қазынасының айнасы саналатын тілдің сөздік қорының элементтерін, тілдердің өзара қарым-қатынасын, ондағы ауыс-түйіс негізінде болатын өзгерістерді жан-жақты зерттеп, анықтаудың теориялық та, практикалық та мәні айрықша зор.
Тіл - өмірмен өзектес деп тегін айтылмаса керек.Себебі өмірдегі, қоғамдағы пайда болған жаңа сөздер мен терминдер тіл арқылы көрініс тауып, сол арқылы қажеттілікті, сұранысты атқарады.Ал жаңа ұғымдар мен термин сөздердің дұрыс, анық, дәл қолданылуы терминжасам саласымен байланысты жүретініне ешкім шек келтірмесе керек.Қазақ тілі терминжасам саласының қалыптасуы мен бастау көзінде – белгілі қоғам қайраткері А.Байтұрсыновтың есімі тұрады.Қазақ тіл білімінің қай саласын алсақ та ғалым жасаған терминдердің ізі жатыр.
Тілдің арнаулы салалардың барлығындағы қолданысын лингвистикалық тұрғыдан қамтамасыз ету – терминдер қорын жасау мен оны жүйеге келтірумен тығыз байланысты.Ұлт тілінде термин жасаудың тамаша үлгісін көрсеткен ардақты Ахмет Байтұрсынұлы сырын терең ұққан тіл білімпазы ретінде бұл істің әркімнің қолынан келе бермейтіндігі баяғыда-ақ бағамдап, жасалған сөздердің бәрі бірдей жауһар бола алмайтынын айтып кеткен.Бұл сөз қазақтың бас ақыны ұлы Абайдың «өлеңге әркімнің-ақ бар таласы, сонда да солардың бар таңдамасы» деп, айналасы, теп-тегіс жұмыр келген өлеңді қазақтың әр баласының келістіре алмайтынын айтқаны сияқты, қазақтың бас тілшісі Ахмет де сөз, термин жасау де екенің бірінің қолынан келе беретін іс емес екендігін айта отырып, оның термин-сөз жасауға қойған талабы ретінде ұқққан жөн.
Өз тілімізден алынса да, өзге тілдерден қабылданса да термин деп жүргеніміздің бәрі-сөз.Термин сөздің тілдік табиғатын басқа салалардың мамандарына түсіндіріп, термин жасау, терминологиялық сөздіктер түзу барысында орын алып жататын кемшіліктерді айқындап беру, терминге қойылатын лингвистикалық талаптарды атап көрсету-тілші ғалымдардың, терминтанушылардың тікелей атқаруға тиісті ісі.
1924 жылы Орынборда мәдениет қызметкерлері мен ғылым қайраткерлерінің 1сьезі ашылды.Онда тұңғыш рет қазақ тілінің терминологиясы туралы сөз болды.Халық ағарту комитеті жанынан әдеби-ғылыми кеңес құрылды.Ол кеңестің міндеті қазақ тілінің терминологиясы жөніндегі сұрақтарға зерттеу болатын.Әдеби-ғылыми кеңестің тағы бір алға қойған мақсаты – қазақ тілінде қоғамдық саяси терминдерді жасау және аудару еді.
1926 жылғы Бакудегі түркологтардың 1сьезінде ұлт тіліндегі тарминология мәселелері сөз болды.Сьезд қарарында барлық Бүкілодақтық
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Айтбаев Ө. Қазақ терминологиясының дамуы мен қалыптасуы. А, 1988.-159б.
2. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. – Алматы, 1922.
3. Құрманбайұлы Ш. Терминқор қалыптастыру көздері мен терминжасам тәсілдері. – Алматы, 2005.
4. Рүстемова Л. Қазіргі қазақ тіліндегі араб-парсы кірме сөздері. Алматы, «Ғылым», 1982.
5. Құрманов Қ. Физикалық география терминдері мен ұғымдарының орыс-қазақша анықтамалық сөздігі. – Алматы, 1993.
        
        Қазақ терминологиясының қалыптасу тарихы
Сөзден шығарып сөз шығару деген әркімнің
қолынан келе бермейді және шығарғандардың да
сөздері бәрі бірдей жақсы бола ... ... ... ... ... мәдени өмір-тіршілігі,
салт-дәстүрі, әдет-ғұрпы, басқа елдермен қарым-қатынасы және ... ... оның ... ... да әр ... өз ... мен ... оның материалдық
және рухани қазынасының айнасы саналатын тілдің сөздік қорының
элементтерін, тілдердің өзара қарым-қатынасын, ондағы ауыс-түйіс негізінде
болатын өзгерістерді жан-жақты зерттеп, анықтаудың теориялық ... та мәні ... ... - ... өзектес деп тегін айтылмаса керек.Себебі өмірдегі,
қоғамдағы пайда болған жаңа сөздер мен ... тіл ... ... ... ... ... сұранысты атқарады.Ал жаңа ұғымдар мен термин
сөздердің дұрыс, анық, дәл ... ... ... ... ... шек ... керек.Қазақ тілі терминжасам саласының
қалыптасуы мен бастау көзінде – белгілі қоғам қайраткері А.Байтұрсыновтың
есімі тұрады.Қазақ тіл білімінің қай ... ... та ... ... ізі ... ... ... барлығындағы қолданысын лингвистикалық
тұрғыдан қамтамасыз ету – терминдер қорын жасау мен оны жүйеге келтірумен
тығыз байланысты.Ұлт тілінде термин ... ... ... ... Ахмет Байтұрсынұлы сырын терең ұққан тіл білімпазы ретінде бұл
істің әркімнің қолынан келе ... ... ... жасалған
сөздердің бәрі бірдей жауһар бола алмайтынын айтып кеткен.Бұл сөз қазақтың
бас ақыны ұлы Абайдың «өлеңге әркімнің-ақ бар таласы, ... да ... ... деп, айналасы, теп-тегіс жұмыр келген өлеңді қазақтың әр
баласының келістіре алмайтынын айтқаны сияқты, қазақтың бас тілшісі Ахмет
де сөз, ... ... де ... ... қолынан келе беретін іс емес
екендігін айта отырып, оның ... ... ... ... ... ... тілімізден алынса да, өзге тілдерден қабылданса да ... ... ... ... ... табиғатын басқа салалардың
мамандарына түсіндіріп, термин жасау, терминологиялық сөздіктер түзу
барысында орын алып жататын ... ... ... терминге қойылатын
лингвистикалық талаптарды атап көрсету-тілші ғалымдардың,
терминтанушылардың тікелей атқаруға тиісті ісі.
1924 жылы Орынборда ... ... мен ... ... ... ... рет ... тілінің терминологиясы туралы сөз
болды.Халық ағарту комитеті жанынан әдеби-ғылыми кеңес құрылды.Ол кеңестің
міндеті қазақ ... ... ... ... ... ... тағы бір алға қойған мақсаты – қазақ тілінде
қоғамдық саяси ... ... және ... ... ... ... ... 1сьезінде ұлт тіліндегі
тарминология мәселелері сөз болды.Сьезд қарарында барлық Бүкілодақтық
алфавит комитетінің бөлімшелерінде терминологиялық комиссия ұйымдастыру
қажеттігі айтылды.1933 жылы біздің республикамызда Мемлекеттік
терминологиялық комиссия ... ... ... болып
профессор Қ.Жұбанов тағайындалды.1934 жылы Қ.Жұбанов мемлекеттік терминком
отырысында қазақ алфвитіне ф және х дыбыстарын енгізу хақында ... ... ... 1935 ... ... терминком
«Бөллетенінің» үшінші номерінде басылған «Термин сөздердің спецификасы
жөнінде» атты мақаласында Қ.Жұбанов термин деген не, ... ... жай ... ... ... ... ... ашып,
терминология табиғатын түсіндіріп берген.
Қ.Жұбанов «Қазақ әдебиеті тілінің терминдері туралы» еңбегінде
терминология принциптерін жасап, көпшілік назарына ... ... ... ... ... болып берілсе, сьезде 2 пункт 9 пунктіге
қосылып, 10 пункт болып қабылданған.
1. Революция, совет, теория, практика, ... ... ... абсолютный сияқты халықаралық шеңберде бірыңғай қолданылатын
терминдерді қазақшаға аударуға және өзгертудің қажеті жоқ, сол күйінде алу
керек.
2. ... ... әр ... өз ... аударылып алынатын терминдер
өндіріс, еңбек, ақша, түбір, сабақ, бұлшық ет, бөл, ... ... ... аударылып алынды.Кейбір аударылып алынатын терминнің қазақ тілінде
эквиваленті табылмаса немесе қазақшаға аударғанда түсініксіз, я тіпті теріс
ұғым беретін болса, ондай реттерде орысша ... ... ... ... ... т.б.
3. Әр қилы ғылым саласында бір мағынада қолданылатын немесе мағына
жағынан бір-біріне жақын, біркелкі байланысы бар терминдер сол ... ... ... ... – porma, ... - materija (философия мен
физика), түбір – tybir (математикада, ботаникада, лингвисткада), морфология
- morpologija (ботаникада, ... ... - reaksija ... политикада), экскурсия – eiskursija (физиологияда,
педагогикада).
4. Халықаралық терминдер орыс тілінде орыстың әдебиет тілінде
жазылғанша алынды.
5.Қазақ тілінде аударылып алынған терминдердің ғылыми мағынаны ... ... ... қазақ тілінің грамматика ерекшеліктеріне қайшы келмейтін
болуы, жасама сөз болмау жағы айрықша көзделді.
6. Есім және ... ... ... ... ... ... алынды, -изация, -инфикация, -ация жұрнақтарымен келетін
машинизация, электрификация, обьективизация сөздерінің негізіне қазақ
жұрнақтары жалғанып алынды: ... ... ... ... халықаралық терминдерде ұшырайтын, бірақ қазақ
жұрнақтары оларға эквивалент бола алмайтын бірсыпыра аффикстер де
алынды.Мысалы: -ист, -изм жұрнақтары: -ре, -син, -де, ... ... ... ... ... барып қосылған формалары
қазақ сөздеріне де ықшам түрде қосылып ... ... ... ... ... ... революция, совет, теория,
практика, милитаризм сияқты сөздер аударылмай қазақ тіліне сол ... ... ... ... ... орыс ... ... қысқартып, ықшамдап айту көп
ұшырайтын болды.Осы табысты қазақ тілінде іске ... ... ... ... ... ... ... керек болды; политэкономия,
райсполком, т.б.
Терминология кең мағынасында «адамның кәсіптік ... ... ... ... қамтитын, тілдің сөздік құрамының бөлігі».
Терминология – арнаулы сала ... ... ... ... оның коммуникативтік қажеттілігін өтеуге қызмет ететін атаулар
жиынтығы.
Терминология терминінің өзі көп ... ... оның 5 ... ... ... ... жиынтығы немесе жалпы көптеген саны белгісіз
терминдер;
2. қандай да бір сала терминдерінің (ұғымдары мен ... ... ... география терминологиясы);
3. терминдердің жасалуы, құрамы мен қызметі туралы ілім;
4. белгілі бір тілде ... ... бір ... ... ... ... мен ... және олардың басқа
тілдердегі баламалары туралы ілім;
5. жалпы терминологиялық ілім.
Соңғы он шақты жыл көлемінде Ресей ғалымдары ... ... ... ілімді терминоведение деп атап жүр.Біз де ұғымдар
ара-жігінің бұлайша ажыратылуын қолдаймыз.Сондықтан да терминоведение
атауын терминтану деп ... ... ... терминдер жиынтығын –
терминология, ал белгілі бір арнаулы сала терминдерінің ...... ... лексиканың әдеби тілге қатысы туралы мәселеге деген
ғалымдардың көзқарасы да бірдей болмай келгендігі ... ... ... ... ... пікірлерді үш топқа жіктейді:
1.Терминология - әдеби тіл лексикасының құрамына кіретін бір бөлігі.
2.Терминология - әдеби тілмен аз ғана ортақтығы бар ұлттық ... ... ... ...... да тіл ... ол ... таңбалардың жүйесі
болып табылады.
Бұл үш түрлі пікірдің алғашқы екеуінің қайсысы дұрыс деген мәселе
туралы ойлануға, пікір таластыруға болар, ал үшіншісінің ғылыми негізі
берік деп айта ... ... ... ... ... белгілі бір
ұлт тілі негізінде жасалған сөздер екендігін ескерсек, бүкіл терминологияны
жасанды таңбалар жиынтығы деп оны ... ... ... ... реті бар ... ... ... екі көзқарасты жақтаушылардың да алға тартатын өзіндік
деректері мен ... ... тіл ... ... ... дейін тек
«Терминология - әдеби тіл лексикасының құрамына кіретін бір бөлігі» деген
пікір ғана орын алып ... ... ... ... ... ... кездері ғана пайда болды.Жалпы терминологияның әдеби тілге
қатысы туралы мәселе әлі де тілші-терминтанушы ғалымдар тарапынан терең де
жан-жақты зерттеуді қажет етеді.
Жалпы кез ... ... ... ... ... негіз
болатын екі көзі бар.Оның бірі – ұлттың өз тілі де, екіншісі - өзге
халықтардың тілдері.Алғашқысы – ... ішкі ... ал ... ... көзі деп аталады.
Кез келген тілдің сөздік құрамы сол тілдің ежелгі, төл сөздерінен және
шет тілдерден алынған кірме сөздерден тұратын ... ... ... ... ... ... саяси, мәдени қарым-қатынастарына,
қоғамның дамуына, ғылыми-практикалық өзгерістерге байланысты жаңа сөздер
мен сөз тіркестері ... ... ... ... ... ... отырады.
Шеттен алынған кірме элементтері жоқ, мүлдем «таза» тіл өмірде ... ... ... шет ел ... ... ... бір ... орын алып
келген ұғымдарды ығыстыру, әрі оларды өзге тілдің сөздерімен алмастыру
арқылы енетін болады.Мәселен ... ... ... көне ... сөзі ... ... түркі тілдерінде алем араб сөзімен алмастырылды.Көне түркі
тілдеріндегі «тәңірі» ... ... ... ... ... ... ... арабтың Аллаһ деген сөздері қолданылды.
Кірме сөздер деп тілдің ... сөз ... ... ... басқа
тілдердің ықпалымен жасалған сөздерді айтамыз.Яғни сөздің белгілі ... мен ... ... де өзге тілге қатысты сөздер кірме сөз делінеді.
Мәселен, қытай тілін зерттеген ғалым И.М.Ошанин қытай терминологиясы
туралы былай деп ... ... ... мың ... ... оның ... рухани байлықпен, теориялық оймен дамыған , көптеген шығармаларда
философия, тарих, экономика, медицина, математик және т.б, ... ... яғни өз ... ұғым беру мүмкіндігі туды және
де басқа тілден енген кірме сөздер " қытай тілінде кірме және ... ара ... ... аз ... ... ... қазақ терминологиясының жайы мүлдем басқаша.Тілші ғалымдар
терминологямыздың 70-80 пайызын кірме терминдер құрайтынын айтып жүр.Өз
билігі өзінде болмаған халықтың тілінің де ... ... ... ... ... ... ... – тіліміздің ғылым
саласында, термин шығармашылығында өз деңгейінде пайдаланылмағанды- ғының
көрінісі болып ... ... ... ... ие болған қазақ тілі өзінің ғылым
саласындағы қызметін толық атқаруға көшуге тиіс.Ол үшін терминжасам
тәсілдері іске қосылып, үздіксіз ... ... ... ... ... ... ... басым бөлігін орыс және еуропа тілдерінен
енген терминдер құрауы себептерінің бірі-сол салаларда қызмет ... ... ... ... ... ... ... нашар
білуінен, еңбектерін өз тілінде жазбауынан деп білеміз.Ана тілін білмейтін
маманның өз тілінен ұғымға атау іздеп, бас ... ... ... ... ... ... ... уақыт бұрын академик Нығмет Сауранбаев:
«Кезек күтпейтін үлкен бір мәселе – ... ... ... ... ... ... ... жасау өте қажет.Ал оны қазақ
тілін білетін әрбір ғылымның мамандары жасай алады, яғни ... ... ... ... ... ... ... - деген
болатын.Қазақ интеллигенциясы қазақша ойлап, қазақша ... ... ... ... ... ғана ... ... атқара алады.
Терминнің іші мен сырты үндесіп, затына аты сай келуі – термин
жасаушының ұғым атауының біз сөз етіп ... екі ... ... мән ... ... білу щеберлігіне тікелей байланысты.
Жалпы қолданыстағы сөз термин қатарына өткенде өзінің бастапқы
лексикалық мағынасынан айрылып, ... жаңа ... ... ... қолданыстағы күмбез сөзі «мешіт, сарай, т.б. құрылыстардың сәнді
өрнектермен әшекейленген шаңырақ тәрізді төбесі» деген мағынаны ... ... ... ... ... ... метрден
мыңдаған метрге дейін жететін, көміліп қалған не қазіргі вулкан конусы»
деген ұғымды білдіреді.
Көнерген сөздер
«Көне сөздер - өте сирек қолданылатын, бірақ әлі ... ... ... ... ... ... әлі де ұмыт бола қоймаған өз
мағынасында немесе олардың мағынасын ... сәл ... мән ... жаратуға болады.Сирек қолданылатын көнерген сөздер де терминдер
қатарын молайтуға өзіндік үлес қоса алады.Мысалы, сондай сирек қолданылатын
сөздің бірі – кіреуке.Ертеректе ... ... ... ... ... ... деп атаған, қазір медицина ғылымының стоматология
саласында кіреуке (эмаль) деп «құрамында 96,5 процент бейорганикалық заттар
және гидроксиапатит кристалдары бар.Тіс сауытын жаба ... ... ... ... ... ... беріктігі жағынан кварц пен апатит
аралығында болатын организмдегі ең берік ұлпаны» атайды.
Бұл ... ... ... сирек қолданыла бастаған сөздің мағынасының
метафорлануы арқылы жасалған.Сөздің терминденуіне негіз болған екі ұғымның
өзара ұқсастығы.Яғни, тістің ... ... ... ... ... ... қызмет атқаруы «кіреуке» сөзінің терминденуіне себеп болған.
Академик Ә.Қайдаров «... көненің көзіндей сақталып, ... ұмыт ... ... ... шаң ... жатқан көнерген
сөздер аз емес.Оларды тірілтіп, жаңартып, тіл қажетіне жаратуға әбден
болады, дей келіп, қосын, ләшкер, жасақ, ... ... ... ... ... ... иелме, аламан, алай, атарман, шабарман, ондық, көбе, ... ... ... топ ... сөздерді әскери термин ретінде өмірге
қайта әкелу керектігін айтады».
Жалпы қазақ терминологиясы бұрынғыдай орыс терминологиясының көшірмесі
болып қала беруін қаламайтын ... ... ішкі ... ... қағидатын басшылыққа ала отырып, барлық лексикалық қабаттарды,
оның ішінде көнерген сөздерді де ... ... ... іске ... білу
арқылы да төл терминологиямызды байытып, оның ұлттық ... ... ... ... қытай елі терминжасам мәселесін грек, латын немесе
еуропа тілдеріне көп жүгінбей-ақ негізінен өзінің вэньянь көне әдеби
тіліндегі сөздердің мағынасын жаңғарту ... ... ... ... ... ... қалған елеусіз ғана бөлігін қытай тілінің
фонетикалық ерекшеліктеріне сәйкестендіріп қабылдайды.
Кәсіби сөздер
Терминдер қатарына толықтыратын лексикалық қабаттың бірі – кәсіби
сөздер ... ... ... терминдерге ұқсас жағы – екі топтағы
лексика да белгілі бір ... ... ... ... ... ... «Кәсіби сөздер деп белгілі кәсіпке
байланысты қалыптасқан терминдерді айтады».
Қазақ тіліндегі кәсібис өздер термин жасауда барынша пайдаланылып
келді деп айта ... бір ... ... ... ... өзі терең
зерттеліп, өзге лексикалық қабаттардан, оның ішінде терминдерден басты
айырмашылықтары ... ... бір көзі ... таныла
қоймағандығын айтуға болады.Соған қарамастан кәсіби лексика есебінен
жасалған терминдерді кездестіруге болады.Мысалы, қызылша шаруашылы
ғындағы тұқым жарнағы, тамыр-жеміс, мақта ... ... ... ... ... ... ... терминдері жасалған.
Бұл орайда қазақ тіліндегі бау-бақша шаруашылығына қатысты ... ... ... А.Айғабыловтың, балық шарушылығына қатысты кәсіби
лексиканы қарастырған Қ.Айтазинның, түйеге байлынысты ... ... ... ... т.б. осы мәселеге қатысты еңбектер жарияланған
авторлардың есімдерін атауға болады.
Алдағы уақытта кәсіби сөздер мен ... ... ... ... ... ... өзіндік ерекшеліктері мен ұқсас қырларын
анықтауға арналған зерттеу жұмысының қажеттелігі ... ... ... ... мен ... өндіріс пен өнердің сан
түрлі салалары болатындығы белгілі.Адам қызметінің алуан түрлі сондай
арнаулы салаларындағы деректі және дерексіз ұғымдардың атаулары мыңдап
сананалады.Сондай белгілі бір ... сала ... ... деп ... ... ... ... физика терминологиясы, математика терминологиясы, музыка
терминологиясы деп өз ... ... ... ... та атай ... ... негізінен осы салаларды зерттейтін ғалымдар мен
практик мамандар жасайды.
Әскери терминдердің жасалу жолдары. Әскери терминдердің жасалу жолдары
әдеттегі сөздер мен сөз ... ... ... ... ... ... синтаксистік және лексика-
семантикалық тәсіл болып үшке бөлінеді.
Морфологиялық тәсіл арқылы жасалатын әскери терминдердің қатарына біз
әдеттегідей түбірге жұрнақтар жалғану арқылы ... ... ... ... ... бірге оған екі түбірдің бірігуінен (алтыағар,
арақашықтық, әміртыйым, ақсауыт, оқжатар) және қосарлануынан жасалған
(далалық-әскери, ауа-көбікті, ұшу-көтерілу, әкімшіл-әміршіл, нысана-ұшақ,
әскеритеңіз, оқ-дәрі, бақылау-өткізу, ... ... ... ... құрал-сайман, күш-құрал, қоян-қолтық, шекара-
бақылау) терминдерді де жатқыздық.
Әскери терминдерін жасауда зат есім ... ... ... ... ...... рөлі зор.Мысалы: аралық,
жаугершілік, жауынгердік, басшылық, тығыздық, қауіпсіздік, саптық,
қызметтік, қопарғыш, тұтандырғыш, соққыш, жарғыш, ... ... ... ... ... сүзгіш, түсіргіш, көздегіш, кернеу,
түгелдеу, бақылау, т.б.
Әскери терминдерін ... ... ... деп екі не үш ... ... ... ... айтамыз.Бұлардың саны көп және
құрылымы жағынан да сан алуан. Егер нақты ... ... ... ... ... ... қарағанда тіркесті терминдердің
саны одан үш есе артық.Мысалы 2000 жылы шыққан сөздікте қамтылған 4388
әскери терминдерінің 1161-і жалаң ... де, 3492-і ... ... терминология. Физиканың қазақша терминдерін жасау және
қалыптастыру процестері 1925 жылдан бастап-ақ қолға алынған.Қазақ физика
терминдерін қалыптастыруда үлкен ... ... ... ... ... ... ... терминдер сияқты қазақ тіліндегі физика терминдерін де
лексикалық құрамы жағынан төл терминдер және кірме терминдер деп екіге
бөлінеді.Төл терминдер құрамына ... дара және ... ... ... көз, т.б. дара терминдер; салыстырмалы шама, сандық өзгеріс,
тербелістік күй, т.б. күрделі терминдер.
Физикалық терминдердің осы қабатында физикадан басқа да ... ... ... күй химия мен физика, өріс, теріс, шама
философия мен физика ғылымында қолданылады.Олардың жай сөзден басты
ерекшелігі – айқындылығында әрі анықтығында.Мәселен, ... ... ... ... ... ... тілде адамның, жан-жануардың қимыл-
қозғалысына, сыртқы ортаға әсер ... ... ... ... ... ... бір ... дененің екіншісіне
көрсететін механикалық әсерінің өлшеуші ретінде алынған шама ретінде
жұмсалады.
Жалпы физика терминдері жүйесінен орын ... ... ... ... дәл
анықтау мүмкін емес.Себебі терминдердің қолданысқа түсуінде қайта жандану
процестері жиі болып тұрады.Кірме сөздерді І.Кеңесбаев, Ғ.Мұсабаев,
З.Рүстемоа, Р.Сыздықова еңбектерінде көрсетілгендей етіп ... ... 1-топ – ... ... енген сөздер; 2-топ – орыс тілінен
және орыс тілі ... өзге ... ... ... ... ... физикалық терминдер басқа тілден сөз қабылдау, аудару
арқылы жасалумен ... ... өз ... өз ... ... ... кірме сөздер арқылы термин жасау мүмкін емес. Шындығында халық
тілінің мол қазынасын сұрыптап, саралай білсек, ғылыми терминология
дәрежесіне дейін көтеруге болатын ... аз ... ... Кез ... ... сөздік қорын сөз еткенде оның
құрамында түрлі саладағы сөздер ... ... осы ... мен жазушы қолданған шығармаларына сараптама жасай келе олардың қандай
сөздерді кеңірек қолданғанын және оны қалай, қаншалықты мөлшерде
пайдаланғанына көз жүгіртсек болар ... ... ... сөздер, яғни, олардың тілімізге енуі, әрине, ислам
дінінің келуімен байланысты екеніне дау жоқ.Жалпы алғанда исламтияттың
келуі адамзат баласына жаңа көзқарас, жаңа ... ... мен ... ... соңды қол жеткізе алмаған жаңалықтарды ұсынды.
Әрине, жаңа діннің келуі жаңа діни терминдерді қалыптастырады және
айналымға түсіреді.Сол секілді Ислам дінінің таралуы ... ... ... ... ... үшін сөздік қорға енді.Мейлі ол
бір тілде болсын, бір ... ... ... бір ... ... ... енген соң бірте-бірте өрісін кеңейте бастайды.Ол сөзсіз сол
дінді қабылдаған халық ... ... ... халқы қалай дегенде
де ислам дінін қабылдады.Демек түркі халықтарының тілінде діни терминдер
қолданысқа ... және олар ... ... ... ... орын ... алғашқысы: Алла, азан, айт, амин, иман, имам, зекет, құран, тәкбир,
намаз, сәжде, т.б.
Десек те ... ... ... ... ... осы діни ... ... жарияланып жүрген формалары түрліше екені жасырын
емес.Олай дейтініміз әліпті таяқ деп ... ... ол ... сан жаққа жүгіртуде. Қолына қалам алып дінді ... ... ... ... ... ... өз ... тілінде татар тілі орынсыз етек алуына жол
бермеу үшін мен соңғы кезде ... ... ... ... ... оқу
құралын құрастыруға кірістім,-деп өзінің «Мұсылмандықтың тұтқасы» деген
еңбегін жазған еді.Олай болса бізде араб ... ... ... сөздерді,
соның ішінде қазіргі таңдағы діни терминдердің тіліміздегі қолданысына өте
мұқият болуымыз керек.
Бұл ... бір ... ... ... жеткен секілді.Еліміз
егемендік алып, дінге бостандық берілген соң ол ... ... ... ... ... қаламгерлер тілдің заңдылығын
сақтаса екен дейміз.
Қазіргі таңда ислами терминдерді кеңірек қолданып ... ... ... ... ... «Руханият», «Шапағат нұры» журналдары,
«Ислам және өркениет», «Рухани өмір» газеттері мен діни кітаптардың
аудармалары және түрлі діни тақырыптардағы ... ... ... ... қиылып,
Алласына сиынып, ... ... ... ... де бұл ... ... діни терминдердің қолданысында
белгілі бір жүйелікті байқаймыз.Тек бірлі-жарым сөздердің мәтіндер
негізінде ... ... бір ... қолданылғанын көруге
болады.Тілімізде көбірек қолданыс табатын тіпті, орфографиялық сөздікте
дұрыс ... ... ... ... өзі бұрмаланып жазылуды.Мысалы:
Алла-Аллаһ, ақырет-ахирет, құбыла-қыбла,т.б.
Діни терминдер: дін, жұма, кәпір, молда, мұсылман, дәрет, дозақ,
зекет, кәлам, қаза, қыбла, парыз, ... ... ... тоба, халал,
хатым, шүкір, мүсәпір, т.б. жиі қолданылады.
XX ғасырдың ... ... ... ... терминологиялық қорын
қалыптастыуда басшылыққа алынған, ұсынылған қағидаттарды арнайы
қарастырып.Ертелі-кеш жасалған қағидаттарды саралап талдай-келіп, ұлттық
терминқорымызды дамытып, жетілдіру кезінде алдағы уақытта төмендегідей
қағидаттарды басшылыққа алған ... ... ... ... қағидат: ұлттық терминқор қалыптастырудың ішкі көзі қазақ
тілінің лексикалық байлығы мен сөзжасам тәсілдерін барынша ұтымды
пайдалану.
Ешбір ... ... ... ... ең ... ең ... осы ... керек.Оның ең негізгі себебі – ұлттық терминқорымызды
ұлт тілінде ... ... ең ... сол ... ... лексикалық
байлығы мен сөзжасам, терминжасам тәсілдерін ұтымды пайдаланып, ұлт
тіліндегі термин шығармашылығын дамытуға міндеттіміз.
Екінші қағидат: Терминқор қалыптастырудың ... көзі ... ... ... ... қабылдау.
Өзге тіліміздің барлығы да біз үшін терминологиялық лексикамызды
толықтырудың сыртқы сөзі болып табылатыны рас.Алайда оларды пайдалану
мәселесіне ... ... ... ...... мен ... дамыған ықпалды еуропа мемлекеттердің тілдерінен термин сөздерді
көптеп қабылдау арқылы терминологияны халықаралықтандыру, батыс
ғалымдарымен кәсіби қарым-қатынасты жеңілдету ... ие ... ... ...... таралуы жағынан жақын, туыстас
тілдер арасындағы терминалмасуды бірінші кезекке қою ... ... ... тіліндегі термин шығармашылығын дамытып, әлемдік ғылымның
жетістігін бейнелейтін термин сөздерімізді тіліміздің өз ... ... ... ... ... салаларындағы қарым-
қатынастарымызды қамтамасыз ететін ұлттық терминқор қалыптастыратын
жасампаз ұлт болуымыз қажет.Біз қалайда қазақ тілінің қамын шын ... ... ... ... ... ... ... бет
бұрып, ұлттық терминқор қалыптастырудың тура жолына түсуге міндеттіміз.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Айтбаев Ө. Қазақ терминологиясының дамуы мен қалыптасуы. А, ... ... А. Тіл ...... 1922.
3. Құрманбайұлы Ш. Терминқор қалыптастыру көздері мен терминжасам
тәсілдері. – Алматы, 2005.
4. Рүстемова Л. Қазіргі қазақ ... ... ... ... ... ... Құрманов Қ. Физикалық география терминдері мен ұғымдарының орыс-
қазақша анықтамалық сөздігі. – Алматы, 1993.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
А.Байтұрсынұлы және терминология мәселелері75 бет
Анатомия терминдерінің латын тіліндегі дәріптелуі жайлы ақпарат7 бет
Арабша - қазақша құқық терминдері131 бет
Термин сөздер және олардың қалыптасу жолдары18 бет
Фармацевтикалық терминдердің латын тіліндегі атаулары21 бет
ХІХ ғ.екінші жартысынан 1930 жылға дейінгі аралықта орын алған өзгерістер және терминология мәселесі61 бет
Шет тіліндегі кәсіби бағытталған терминология7 бет
Қазақ терминологиясы қалыптасуының кезеңдік сипаты37 бет
Ұлттық терминқор қалыптастырудың алаш кезеңі және қазіргі қазақ терминологиясы12 бет
"Lиаспора" сөзінің хатқа түсу тарихы мен "диаспора", "этнос" терминдерін қолдану аясы22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь