Абай тұлғасы

Әдебиетке Абай бейнесін алғаш әкелген оның айналасындағы ізбасар ақындар. Абайдың қасында жиырма бес жыл жолдас болған Көкбай ақынның, Шәкәрімнің өлеңдерінде ұстаз.Абай бейнесі мейілінше жан.жақты сомдалған. Әрине, Абай бейнесінің жалпы қазақ әдебиетінде жырлануы одан кейін шыққан ірі ақындар Сұлтанмахмұт, Мағжандардан бастап бүгіні әдебиетке дейін өрісі кеңге жайылған мейілінше үлкен тақырыпты қамтиды. Ал, біздің нысан ақынның қасында жүрген ізбасар шәкірттердің ұстазбен арадағы қарым.қатынасын тереңірек аша түсу мақсатында олардың поэзиясындағы Абайдың орнын айқындап, ұстаздық болмысын аша түсу. Абай бейнесінің ақын шәкірттер шығармаларында сомдалуы, былайша айтқанда Абай тақырыбы, оның ұстаздық тұлға.тұрпаты деген мәселелердің шәкірт ақындар шығармаларында алатын орны бүгінге дейін жүйелі зерттелген жоқ. Ғалым Б.Мамраевтың төмендегі пікіріне көңіл бөлсек: «Следует особо отметить, что тема Абая как высокий и постояный орентир проходит через все творчество Шакарима... Оправданность реминисценции заметна и в том случае, когда поэт, напоминая читателю художественную концепцию Абая, синхронно выражает свою собственную» [47, 202.б.] ,. дегені тек Шәкәрім поэзиясына ғана емес, Абайдың маңындағы өзге де шәкірттер шығармашылығына тән екендігін ескеруіміз керек. Осы орайда Абай бейнесін өз өлеңдерінде сомдап, оның ұстаздық құдіреті, өз ортасындағы орны туралы сөз айтқан Ш.Құдайбердіұлы, К.Жанатайұлы, Ә.Тәңірбергенұлы, Ә.Найманбайұлы, Б.Айтқожаұлы, У.Шондыбайұлы, М.Әділханұлы сынды ақындардың поэзиядағы дәстүр жалғастығы, ұстазбен арадағы рухани үндестік қырларына диссертацияда тиісінше көңіл бөлінді.
«Абай мектебіндегі әдеби дәстүр және тақырыптық.көркемдік ізденістер» деп аталатын бөлім төрт тараудан тұрады. «Абай мектебіндегі айтыс жанрының өзіндік даму ерекшеліктері» деген тарауда ақын шәкірттердің әдеби дәстүрді ұстану жолындағы шығармашылық.көркемдік ізденістері Абай мектебінің біртұтас тақырыптық бірлігі аясында қарастырылып, ақындардың айтыс жанрын игерудегі жетістіктері, тарихи тақырып пен нәзирагөйлік дәстүрді қолданудағы ерекшеліктері, аударма өнерін дамытудағы шеберліктері талданып, мектеп шеңберіндегі Абай дәстүрінің даму жолдары анықталды. Бұл тұрғыда, айтыс жанрын көркем шығармаларына арқау еткен Шәкәрім Құдайбердіұлының, Әріп Тәңірбергенұлының, Тұрағұл Абайұлының, Әубәкір Ақылбайұлының жанрлық жағынан мысал айтысқа жататын өлеңдермен қоса, Әріп ақынның «Тәуке мен Ұрқия», Уәйіс Шондыбайұлының «Тәуке мен Жікібай» сияқты айтыс негізінде жазылған көлемді поэмаларына әдеби талдау жасалды.
Абай айналасындағы айтыс өнерінің дамуына, айтыс жанрының өркендеп қанат жаюына Абайдың өзі тікелей себепкер болып, қасындағы ақын шәкірттердің айтысты шебер меңгеруіне ықпал етті. Айтыс өнеріне тән негізгі белгі суырыпсалмалық өнер болса, Абайдың жас кезіндегі өлеңдері . нағыз суырып салып айтқан дүниелер. Жазба поэзиясының асқан шебері болуымен қатар Абай бойында далалықтарға тән хас өнер . табан астында тауып өлең ұйқастыру өнері ерекше дарыған.ды. Қазақтың суырыпсалмалығын жасынан бойына сіңірген ақын өмір бойы бұл машықтан қол үзген емес. Тек өзі ғана емес, соңынан ерген ақын шәкірттерін тосыннан сөз табуға, табан астында «айналасы теп.тегіс, жұмыр келетін» өлең құрауға баулыды. Айтысқан ақындардың сөзін түзеп, қазылық төрелігін айтты.
Айтыс өнеріне етене жақын құбылыс бір өлеңді бірнеше ақынның жарыса құрауы Абай айналасында кеңінен тарап, Абай шәкірттері Әріп, Көкбай, Уәйіс сынды ақындар осы бір дәстүрді өз орталарында жиі қолданып отырды. Айтыс өнерінің қыр.сырына осылайша терең бойлап, шебер игерген Абай мектебінің өкілдері екі ақынның айтысын көркем шығармаларына арқау етті. Кәдімгі айтысты көз алдыңа әкелер Абайдың «Жігіт сөзі» мен «Қыз сөзі» сияқты өлеңдерінің үлгісі Шәкәрімнің мен Тұрағұлдың, Әріп пен Әубәкірдің мысал айтысын арқау еткен өлеңдерінде
        
        Абай тұлғасы
Әдебиетке Абай бейнесін алғаш әкелген оның айналасындағы ... ... ... қасында жиырма бес жыл жолдас болған Көкбай ... ... ... ... бейнесі мейілінше жан-жақты сомдалған. Әрине, Абай бейнесінің ... ... ... ... одан ... ... ірі ақындар Сұлтанмахмұт, Мағжандардан бастап бүгіні әдебиетке дейін өрісі кеңге жайылған мейілінше үлкен тақырыпты қамтиды. Ал, біздің ... ... ... ... ... ... ... арадағы қарым-қатынасын тереңірек аша түсу мақсатында олардың поэзиясындағы Абайдың орнын ... ... ... аша ... Абай бейнесінің ақын шәкірттер шығармаларында сомдалуы, былайша айтқанда Абай тақырыбы, оның ұстаздық тұлға-тұрпаты деген мәселелердің шәкірт ақындар шығармаларында алатын орны ... ... ... ... жоқ. ... ... төмендегі пікіріне көңіл бөлсек: [47, 202-б.] ,- дегені тек Шәкәрім поэзиясына ғана емес, Абайдың маңындағы өзге де шәкірттер шығармашылығына тән ... ... ... Осы орайда Абай бейнесін өз өлеңдерінде сомдап, оның ұстаздық құдіреті, өз ортасындағы орны ... сөз ... ... ... ... ... ... У.Шондыбайұлы, М.Әділханұлы сынды ақындардың поэзиядағы дәстүр жалғастығы, ... ... ... үндестік қырларына диссертацияда тиісінше көңіл бөлінді.
деп аталатын бөлім төрт тараудан тұрады. деген тарауда ақын шәкірттердің әдеби ... ... ... шығармашылық-көркемдік ізденістері Абай мектебінің біртұтас тақырыптық бірлігі аясында қарастырылып, ақындардың айтыс жанрын игерудегі жетістіктері, тарихи тақырып пен ... ... ... ... ... ... дамытудағы шеберліктері талданып, мектеп шеңберіндегі Абай дәстүрінің даму жолдары анықталды. Бұл тұрғыда, айтыс жанрын көркем шығармаларына арқау еткен Шәкәрім Құдайбердіұлының, Әріп ... ... ... ... Ақылбайұлының жанрлық жағынан мысал айтысқа жататын өлеңдермен қоса, Әріп ақынның , Уәйіс Шондыбайұлының ... ... ... ... ... поэмаларына әдеби талдау жасалды.
Абай айналасындағы айтыс өнерінің дамуына, айтыс ... ... ... ... ... өзі ... себепкер болып, қасындағы ақын шәкірттердің айтысты шебер ... ... ... ... өнеріне тән негізгі белгі суырыпсалмалық өнер болса, Абайдың жас кезіндегі өлеңдері - нағыз суырып салып айтқан ... ... ... ... шебері болуымен қатар Абай бойында далалықтарға тән хас өнер - табан астында тауып өлең ұйқастыру ... ... ... ... суырыпсалмалығын жасынан бойына сіңірген ақын өмір бойы бұл машықтан қол ... ... Тек өзі ғана ... ... ... ақын шәкірттерін тосыннан сөз табуға, табан астында өлең құрауға баулыды. Айтысқан ақындардың сөзін түзеп, қазылық төрелігін айтты.
Айтыс өнеріне ... ... ... бір ... ... ақынның жарыса құрауы Абай айналасында кеңінен тарап, Абай шәкірттері Әріп, Көкбай, ... ... ... осы бір ... өз ... жиі ... отырды. Айтыс өнерінің қыр-сырына осылайша терең бойлап, ... ... Абай ... ... екі ақынның айтысын көркем шығармаларына арқау етті. Кәдімгі айтысты көз алдыңа әкелер Абайдың мен сияқты өлеңдерінің ... ... мен ... Әріп пен Әубәкірдің мысал айтысын арқау еткен өлеңдерінде жалғастық тауып ... Ал, Әріп ... , ... Шондыбайұлының сияқты айтыс негізінде жазылған көлемді поэмалардың да ... ... - ... ... ... ... ... соны жетістігін айқындайды. Сондай-ақ, болып, ел арасында жұрнағы ғана қалған айтыс, сөз қағыстарын өңдеп, көркем шығарманың ... ... ... туындылар жазған Әріптің , Әсет ақынның Ырысжанмен айтысын өңделген айтысқа жатқызуымыздың себебі - өңдеуші ақындардың ... ... ... ... ... те, ... өнерін жетік меңгерген Абай шәкірттерінің дені айтысты көркем шығармаға арқау ... Бірі ... ... ... ... ... жаңа ... жазып, ауыз әдебиетінің озық үлгісін жазба шығармаларында аса шеберлікпен пайдалана білді.
деп аталатын тарауда Абай мектебіндегі тарихи ... ... ... ... ... Абай ... аясында қарастырылса, ақын шәкірттер шығармашылығында кеңінен орын алған нәзиралық сипаттың Абай қолтаңбасына тән өзіндік, оқшау белгілерін айқындап ... ден ... Абай ... ... ... болған Еңлік пен Кебек тақырыбының интерпретациялық сипатына әдеби сараптаулар жүргізілді. Абай тапсырмасымен жазылған Ш.Құдайбердіұлының , К.Жанатайұлының , , ... ... ... мектеп аясында өзара сабақтастырыла қарастырылып, Абайдың түпқазық идеяларының табиғаты анықталды. Шәкәрімнің , Уәйіс ... ... ... ... Абай ... ... ... айқындалды. Абай тапсырмасымен шет жұрттықтардың өміріне арнап жазған Ақылбай мен Мағауия поэмаларындағы құлдар тақырыбы, отаршылдық идеялары Абай ... ... ... ... ... тақырыптардың бастау көздерін Абайдың тарихи шығармасы , Орта жүз қазақтарының рулары туралы>> ... ... ... шежіресі Абай еңбегінің заңды жалғасы ғана емес, жазылу мақсаты бір, ... ... ... ... деп қабылдауға болады. Сондай-ақ, Шәкәрімнің діни-философиялық еңбегі де Абай ... ... ... ... ... ... ... Абайдың бұл мәселедегі назары ақын шәкірттеріне тапсырма беруімен ерекшеленді. Шәкәрімнің , , ... , ... ... ... ... ... жырлары, Уәйістің сияқты шығармалардың жазылуына Абай тікелей себепкер болды. ... ... пен ... ... ... бірнеше интерпретациялық үлгідегі көркем туындылардың басында Абай тұр. Абайдың әдеби тапсырмасымен бұл оқиғаны Мағауия адал махаббат ... ... ... ... ... ... ... лирикалық бояуы қанық ғашықтық поэма етіп берсе, ... екі ... ... ... жеке адамдардың шеңберінде қалдырып қоймай, ел ішіндегі әлеуметтік-қоғамдық қайшылықтар аясына апарады. Сөйтіп, идеялық-тақырыптық аясы кең ... ... ... ... ... ... Қалқаман мен Мамыр оқиғасының Шәкәрімнің көркем шығармасына арқау болуын жоғарыдағы поэмамен байланыстыра ... екі ... ... ... ... жеке автордың қолтаңбасына тән құбылыс деп тану қажет. , , ... бір ... ... ... ... ... бар. Ол - ... салт-дәстүрін бұзғандарға кесілген ең ауыр жазаның себеп-салдарын ашып көрсету, жаза кескендер мен жапа шеккендердің ақ-қарасын ... ... ... жеткізу.
Абайдың көңіл қойып, Көкбайға жаздырған тарихи тақырыптарының бірі - Абылай хан тақырыбы. Көкбай Жанатайұлы Абайдың тапсырмасымен ... және оның ... ... ... ... ... Абай дастанының көркемдік қуатына ғана емес, тарихи мән-маңызына да аса ден қойып, сынап, түзеген. Көкбай ақын ... ... ... ... ... қайта айналып соғып, дастанын жазады. Алғашқыдағы Абылай бейнесі кейінгі ... ... ... жаңа қырынан көрініп, мейілінше шебер сомдалды. Уәйіс Шондыбайұлының поэмасы - Абай ... ... ... ... ... ... келе ... қазақ аңызын негізге алған Уәйіс Абай еңбегіндегі ... хан ... ... ... ... ете отырып, өзіндік өрнекпен көркем туынды қашай білген.
Қазақ әдебиетіндегі нәзира үлгісін еркін меңгерген Абай ... ... бұл ... де өзіндік тың үлгі ұсына білді. Ақын шәкірттердің нәзирасында авторлық позиция айқын көрінді. Шәкәрімнің , Уәйістің ... ... сан ... ... ... ... туындының жаңашылдық қырын сипаттайтын авторлық идея айқынырақ көрінеді.
Абай шәкірттерінің шет жұрттықтардың өмірінен шығармалар жазуы Абайдың отаршылдыққа қарсы идеяларымен астасып ... Осы ... ... ... [48, 90-б.] ,- ... ... басшылыққа ала отырып, Абай шәкірттері шығармашылығындағы отаршылдық тақырыбына ден қойдық. Мағауияның , Ақылбайдың , ... ... ... тақырып ортақтығы ғана емес, отаршылдыққа, үстемдікке қарсы күресті жырлаған идеялық бірлік бар. Қысқасы, қай ел, қандай ... ... ... ... Абай ... әуелден көздеген мақсаты адам бойындағы ізгілік пен зұлымдық, ... пен ... ... пен ... ... ... арқылы қоғамдағы әділетсіздікті әшкерелеу, сөйтіп соры қалың қазақтың көзін ашу ... ... ... ұлы ... жалғастыру.
Көлемді шығармалар жазуды Абай әуел баста қолға алып, артынан бұл түрден тез суынып кетті дегенімізбен, өз шәкірттерін ... ... соны ... ... Ақын шәкірттердің поэма жанрын игеріп, сол салада қандай да бір ... ... оның ... Абай тұрып, Абай игерген мол мұраның іргесі ... ... ... Абайдан басталған ұлттық аударманың алғашқы қарлығаштары болған Абай шәкірттерінің туындылары тұтас бір шығармашылық бірлік аясында қарастырылды. ... Абай мен оның ... ... ... ... ... дамуын көрсету арқылы Абайдың аударма мектебінің қазақ әдебиетіндегі орнын белгілеуді мақсат еттік. Абай айналасындағы ... ... ... ... ... ... ... классикалық деңгейге дейін өскен эволюциялық даму жолдары айқындалды.
Ақындық өнердің басқа салаларындағыдай Абайдың аударма саласындағы жаңалығы оның қасындағы шәкірттерін ... ... ... поэзиясына келген жаңа құбылысқа дені орыс тіліне жетік Абай мектебі ... ... ... бас қоюы ... ... ... ... қолдауымен Европа, орыс ақын-жазушыларының түрлі деңгейдегі әдеби туындылары қазақша сөйлей бастады. ... ... ... , , ... ... ... ... жазушысы Г.Бичер Стоудың , Әсет ақынның , Уәйіс Шондыбайұлының , Тұрағұл Абайұлының М.Горкийден ... , ... , ... ... , ... , ... жетпеген Д.Лондоннан романы сияқты кейбірі нәзиралық үлгіде жалпы оқиғасы қазақшаланса, кейбірі түпнұсқадан алыс кете қоймаған ... ... ... ... ... ... басында Абай тұр.
Абайдың аударма дәстүрі қазақ әдебиетіне өзіндік принциптері мен ... ... ала ... және ақын ... тағылымдық, тәрбиелік сипаттарға құрылды. Әр шәкірт өз шама-шарқына қарай, аударманың түрлі үлгісін игере отырып ұстаз қойған биік ... ... ... ... ... орыс ... білу дәрежесіне, ақындық шеберлігіне, түпнұсқа авторының айтар ойын қаншалықты дәл тауып, тамырын дөп басқанына қарай әр-түрлі үлгіде және қилы ... ... ... ... Әсеттің мен Уәйістің Шәкәрім, Тұрағұл аудармаларымен бір үлгіге, бір деңгейге қоюға ... ... ... ... Уәйіс аудармаларындай нәзира үлгісіне жақын дегенімізбен, алдыңғысының көркемдік деңгейі көш ілгері. Ал, Толстойдан аударғандарының сәттілігін екі ақын арасындағы рухани ... ... жөн. ... ... ... аудармаларындағы еркін аударылған дәлме-дәл (жолма-жол) аударған сәтсіздеу шыққан. Диссертацияда әр ақынның аударма ... ... мен ... ғана ... ... ... ... кемшін соғып жататын тұстарын жеке-дара қарамай Абайдың өнеге-ықпалының аясында қарастырып, Абай мектебіндегі ... ... ... ... ... Бір ескеретіні Абай айналасындағы аударма ісімен айналысқан шәкірттердің көбі орыс ... ... ... ... өзі тіл ... ары ... ... сауатын Абай алдында ашқандар. Арнайы орыс мектебінен өтпей, классикалық аударма үлгісін ұсына білген ... ... ... шәкірттердің таң-тамаша етер таланты мен қоса ұстаз Абайдың осыншалық деңгейде тіл ... ... ... ... Абайдың қазақ әдебиетіне қосқан кезекті бір жаңалығы - ... ... ... ... әкелуі десек, ол - аударма саласын қалыптастырып қана қоймай, бірден үлкен биікке шырқатқан шебер аудармашы. Төл ... ... ... ... ... ең ... туындыларын кереметтей шеберлікпен қазақша сөйлеткен ақынның құдіреті соңындағы шәкірттердің аңсарын өзіне аударып, бұл жанрдың сол ортада тез қанаттануына себепкер ... Абай және оның ... ... ... ... келе-келе классикалық деңгейге жеткен туындылар Абай айналасында қалыптасып, қанат жайған қазақ әдебиетіндегі алғашқы аудармалар болуымен құнды. Абай ... ... ... бір қыры нәзиралық сипаттармен байланысып жатса, идеялық-тақырыптық жағынан алғанда тағлымдық, тәрбиелік сипаттарға құрылды. Арнайы орыс мектебін көрмеген ақын ... ... ... ... ұстазы Абай болып, әр ақын шәкірт өз ақындық ерекшелігіне, аудармашылық шеберлігіне байланысты аударманың түрлі жолдарын ұстана отырып, ... ... ... өз ... ... Нәзиралық ретпен жазылған Әсеттің , Уәйістің ... ... ... ... ... шыққан төл туындыға жақын дүниелер болса, Шәкәрім мен Тұрағұлдың шығармалары - нағыз классикалық аударманың ... ... ... ... ... ... өзіндік бағасын алуда.
деген тарауды ғылыми жұмысқа ... ... ... ... Абай ... ақындар ғана емес, сегіз қырлы өнерпаз жастар жиналды. Әнші-күйші, музыкант пен ертегіші, ... мен ... ... мен ... ... ... өнердің иелері бас қосты. Солардың ішінде ақындықтан бөле-жаруға келмейтін әншілік өнер туралы, әнші-ақындар туралы осы ... ... сөз ... ... Абай ... ... пен ... бөліп жаруға келмейтін егіз ұғым болғанын ескерсек, Абай айналасындағы әнші, күйші, музыканттар мұрасы ақындық өнермен біте ... ... ішкі ... жымдасып жатыр. Сол уақыттағы ән мен өлеңнің біртұтас өнер ретінде қабылданатыны, әрі ақын сөзінің әнге қосылып ... ... ... ... Абай ... ... бәрін дерлік әншілікке итермеледі. Абай мектебінің нағыз сегізқырлылық сипатын ескерсек, ақын, әрі әнші және музыкалық аспаптарда шебер ойнаушы болған Абай ... ... топ өз ... ән ... ... ... ... алды.
Абай жанындағы әншілік өнердің өкілдері кімдер дегенде оның нағыз әншісі қайсысы, композиторы қайсысы, жай әуесқойы кімдер, қай музыканты ... ... ... ... ... дисертацияда жауап ізделді.
Қазақ музыкасы, ән-күй өнеріне деген жақындық Абайдың ... ... ... ... ... ... ... ықыластан бастау алғанын айта кетуіміз керек. Абай мен ән өнерінің ақтангері Біржан арасы ... ... ... сөз ... ... пен өлең ... екі үлкен өркешті өкілінің кездесуі - Абайға да Біржанға да ... ... ... ... Абай және ән ... ... ... тақырыптың бір ғана бөлігі боп саналатын Абай мен Біржан байланысы - ... ... басы ... ... ... ... іспетті үлкен дүние - Абай айналасындағы ән өнерінің дамуы. Әрине, Абайдың ... ... ... ... һәм бір ... іспеттес әншілік мектебінің де сұлбасы менмұндалайтыны заңды. Ақын ... бәрі ... әнге ... ... десек, солардың арысы композитор, берісі әнші екенін де естен шығармау керек. Дәл осы топ Абай әндерін орындап, халыққа ... ... әнге бет ... ... өздері де ән шығаруға бел байлады. Нәтижесінде Абай ... тек ... ғана ... ... ... де ... ... Бұл арада Абайдың әнші шәкірттері Абай әндерін тек таратушы ғана ... ... ... ... ... ... әншінің дауысына салып жетілдіріп те отырды. Абай айналасындағы мұндай әншілік талқы ... ... ... ... жоқ. А.Жұбановтың Абай әншілерінің тобын орыстың ұқсататыны ... ... ... жиюуы шын мәнінде ән мектебін қалыптастырды. Осы ортада Абай жанындағы Көкбай, Шәкәрім, Ақылбай, Тұрағұл, ... бір ... он жеті ... ... ... ... ... жақсы таныс Майбасардың Мұхамеджаны, Құдайбердінің ұлы Әмір, Ақылбайдың ұлы Әубәкір, Кәкітайдың ұлы Әрхам, әнші ... ... ... түлектері болды. Осылардың ішінде ән өнерінің қыр-сырын жетік меңгерген Шәкәрім, Уәйіс, Әсет, Мұқа, Ақылбай, Бейсенбай сынды шәкірттері - ... де ән ... ... ... ... ... Әсіресе, Әсет ақынның әншілік атағы қазақ даласына кеңінен жайылған. Біз музыка маманы болмағандықтан, Абай шәкірттері әндерінің құрылысы, музыка тілінің ... ... ... ... деген сияқты әннің ішкі табиғатына еркіндеп баруға дәрменсізбіз. Сол ... ... ... Абай ... ән өнерінің дамуы, даралық сипаты деген мәселелерді анықтай отырып, ондағы ұстаз Абайдың орны, Абай әндерін өз дәрежесінде орындап ... ... ... әнші ... ... олардың ән өнеріне қосқан өзіндік үлесі деген сияқты мәселелерге ден қойдық.
Абай мектебіндегі ән, музыка өнерінің дамуы туралы ... ... ... ... өзі жаңашыл болды. Маңына өз заманының ең айтулы деген әнші, күйшілерді жинаған Абай шын мәнінде ән мектебін қалыптастырды деп айтуға ... Ән ... ... ... ... ақын ... ... күшіне қызмет еткендіктен, Абайдың ақын шәкірттерінің бәрі ... ... әнші бола ... Абай ... ... ... ... ескерсек, ақын әрі әнші және музыкалық аспаптарда ... ... ... Абай ... ... топ өз ... ән өнерінің жаңашылдық сипаттарын айқындай алды.
Мұқа, Әлмағамбет, Мұхамеджан сынды әншілердің ақындық өнері аса байқалмағанмен, ... Абай ... ... ... ... ... ақындық пен әншілікті қатар ұстаса, Ақылбай, Тұрағұлдар бірнеше аспапта ойнай білген шебер музыканттығымен көзге түсті. Ал, ... пен Әсет ... әнші ғана ... ... ән ... ... өз ... қосқан композиторлар еді. Абай шәкірттерінің ішінде қазақ ән өнерін өзіндік бір белеске шығарып, жаңа әуен, тың мазмұн ... ... ақын ... ... ... Абайдың жанындағы ақын, әнші, сазгер, музыкант жастар бұл өнерді әр қырынан дамытты. Осылайша әр қырынан дамып, қазақтың музыка өнерінде ... із ... ... ... ... ... - ... ақын тұлғасын айқындай түсер тағы бір керемет көрсеткіш.
Қорытынды бөлімде диссертацияның негізгі нәтижелері тұжырымдалды. Абайдың әдеби ортасын анықтау Абайды, оның ақындық ... тани ... ... ... да бір ... ... ... қоғамдағы ортасы десек, сол ортаның өкілдері Абайдың ақын ... ... игі ... ... ... ... ... оның ақындыққа көтерілуіне баспалдақ іспетті. Демек, Абайдың ... ... - ақын өмір ... ... ... өз ... тигізген, үлгі көрсеткен аға буын ақындар, би-шешендер және сол Абайдан үлгі алған ішінде ... бар, ... мен ... бар өнерлі жастар, яғни ақынды қоршаған айналасы.
Абайдың әдеби ортасы туралы ғылыми ойлардың алғашқы ... ХХ ... ... басталды да, ал осы тақырыпқа арнайы көңіл бөлген М.Әуезов Абайдың әдеби ... , деп екі ... ... ... ... ... ... қамтитын екінші сала бойынша ғалым қазақ әдебиеттану ғылымында деген ұғымды енгізіп, бұл ... кең ... ... жол ... ... ... ... тақырыбы зерттеу нысанына алынғанда екі мәселеге баса назар аударылды. Алдымен, мектеп ... ... ... ... ... - ... ... шәкірттер, олардың шығармашылығындағы дәстүр жалғастығының сипаты. Осы екі құбылыстың басы біріктіріле қарастырылып, Абай ... ақын ... ... ... әдебиетіндегі орны айқындалды.
Абайдың ақын боп қалыптасуына әдеби ортаның әсері дегенде ақынның өз әулетінің ықпалына ... ... ... ... ... сіңірілген рухани тәрбие Абайдың болашақта үлкен дарын иесі болуына жол ашты, әженің ізгілікке толы әлдиі, анасының тауып ... ... ... суық ақыл мен ... ... Абайды ақындыққа бастар жолдың алғашқы алғышарттары еді. Есейіп, ақылы толысқан шағына дейін Абай ауыл-аймағының ең танымал ... ... мен ... биі мен шешенінен сөз маржандарын сүзді, халықтың бай ауыз әдебиетін бойына сіңірді. Абайдың әдеби ортасын сөз ... ... ... ... аға ... ақындардың орны дара тұр. Абайдың ақындық табиғатына шама-шарқынша нәр құйған ... ... ... ... ... ... ... сөз өрнегі, үлгі-өнегесі оған мол азық болды. Қазақтың өлең әлемінде ... қара ... Абай ... ... ... аға буын өкілдерін, солардың мол мұрасын барынша пайдаланып, ақындық жолында мәнді баспалдақ ете білді. Бойына сіңірген ... ... өз ... ... ... ... мен мәдениетіне, философиясы мен өнеріне тың, жаңа қалыпта құйылған кесек дүниелерді ұсынды.
Абай ұсынған жаңалық атаулыға тәнті жас буын ... ... ақын ... ... Абайдың зор ақындық құдіретімен қоса, ақындар мектебін қалыптастырған ұстаздық қарекеті айқындалды. Ұстаз - Абай мен ... ... ... ... байланыс көздерін сөз еткенде, ең алдымен Абайдың эстетикалық талғамының бір көрсеткіші болып табылатын ақындық өнер туралы толғаныстары, соның ... ... ақын ... олардың туындыларына қарата айтылған сындарына назар аударылды. Абай сыны - оның ақындық қиялының көрінісі емес, өмірлік ұстанымдары мен ... ... ... ... Көкбай, Әріп сынды шәкірттерінің шығармаларын сынға алғанда Абай тек шәкірттерін үйретуші, түзеуші деңгейінде ғана емес, қазақ ... биік меже ... ... ... әдебиетке жаңа, классикалық поэзияның үлгісін ұсынушы, Ұстаз-ақын ретінде көрінді. Абайдың шәкірттерін сынауы, жеке бас мінездерін әшкерелеуі, өлеңдерін ... ... ... үлгі ... қып өзі ... ... ... құбылыстар - Абайдың ақындығымен қоса осы өнерге баулу, тәрбиелеу сияқты ... ... ... ... Абай мен оның ... ... поэзиялық байланыс, тек Абайдың біралуан өлеңдерінің шығуына түрткі болып қана қойған жоқ, ақын шәкірттердің ұстаз алдында ысылып, нағыз ақындық жолға ... жол ... ... ... ... ... ... қазақ әдебиетіне айтарлықтай жаңалық әкелді. Табан астында өлең құрап, суырыпсалама өнердің не бір ... аса мән ... ... өзі де ... бей-жай қарамаған. Бізге жеткен Қуандық қызбен сөз қағысы Абайдың ... ... ... ... Табан астында сөз құрап, айтысқа түскен шәкірттерін Абай күнделікті сынап отырды десе де ... ... ... ... ... - ... ... Абайдың баулуымен, айтыс өнерін шебер меңгерді. Ал, айтысты көркем шығармаға айналдыру - Абай айналасына кең тараған көркемдік тәсіл ... ... ... ... ... ... қыз бен ... мысал айтыстарына жататын өлеңдермен қоса, Әріп Тәңірбергенұлының , Уәйіс Шондыбайұлының сияқты айтыс ... бар ... ... ... - ... ... ... өзгерген көркемдік түрін ұсынды. Сондай-ақ, Әріпке қатысты , ... ... ... ... туындыларда - айтыс өнерін жетік меңгерген ақындар ел ... ... ... ... ... ... ... етті.
Абай мектебіндегі тарихи шығармалардың бастауын Абайдың тарихқа қатысты еңбектерінен, ой-пікірлерінен іздеген жөн. Абайдың тапсырмасымен дүниеге келген ... , пен , ... ... ... жырлары, Уәйістің ұстаз тапсырмасымен жазылып қана қоймай, Абайдың тарихи шығармаларымен байланысып, сабақтасып ... ... ... ... ... келген нәзирагөйлік дәстүрдің соны үлгісін ұсынды. Басқаны қайталамайтын жаңаша идеялармен жазылған Абай поэмалары ... ... тың ... ... Бір ... бірнеше ақынның жарыса жырлауы Абай мектебіндегі шәкірттердің шабытын қамшылап, көркемдік биіктерге жетеледі. Сондай-ақ, Абайдың орыс пен батыстан алған ... бір ... ең ... ... жүрген шәкірттері қабылдап, дамытты. Оның көрінісі - ... ... ... ... ... жазған табиғатына жақын романтикалық туындылары. Абай шәкірттері тарихи тақырып пен ... ... ... Абайдың ұстанған идеялық позициясынан ауытқымайды. Ақындардың ұстанған мақсаты - адам ... ... пен ... ... пен ... махаббат пен ғадауаттың майдандасқан көріністері арқылы қоғамдағы әділетсіздікті әшкерелеу, сөйтіп соры қалың қазақтың көзін ашу сияқты хәкім Абайдың ұлы идеяларын ... ... ... әкелген кезекті бір жаңалығы - профессионалдық үлгідегі көркем аударма жанрын тудыруы десек, ол - ... ... ... қана ... ... ... ... көтере білген шебер аудармашы. Төл әдебиеттің ерекшеліктерін ескере ... ... ең ... ... кереметтей шеберлікпен қазақша сөйлеткен ақынның құдіреті соңындағы шәкірттердің аңсарын өзіне аударып, бұл жанрдың сол ортада тез қанаттануына ... ... Абай және оның ... аудама жанрының қалыптасып, келе-келе классикалық деңгейге жеткен туындылар Абай айналасында қалыптасып, қанат жайған қазақ әдебиетіндегі алғашқы аудармалар ... ... ... ән, ... ... дамуы туралы айтқанда, алдымен музыкада Абайдың өзі жаңашыл болды. Ән өнері ақындықпен қатар жүріп, ақын ... ... ... ... еткендіктен, Абайдың ақын шәкірттерінің бәрі дерлік жақсы әнші бола ... Абай ... ... сегізқырлылық сипатын ескерсек, ақын әрі әнші және музыкалық аспаптарда ... ... ... Абай ... ... топ өз ортасындағы ән өнерінің жаңашылдық сипаттарын айқындай алды. Мұқа, Әлмағамбет, Мұхамеджан сынды әншілердің ақындық өнері аса байқалмағанмен, бұлар Абай ... ... ... ... ... ақындық пен әншілікті қатар ұстаса, Ақылбай, Тұрағұлдар бірнеше аспапта ойнай білген шебер музыканттығымен көзге түсті. Ал, Уәйіс пен Әсет айтулы әнші ғана ... ... ән ... ... өз ... ... композиторлар еді. Абай шәкірттерінің ішінде қазақ ән өнерін өзіндік бір белеске шығарып, жаңа әуен, тың мазмұн ... ... ақын ... ... Осылайша әр қырынан дамып, қазақтың музыка өнерінде өзіндік із қалдыра алған ... ... ... - ... ақын ... ... ... тағы бір керемет көрсеткіш.
Қашанда басқалардан оқ бойы озық тұратын Абайдың шыққан тегіне, өскен ортасына, ақындық жолда өзіне ... ... ... болған әдеби айналасына жете мән беруіміздің түпкі ... - ... бір ... өз ортасынан, айналасынан рухани нәр алып жетілген, кейіннен кемерінен асып, қазақтың қара өлеңімен әлем әдебиетінің биігіне шыққан ақын Абаймен қатар ... көзі ... ... ояу ... ... жиып әдеби мектеп қалыптастырған ұстаз Абайдың кемеңгерлік болмысын тани түсу болып табылмақ.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай Құнанбаев - "Қазақтың бас ақыны"11 бет
Абай Құнанбаев, Шәкәрім Құдайбердиев және Мұхтар Әуезовтің педагогикалық идеялары7 бет
Абай Құнанбаевтың діни-ағартушылық бағыттағы туындылары74 бет
Абайдың ақындық дүниетанымы (түсіну, пайымдау, бағалау)130 бет
Ақын, ағартушы Абай Құнанбаев26 бет
Байсейітов Қанабек10 бет
Бастауыш сынып оқушыларын тәрбиелеуде Абай шығармаларының маңызы50 бет
Жұмабаев Мағжанның тілдік тұлғасы26 бет
М. Әуезовтің Құнанбайдың тарихи тұлғасын көркем образға айналдыру жолындағы ізденістері15 бет
М.мағауин шығармашылығы4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь