Энтнолингвистика және этимологияның өзара байланысы


Жоспар

І. Кіріспе
Энтнолингвистика және этимологияның өзара байланысы

ІІ. Негізгі бөлім
А) Қазақ этнолингвистикасының өзіндік ерекшеліктері
Ә) Қазақ этнолингвистикасы зерттеу объектілерін өзара іштей топтастыра зерттеу

Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе
Сөздер мен сөз тіркестерін төркіндете зерттеу этимологияның төл міндеті болса да, бұған кейде этнолингвистиканың да мұқтаж екендігін көреміз. Мұндай жағдайда, әсіресе, мағынасы күңгірттенген бірліктердің мәнін ашып, жасалу мотивтері мен қолданыс шеңберін айқындауда этнолингвистиканың этимология көмегіне жүгінуіне тура келеді. Сөз төркінін айқындаудың тағы бір қажеттігі тіл практикасында мұндай фактілерді «халықтық этимология» (оны «жалған этимология» деп те атайды) тұрғысынан түсіндіру жиі кездеседі. Мұндай жағдайда бүл тәрізді «еркін» жоба-жорамалдарға дұрыс бағыт-бағдар беру қажет тәрізді.
Кейде этнолингвистикалық түсініктеме дәлелсіздеу көрінгенде де этимологиялық бір деректің өзі-ақ оны айқындай түсуі мүмкін. Мысалы, көне де байырғы «бөрі» сөзінің эвфемистік баламасы деп көрсетілетін, қарысқыр сөзін үлкен ғылыми этимологияға бармай-ақ, қырғыз тілінде мойны мен жақ сүйектерінің қарысып қалуына байланысты «қарышқыр» деп аталуы арқылы түсіндіруге де болады.
Айта кету керек: этимологиялық зерттеулерде кейде этнолингви-стикалық факторларды пайдалану да жиі кездеседі. Мұндай жағдайда, керісінше, этнолингвистикалық деректер этимологияның негізгі үш — фонетикалық, семантикалық, және морфологиялық, — принципіне қосымша дәйектеме ретінде пайдаланылып, этимология объектісін уақыт-мезгіл кеңістігі мен тарихи дәлдігі тұрғысынан айқындай түсуде өз үлесін қосып отырады.Бұл — лингвистикалық пәндердің этнолингвистика аясында болатын өзара табиғи байланысы. Дәл осы тәрізді астарлас байланысты біз этнолингвистика мен қазақ диалектологиясы арасынан да айқын көреміз. Өйткені этнолингвистика әдеби тіл ауқымымен ғана шектелмей, жалпы халықтық тіл фактілерін мүмкін болғанша түгел қамтуды мақсат етеді. Міне, осыған байланысты этнолингвистика жергілікті (жанды, ауызекі, жаргон т. б.) тіл ерекшеліктерін зерттейтін диалектологиямен де мүдделес. Бұл — этнолингвист ғалымдар этнос болмысын танып-білуге қатысты жарияланған диалектологиялық материалдарды да, өз тұсынан жинаған фактілерді де пайдаланады деген сөз.
Этнолингвистиканың диалектологиямен шендесуі ең алдымен біріншісінің түбегейлі мақсатына байланысты: ол этносқа қатысты деректердің бәрін тіл қорының қойнау-қойнауларын тінте қарап, тірнектеп жинап, түгел қамтуды көздейді. Ал, диалектология болса, әдеби тілдің «сыртында» жатқан, сонау тайпа тілінен бастау алып, жергілікті тұрғындар қолданысында сақталып келе жатқан көне де байырғы сөздерді, көрші халықтар тілінен әр кезде қабылдаған ауыс-түйістерді, жергілікті кәсіпшілікке байланысты ұғым-түсініктерді жинақтап, түсіндіру арқылы этнолингвистиканың бастау алар бұлақтарының бірі болып саналады. Этнолингвистика мен диалектологияның ара қатыстығына байланысты, мәселен, академик Н. И. Толстой бастаған ғалымдар тобының көп жылдан бері славян тілдерінің жергілікті ерекшеліктерін зерттеу арқылы бүгінде ұмыт бола бастаған көне дүниелерін жаңғыртуды мақсат өтетіндігін айта кеткен жөн. Міне, қазақ этнолингвистикасы осы тәрізді басқа да лингвистикалық пән салаларымен (фразеология, паремиология, ономастика, терминология, социолингвистика т. б.) тығыз байланыста дамитынын көреміз. Оны зерттеу өз алдына жеке мәселе.
Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қайдар Ә. «Қазақ этнолигвистикасы» Алматы, 2004 ж.
2. Ә. Қайдар «Қазақ тілінің өзекті мәселелері» А. 1998 ж.

Қосымша әдебиеттер
1. Копымико М.М: «Основы этнолингвистики» 1997 г.
2. Қазіргі қазақ тілі А. 1954 ж.
3. а.байтұрсынов «Тіл талымы» А. 1993 ж.
4. Бектуров Ш, Ерғалиев М. «Қазақ тілі» А. 1991 ж.
5. Ысқақов А. «Қазіргі қазақ тілі» А.1991 ж.
6. З. Қабдилов «Сөз өнері» А. 1984 ж. 2002 ж.
7. К. Аканов «Тіл білімінің негіздері» А. 1993 ж.
8. Б. Сағындықұлы «Қазақ тілі этнологиясының негіздері» а. 1989 ж.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге




Жоспар

І. Кіріспе
Энтнолингвистика және этимологияның өзара байланысы

ІІ. Негізгі бөлім
А) Қазақ этнолингвистикасының өзіндік ерекшеліктері
Ә) Қазақ этнолингвистикасы зерттеу объектілерін өзара іштей
топтастыра зерттеу

Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе
Сөздер мен сөз тіркестерін төркіндете зерттеу этимологияның төл міндеті
болса да, бұған кейде этнолингвистиканың да мұқтаж екендігін көреміз.
Мұндай жағдайда, әсіресе, мағынасы күңгірттенген бірліктердің мәнін ашып,
жасалу мотивтері мен қолданыс шеңберін айқындауда этнолингвистиканың
этимология көмегіне жүгінуіне тура келеді. Сөз төркінін айқындаудың тағы
бір қажеттігі тіл практикасында мұндай фактілерді халықтық этимология
(оны жалған этимология деп те атайды) тұрғысынан түсіндіру жиі кездеседі.
Мұндай жағдайда бүл тәрізді еркін жоба-жорамалдарға дұрыс бағыт-бағдар
беру қажет тәрізді.
Кейде этнолингвистикалық түсініктеме дәлелсіздеу көрінгенде де
этимологиялық бір деректің өзі-ақ оны айқындай түсуі мүмкін. Мысалы, көне
де байырғы бөрі сөзінің эвфемистік баламасы деп көрсетілетін, қарысқыр
сөзін үлкен ғылыми этимологияға бармай-ақ, қырғыз тілінде мойны мен жақ
сүйектерінің қарысып қалуына байланысты қарышқыр деп аталуы арқылы
түсіндіруге де болады.
Айта кету керек: этимологиялық зерттеулерде кейде этнолингви-стикалық
факторларды пайдалану да жиі кездеседі. Мұндай жағдайда, керісінше,
этнолингвистикалық деректер этимологияның негізгі үш — фонетикалық,
семантикалық, және морфологиялық, — принципіне қосымша дәйектеме ретінде
пайдаланылып, этимология объектісін уақыт-мезгіл кеңістігі мен тарихи
дәлдігі тұрғысынан айқындай түсуде өз үлесін қосып отырады.Бұл —
лингвистикалық пәндердің этнолингвистика аясында болатын өзара табиғи
байланысы. Дәл осы тәрізді астарлас байланысты біз этнолингвистика мен
қазақ диалектологиясы арасынан да айқын көреміз. Өйткені этнолингвистика
әдеби тіл ауқымымен ғана шектелмей, жалпы халықтық тіл фактілерін мүмкін
болғанша түгел қамтуды мақсат етеді. Міне, осыған байланысты
этнолингвистика жергілікті (жанды, ауызекі, жаргон т. б.) тіл
ерекшеліктерін зерттейтін диалектологиямен де мүдделес. Бұл — этнолингвист
ғалымдар этнос болмысын танып-білуге қатысты жарияланған диалектологиялық
материалдарды да, өз тұсынан жинаған фактілерді де пайдаланады деген сөз.
Этнолингвистиканың диалектологиямен шендесуі ең алдымен біріншісінің
түбегейлі мақсатына байланысты: ол этносқа қатысты деректердің бәрін тіл
қорының қойнау-қойнауларын тінте қарап, тірнектеп жинап, түгел қамтуды
көздейді. Ал, диалектология болса, әдеби тілдің сыртында жатқан, сонау
тайпа тілінен бастау алып, жергілікті тұрғындар қолданысында сақталып келе
жатқан көне де байырғы сөздерді, көрші халықтар тілінен әр кезде қабылдаған
ауыс-түйістерді, жергілікті кәсіпшілікке байланысты ұғым-түсініктерді
жинақтап, түсіндіру арқылы этнолингвистиканың бастау алар бұлақтарының бірі
болып саналады. Этнолингвистика мен диалектологияның ара қатыстығына
байланысты, мәселен, академик Н. И. Толстой бастаған ғалымдар тобының көп
жылдан бері славян тілдерінің жергілікті ерекшеліктерін зерттеу арқылы
бүгінде ұмыт бола бастаған көне дүниелерін жаңғыртуды мақсат өтетіндігін
айта кеткен жөн. Міне, қазақ этнолингвистикасы осы тәрізді басқа да
лингвистикалық пән салаларымен (фразеология, паремиология, ономастика,
терминология, социолингвистика т. б.) тығыз байланыста дамитынын көреміз.
Оны зерттеу өз алдына жеке мәселе.

Қазақ этнолингвистикасының өзіндік ерекшеліктері
Сонымен, қазақ этнолингвистикасының қалыптасу, даму үрдісінен кейбір
өзіндік ерекшеліктер де байқалады. Ол жалпы этнолингвистикалық идея аясывда
туындап, қазақ этносын оның тілі арқылы танып-білу мақсатымен бұдан 15—20
жыл бұрын (1985 жылдарда) басталған ізденіс барысында іргетасы қаланып,
өзінің бағыт-бағдарын, мақсат-мүддесін айқындай түскен, зерттеу
объектілерін саралап, тәсіл-әдістерін күн санап ширата түскен ғылым
саласына жатады. Алайда бұл айтқанымыздан қазақ этнолингвистикасы өзінің
шарықтау шегіне жетті деген ұғым тумаса керек. Бірақ ол — ғалымдар
тарапынан қолдау тауып жатса, өзінің даму барысында әлі де шыңдала түсері
кәміл өміршең ғылым.
Қалай болған жағдайда да: қазақ этнолингвистикасының бүгінде өзінше түйген
ой-тұжырымы, өзінше бағамдап, бағдарлауы, өзіме тән деп айта алатын
ерекшеліктері жоқ емес. Солардың біразын санамалап өтейік.
1. Қазақ этнолингвистикасының өзі үшін (басқалар үшін де) біржолата
басын ашып, айқындап алған мәселесі — Қазақ этносының ұлттық бейнесін,
өзіндік болмысын толық та түбегейлі түрде тек оның тіл байлығы — тіл
әлемі арқылы ғана жан-жақты танып-білуге болатындығы.
2. Қазақ этнолингвистикасы алдына қойған мақсаттың мүддесінен шығу үшін
этнос тіліне қатысты көптеген қоғамдық пәндермен де, лингвистика
салаларымен де бірлесе отырып, өзара сыбайласа, іліктесе әрекет
ететін, бірақ олардын, бірде-біреуінің шылауында жүрмейтін, пәнаралық
қызмет атқарып, қолбала да болмайтын, өзіндік үрдісі мен принципін
сақтаушы әмбебап ғылым.
3. Казақ этнолингвистикасы қазақ тілінін лексикалық байлығын
мүмкін болғанша (жетер жеріне жеткізе) түгел қамтып, індете
зерттеуді мақсат етеді. Тіл әлеміндегі этнос бейнесін тек лексика
қорының жиі қолданылатын үстіңгі қабатындағы мағыналық
бірліктер негізінде ғана емес, сонымен қатар оның төменгі
қабаттарына, қойнау-қолаттарында тұнып жатқан (бүгінде сирек қолданылатын)
сөз маржандары арқылы да жақғыртуға тырысады. Этнолингвистикалық
зерттеулердің өзіндік бір ерекшелігі — әдеттегі (түсіндірме, екі тілдік,
терминдік, этнографиялық т. б.) сөздіктерге ене бермейтін құнарлы да
сапалы, бейнелі де көркем, көне де байырғы сөз өрнектерін, тіпті айтуға
тыйым салынған ұят сөз деректерді де, әзіл-қалжындарды да қамтуында.
4. Қазақ этнолингвистикасының тағы бір принципі — лексикалық байлықтың
мазмұны мен мән-мағынасын этностық таным тұрғысынан толық ашу, этнос
болмысына қатысты бағалы мағлұматтар мен құнды деректерді түгел сөйлету,
тілдің өзіне тән бояуна-қышымен бейнелі де көркем түрде суреттеу.
Бұл принциптер мыңдаған (сөз, сөз тіркесі, тұрақты тіркес түріндегі)
бірлікті екі түрлі деңгейде — алғашқы (о бастағы, не негізгі) номинативті
мағынасы мен этностық танымынан туындаған этнолингвистикалық мағынасы
деңгейінде — түсіндіруді, анықтауды, топшылауды, сипаттауды талап етеді.
Бірінші деңгейдегі түсініктеме, анықтамаларды біз әр түрлі лексикографиялық
еңбектерден кездестірсек, екінші деңгейдегі терең де жан-жақты
түсініктемелер тек этнолингвистикалық зерттеулерде ғана берілуге тиіс. Бұл
туралы төменде жеке тоқталамыз.
5. Қазақ этнолингвистикасынық мықтап ұстанатын принциптерінің тағы бірі —
жүйелілік. Мұны этнолингвистикалық зерттеулерде ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Бағалар және қаржылардың өзара байланысы
Қаржы және инфляция: өзара байланысы және өзара іс-әрекеті
Темперамент пен мінездің өзара байланысы
Экономика-статистикалық құбылыстардың өзара байланысы
Мінез бен темпераменттің өзара байланысы
Инфляцияның табиғаты және оның қаржымен өзара байланысы
Сөйлеу мен ойлаудың дамуы және өзара байланысы
Таным мен сананың өзара байланысы
Қаржының басқа экономикалық категориялармен өзара байланысы
Азаматтық құқық субъектілерінің азаматтық құқықпен өзара байланысы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь