Энтнолингвистика және этимологияның өзара байланысы

Жоспар

І. Кіріспе
Энтнолингвистика және этимологияның өзара байланысы

ІІ. Негізгі бөлім
А) Қазақ этнолингвистикасының өзіндік ерекшеліктері
Ә) Қазақ этнолингвистикасы зерттеу объектілерін өзара іштей топтастыра зерттеу

Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе
Сөздер мен сөз тіркестерін төркіндете зерттеу этимологияның төл міндеті болса да, бұған кейде этнолингвистиканың да мұқтаж екендігін көреміз. Мұндай жағдайда, әсіресе, мағынасы күңгірттенген бірліктердің мәнін ашып, жасалу мотивтері мен қолданыс шеңберін айқындауда этнолингвистиканың этимология көмегіне жүгінуіне тура келеді. Сөз төркінін айқындаудың тағы бір қажеттігі тіл практикасында мұндай фактілерді «халықтық этимология» (оны «жалған этимология» деп те атайды) тұрғысынан түсіндіру жиі кездеседі. Мұндай жағдайда бүл тәрізді «еркін» жоба-жорамалдарға дұрыс бағыт-бағдар беру қажет тәрізді.
Кейде этнолингвистикалық түсініктеме дәлелсіздеу көрінгенде де этимологиялық бір деректің өзі-ақ оны айқындай түсуі мүмкін. Мысалы, көне де байырғы «бөрі» сөзінің эвфемистік баламасы деп көрсетілетін, қарысқыр сөзін үлкен ғылыми этимологияға бармай-ақ, қырғыз тілінде мойны мен жақ сүйектерінің қарысып қалуына байланысты «қарышқыр» деп аталуы арқылы түсіндіруге де болады.
Айта кету керек: этимологиялық зерттеулерде кейде этнолингви-стикалық факторларды пайдалану да жиі кездеседі. Мұндай жағдайда, керісінше, этнолингвистикалық деректер этимологияның негізгі үш — фонетикалық, семантикалық, және морфологиялық, — принципіне қосымша дәйектеме ретінде пайдаланылып, этимология объектісін уақыт-мезгіл кеңістігі мен тарихи дәлдігі тұрғысынан айқындай түсуде өз үлесін қосып отырады.Бұл — лингвистикалық пәндердің этнолингвистика аясында болатын өзара табиғи байланысы. Дәл осы тәрізді астарлас байланысты біз этнолингвистика мен қазақ диалектологиясы арасынан да айқын көреміз. Өйткені этнолингвистика әдеби тіл ауқымымен ғана шектелмей, жалпы халықтық тіл фактілерін мүмкін болғанша түгел қамтуды мақсат етеді. Міне, осыған байланысты этнолингвистика жергілікті (жанды, ауызекі, жаргон т. б.) тіл ерекшеліктерін зерттейтін диалектологиямен де мүдделес. Бұл — этнолингвист ғалымдар этнос болмысын танып-білуге қатысты жарияланған диалектологиялық материалдарды да, өз тұсынан жинаған фактілерді де пайдаланады деген сөз.
Этнолингвистиканың диалектологиямен шендесуі ең алдымен біріншісінің түбегейлі мақсатына байланысты: ол этносқа қатысты деректердің бәрін тіл қорының қойнау-қойнауларын тінте қарап, тірнектеп жинап, түгел қамтуды көздейді. Ал, диалектология болса, әдеби тілдің «сыртында» жатқан, сонау тайпа тілінен бастау алып, жергілікті тұрғындар қолданысында сақталып келе жатқан көне де байырғы сөздерді, көрші халықтар тілінен әр кезде қабылдаған ауыс-түйістерді, жергілікті кәсіпшілікке байланысты ұғым-түсініктерді жинақтап, түсіндіру арқылы этнолингвистиканың бастау алар бұлақтарының бірі болып саналады. Этнолингвистика мен диалектологияның ара қатыстығына байланысты, мәселен, академик Н. И. Толстой бастаған ғалымдар тобының көп жылдан бері славян тілдерінің жергілікті ерекшеліктерін зерттеу арқылы бүгінде ұмыт бола бастаған көне дүниелерін жаңғыртуды мақсат өтетіндігін айта кеткен жөн. Міне, қазақ этнолингвистикасы осы тәрізді басқа да лингвистикалық пән салаларымен (фразеология, паремиология, ономастика, терминология, социолингвистика т. б.) тығыз байланыста дамитынын көреміз. Оны зерттеу өз алдына жеке мәселе.
Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қайдар Ә. «Қазақ этнолигвистикасы» Алматы, 2004 ж.
2. Ә. Қайдар «Қазақ тілінің өзекті мәселелері» А. 1998 ж.

Қосымша әдебиеттер
1. Копымико М.М: «Основы этнолингвистики» 1997 г.
2. Қазіргі қазақ тілі А. 1954 ж.
3. а.байтұрсынов «Тіл талымы» А. 1993 ж.
4. Бектуров Ш, Ерғалиев М. «Қазақ тілі» А. 1991 ж.
5. Ысқақов А. «Қазіргі қазақ тілі» А.1991 ж.
6. З. Қабдилов «Сөз өнері» А. 1984 ж. 2002 ж.
7. К. Аканов «Тіл білімінің негіздері» А. 1993 ж.
8. Б. Сағындықұлы «Қазақ тілі этнологиясының негіздері» а. 1989 ж.
        
        Жоспар
І. Кіріспе
Энтнолингвистика және этимологияның өзара байланысы
ІІ. Негізгі бөлім
А) Қазақ ... ... ... ... ... зерттеу объектілерін өзара іштей
топтастыра зерттеу
Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе
Сөздер мен сөз тіркестерін төркіндете ... ... төл ... да, бұған кейде этнолингвистиканың да ... ... ... жағдайда, әсіресе, мағынасы күңгірттенген бірліктердің ... ... ... мен ... ... ... этнолингвистиканың
этимология көмегіне жүгінуіне тура келеді. Сөз төркінін айқындаудың ... ... тіл ... ... ... «халықтық этимология»
(оны «жалған этимология» деп те ... ... ... жиі ... ... бүл ... ... жоба-жорамалдарға дұрыс бағыт-бағдар
беру қажет тәрізді.
Кейде этнолингвистикалық түсініктеме дәлелсіздеу ... ... бір ... ... оны ... ... мүмкін. Мысалы, көне
де байырғы «бөрі» сөзінің эвфемистік баламасы деп көрсетілетін, қарысқыр
сөзін үлкен ... ... ... қырғыз тілінде мойны мен жақ
сүйектерінің қарысып қалуына байланысты «қарышқыр» деп ... ... де ... кету ... ... ... кейде этнолингви-стикалық
факторларды пайдалану да жиі ... ... ... ... деректер этимологияның негізгі үш — фонетикалық,
семантикалық, және ...... ... ... ретінде
пайдаланылып, этимология объектісін уақыт-мезгіл кеңістігі мен ... ... ... ... өз үлесін қосып отырады.Бұл ... ... ... ... ... ... ... Дәл осы тәрізді астарлас байланысты біз этнолингвистика мен
қазақ диалектологиясы арасынан да айқын ... ... ... тіл ауқымымен ғана шектелмей, жалпы халықтық тіл фактілерін ... ... ... ... ... ... ... байланысты
этнолингвистика жергілікті (жанды, ауызекі, жаргон т. б.) ... ... ... де мүдделес. Бұл — этнолингвист
ғалымдар этнос болмысын танып-білуге ... ... ... да, өз ... ... фактілерді де пайдаланады деген сөз.
Этнолингвистиканың диалектологиямен шендесуі ең алдымен ... ... ... ол этносқа қатысты деректердің бәрін тіл
қорының қойнау-қойнауларын тінте ... ... ... ... ... Ал, диалектология болса, әдеби тілдің «сыртында» жатқан, сонау
тайпа тілінен бастау алып, жергілікті тұрғындар қолданысында сақталып ... көне де ... ... ... ... ... әр кезде қабылдаған
ауыс-түйістерді, жергілікті кәсіпшілікке байланысты ұғым-түсініктерді
жинақтап, түсіндіру арқылы ... ... алар ... ... ... ... мен ... ара қатыстығына
байланысты, мәселен, академик Н. И. Толстой бастаған ғалымдар ... ... бері ... ... жергілікті ерекшеліктерін зерттеу ... ұмыт бола ... көне ... ... ... ... кеткен жөн. Міне, қазақ этнолингвистикасы осы тәрізді ... ... пән ... ... ... ... ... т. б.) тығыз байланыста дамитынын көреміз.
Оны зерттеу өз алдына жеке ... ... ... ... ... этнолингвистикасының қалыптасу, даму үрдісінен ... ... де ... Ол ... ... идея аясывда
туындап, қазақ этносын оның тілі арқылы танып-білу мақсатымен бұдан 15—20
жыл бұрын (1985 ... ... ... ... ... ... бағыт-бағдарын, мақсат-мүддесін айқындай түскен, ... ... ... күн ... ширата түскен ғылым
саласына жатады. Алайда бұл айтқанымыздан қазақ этнолингвистикасы ... ... ... ... ұғым ... ... Бірақ ол — ғалымдар
тарапынан қолдау тауып жатса, өзінің даму барысында әлі де ... ... ... ... ... ... да: қазақ этнолингвистикасының бүгінде өзінше ... ... ... ... ... тән деп айта алатын
ерекшеліктері жоқ емес. Солардың біразын санамалап өтейік.
1. Қазақ этнолингвистикасының өзі үшін ... үшін де) ... ... ... алған мәселесі — Қазақ этносының ұлттық ... ... ... та ... ... тек оның тіл ...... арқылы ғана жан-жақты танып-білуге болатындығы.
2. Қазақ этнолингвистикасы алдына қойған мақсаттың мүддесінен шығу үшін
этнос ... ... ... ... ... де, ... де бірлесе отырып, өзара ... ... ... ... ... ... шылауында жүрмейтін, пәнаралық
қызмет атқарып, «қолбала» да ... ... ... мен ... әмбебап ғылым.
3. Казақ ... ... ... ... байлығын
мүмкін болғанша ... ... ... ... ... ... ... етеді. Тіл әлеміндегі этнос бейнесін тек лексика
қорының жиі ... ... ... ... ... ғана ... сонымен қатар оның ... ... ... жатқан (бүгінде сирек қолданылатын)
сөз маржандары арқылы да ... ... ... ... бір ...... (түсіндірме, екі тілдік,
терминдік, этнографиялық т. б.) сөздіктерге ене бермейтін құнарлы ... ... де ... көне де ... сөз ... тіпті айтуға
тыйым салынған «ұят» сөз деректерді де, әзіл-қалжындарды да қамтуында.
4. ... ... тағы бір ...... байлықтың
мазмұны мен мән-мағынасын этностық таным ... ... ашу, ... ... бағалы мағлұматтар мен құнды деректерді түгел сөйлету,
тілдің өзіне тән бояуна-қышымен ... де ... ... ... ... мыңдаған (сөз, сөз тіркесі, тұрақты тіркес түріндегі)
бірлікті екі түрлі деңгейде — алғашқы (о ... не ... ... мен ... ... ... ... мағынасы»
деңгейінде — түсіндіруді, анықтауды, топшылауды, сипаттауды талап етеді.
Бірінші деңгейдегі түсініктеме, анықтамаларды біз әр түрлі ... ... ... ... ... де жан-жақты
түсініктемелер тек этнолингвистикалық зерттеулерде ғана берілуге ... ... ... жеке тоқталамыз.
5. Қазақ этнолингвистикасынық мықтап ұстанатын принциптерінің тағы бірі ... Мұны ... ... ... да ... ... бірі және ең ... тетігі деп санаған жөн. Этнос
болмысындағы сан алуан заттар мен ... бір ... ... ... ... ... ... көрінуі мүмкін. Ал, шын мәнісінде олар
табиғи болмысынан-ақ бірінен-бірі туындап, бірі мен бірі ... ... ... ... ... жүйе-жүйесімен тұрған,
объективті заңдылық бойынша реттелген ... ... бұл ... ... ... ... мен жүйелілігін тіліміздегі мыңдаған атаулар
арқылы анықтау мүмкін ... Оны ... ... де ... ... осы ... этнолингвистикалық зерттеудің жүйелілікке байланысты тағы
бір ерекшелігі, ұстанатын принципі ... ... ... ... ... әрі іштей топтастыра
зерттеу (классификациялау) принципін қатал сақтауды талап етеді. ... ... ... ... ... біріне жатады.
Міне, тіл байлығын жан-жақты паш етудің де, ... ... де ... ... тым ерте ... ... бір ... бүгін этнолингвистика
ғылымында да өз жалғасын тауып, жана үрдіске ие болып отыр. Мұны біз ... де ... ... Мысалы, академик Н. ... ... шыға ... ... ... тіл ... 24 ... топқа белініп қарастырылыпты.
Мысалы, «термины: ботаники, географии, горного ... ... ... народной астрономии, одежды, строительства,
рыболовства, цветообозначения, ткачества и т. д.» сияқты.
Бұл дәстүрдің тікелей жалғасын қазақ ... да ... ... ол ... ... жай топтастыру ғана емес, қазақ этносының өз
болмысын, барлықтағы ... ... ... ... ... ... ... отырып, әр зерттеудің өз мақсатьша орай ... ... отыр деп айта ... Басқаша айтқанда тіл байлығындағы заттар
мен құбылыстардың атауларын ... ... ... ... т. б. ... ... кластарға, тарау-тармақтарға
т. б.) бөліп қарау ғылыми тұжырымды (концепция) іске асырудың ұстанымы
(принципі) ... ... ... ... ... сондай-ақ танымдық, талғамдық мәні ... ... ... оны ... ... ... ... да
аз болмаса керек. Мәселен, этносқа қатысты білгің келген ұғым-түсінікті
әдеттегі алфавиттік сөздіктерден іздеп табу үшін ең ... сол ... ... ... ... ... Олай ... жағдайда сөздікті бастан-
аяқ түгел ақтарып, әрбір сөздің мағынасын оқып ... ... ... ... Ал, ... ... адам өзіне қажетті сөздерді оның
мағына, түсінігі арқылы іздеп, ол жататын тақырыптық топтардың жүйесінен
тез ... сол ... ... ... арқылы оған қатысты басқа да
мағлұматтармен таныса алады.
Этнолингвистикалық ... ... ... әдетте, зерттеу
объектісі мен оны танып-білу мақсатына ... ... ... ... ... ... ... «этнос болмысы» деп жалпылама қарайтын
болсақ, онда тіл байлығы — «тіл әлемі» түгел қамтылуы тиіс. Бізден ... ... ... «тіл ... ... ... ол ... «Табиғат» деп аталатын үш үлкен салаға жіктеліп, олар іштей 30 (6
+ 17 + 7) ... ... ... ал, олар өз ретінде ... ... ... шығатын қорытынды: макротоптар өзара «жүйелі ... ... ал ... ... «сатылы қатысты принцип» бойынша
топтастырылады ... сөз. ... ... ... үш ...... ... қандай макро-топтар енетінін айқындаса, екіншісі —
әрбір ... ... ... ... ... ... ... саласына жататын ірі-ірі макротоптың бірі «жануарлар
дүниесі» десек, ол өз ретінде ... ... және 2) «Үй ... екі ... ... кейінгісі «төрт түлік мал» «жыңы», «түйе», «сиыр»,
«қой, ешкі» болып, оның өзі де сатыланып, кіші ... ... ... жалпы «тіл әлемін», сондай-ақ кез келген ... ... ... ... ... де ... принциптер бойынша
қарастырғанда ғана оларды түгел де түбегейлі меңгердік, танып-білдік ... ... Айта кету ... бұл ... зерттеу объектісіне және
оның мақсатына байланысты әр ... ... ... ... ... ... ... сақталғанымен, мұндай жағдайда қатып қалған қасаң
қағида ұсынылмайды, зерттеушілер өз ... ... ... үшін бұл
принциптерге шығармашылық тұрғысынан қарағаны жөн. Мәселен, қазақ, ұйғыр т.
б. түркі ... ... ... тек ... ... ... және ... бәрінде де зерттеу объектілеріне (мәс., зергенрлік
өнері, киім-кешек, ... ... ... ... ... ... ... халықтық антропонимия, ономастика,
эпос тілі, соматизмдер, фразеологизмдер, ... ... ... де қасиетті (сокральды) географиялық объектілер, зоофразеологимдер
т.б.) байланысты тілдік ... ... сан ... ... ... жіктеліп берілуі осының айғағы.
Айта кету керек, бұл принциптерді кез келген тақырыпта және әр ... ... ... ... ... шеңберде
этнолингвиздер мағына, тұлға (құрам-құрылым, ... т.б.) ... та ... ... ... Ә. ... этнолигвистикасы» Алматы, 2004 ж.
2. Ә. Қайдар «Қазақ тілінің өзекті ... А. 1998 ... ... Копымико М.М: «Основы этнолингвистики» 1997 ... ... ... тілі А. 1954 ... ... «Тіл ... А. 1993 ... Бектуров Ш, Ерғалиев М. «Қазақ тілі» А. 1991 ж.
5. Ысқақов А. «Қазіргі қазақ тілі» А.1991 ж.
6. З. ... «Сөз ... А. 1984 ж. 2002 ... К. Аканов «Тіл білімінің негіздері» А. 1993 ж.
8. Б. Сағындықұлы «Қазақ тілі этнологиясының негіздері» а. 1989 ж.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Герман тайпаларының діні мен әдет-ғұрыптары7 бет
1950 - 1980 жылдардағы КСРО-ның халықаралық қатынастар жүйесіндегі Үндістанмен байланысы61 бет
Delphi мен Pascal-дің байланысы21 бет
RC байланысы бар күшейткіштер8 бет
VІІ – Х ғасырлардағы түркілердіің соғдылармен және ирандықтармен байланысы46 бет
XXI ғасыр басындағы Қазақстан-АҚШ өзара ынтымақтастығына энергетикалық әлеуеттің ықпалы және мәні107 бет
«Экологиялық – құқықтық реттеудің түсінігі, мәні. Қоғам мен табиғаттың өзара байланысы.»32 бет
Адамның табиғатпен байланысы9 бет
Азаматтық құқық субъектілерінің азаматтық құқықпен өзара байланысы28 бет
Азаматтық құқықтық қатынастардағы субъектілердің алатын орны мен өзара байланысы107 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь