Ахмет Жұбанов жайлы

Aлпысыншы жылдарғы Алматы. Жасыл мәуеге малынған маужыр қала. Соғыс кезінде азды кем тұрып, дәмін татып, көзі жұмылғанша тамсана мадақтап өткен ақын Владимир Луговской тауып айтқандай . “Город вещих снов”. Жайраңдаған жайдарман ортадағы жадыра думаннан соң жайлы төсекте жатып, таң алдында тамсана көрген тамаша түстей жайсаң шаһар. Күн сайын түс ауа ағыл.тегіл құйып өтетін ақ нөсерден кейін күміс бауыр жапырақтарын жарқ.жұрқ жалтылдатып, жамыраса сыбдырласқан ақ балтыр қайыңдар арасында мың сан періште бір.бірімен үздіге сыбырласып тұрғандай. Мұзарт құздардан мөлтеңдей құлап, көше сайын мөлдірей шапқыласқан меруерт моншақ тау суын жағалап, қырық сан қызыр серуендеп жүргендей. Аттаған сайын амалсыз кідіріп, бас киіміңді қалай жұ­лып алғаныңды білмейсің. Өйткені, қарсы алдыңнан ол кездегі исі қазақтың бәрі де: “Шіркін.ай, бір көрсем.ау?” . деп жүретін аты әйгілілердің біреуімен қалай да ұшырасып қаласың.

Ол кездегі сондай жаппай аңсарымызды аударатын жайсаңдарымыздың бірі Ахмет Қуанұлы Жұбанов еді. Көзқарақты қазақтың қай.қайсысы да ғылым десе . Қаныш Сәтбаевты, әдебиет десе . Мұхтар Әуезовті, батырлық десе — Бауыржан Момышұлын еске алатын. Ал саз өнері дегенде көз алдына төбесіндегі туырылып тұрған тұнық ауада әуелей самғап жүрген әдемі әуенді қармап алғысы келгендей, салалы саусақтарының арасындағы ақ сүйір сиқыр таяқшасын ойнақшыта сермелеп, көк бурыл бұйра шашы желді күнгі толқындай дудырап Ахаң, Ахмет Жұбанов, тұра қалатын. Ол лекция оқиды, дирижерлік етеді дейтін жерге тайлы.таяғымыз қалмай тегіс ағылатынбыз. Қырау көмген қылаң шашына лайық киім киісі, тіп.тік еңсесі мен шалқақ басына лайық жүріс.тұрысы, кеңірдегіне күш салмай, естір құлаққа ғана еншілеп, ерінінің ұшымен емескілеу тіл қататын биязы дауысы . бәрі.бәрі терең парасат пен биік талғамнан тағылым танытқандай. Қол созым жерде тұрып, ұшар шыңның басынан тіл қатқандай. Көз жетпестей алыс, қол жетпестей биік көрінетін. Сондай қиялыңмен ғана аймалай алатындай арман тұлғамен көзі мен көзің, сөзі мен сөзің тоғысатындай жерден бетпе.бет жүздесіп, емен.жарқын тілдесе қоямын деп кім ойлаған?!.

Қайран жастық албырттық.ай! Өз жүрегің өз кеудеңе симай, өрекписің де жүресің. Қараптан қарап тілің қышиды. Дүниенің барлық кетік.кемшіні баяғыдан бері сені күтіп жатқандай. Сен айтсаң, бәрі де өзгеріліп, жөнге басып кете қоятындай. Университет бітірмей жатып, “Қазақ әдебиетінде” қазақ фильмдерін сынап “Ниет пен нәтиже” дейтін мақала жазып киногерлерді, “Лениншіл жаста” Алматы архитектурасын сынап “Телмірген терезелер, қағанақ қабырғалар” деген мақала
        
        Ахмет Жұбанов
Aлпысыншы жылдарғы Алматы. Жасыл мәуеге малынған маужыр қала. Соғыс
кезінде азды кем тұрып, дәмін татып, көзі ... ... ... ... ... ... тауып айтқандай – “Город вещих снов”. Жайраңдаған
жайдарман ортадағы жадыра думаннан соң жайлы төсекте ... таң ... ... ... ... ... ... Күн сайын түс ауа ағыл-тегіл
құйып өтетін ақ нөсерден ... ... ... ... ... жамыраса сыбдырласқан ақ балтыр қайыңдар арасында мың сан
періште бір-бірімен үздіге сыбырласып ... ... ... ... көше ... ... ... меруерт моншақ тау суын жағалап,
қырық сан қызыр ... ... ... сайын амалсыз кідіріп, бас
киіміңді қалай жұ­лып алғаныңды білмейсің. Өйткені, ... ... ... исі қазақтың бәрі де: “Шіркін-ай, бір көрсем-ау?” – деп жүретін аты
әйгілілердің біреуімен қалай да ұшырасып қаласың.
Ол кездегі сондай ... ... ... ... ... ... Жұбанов еді. Көзқарақты қазақтың қай-қайсысы да ғылым десе –
Қаныш Сәтбаевты, әдебиет десе – Мұхтар Әуезовті, ... десе — ... еске ... Ал саз ... ... көз алдына төбесіндегі туырылып
тұрған тұнық ауада әуелей самғап жүрген әдемі ... ... ... салалы саусақтарының арасындағы ақ сүйір сиқыр таяқшасын
ойнақшыта сермелеп, көк ... ... шашы ... ... ... ... Ахмет Жұбанов, тұра қалатын. Ол лекция оқиды, дирижерлік етеді дейтін
жерге тайлы-таяғымыз қалмай ... ... ... ... ... шашына
лайық киім киісі, тіп-тік еңсесі мен ... ... ... ... күш ... естір құлаққа ғана еншілеп, ерінінің ұшымен
емескілеу тіл қататын биязы ...... ... ... пен ... ... ... Қол созым жерде тұрып, ұшар шыңның басынан
тіл ... Көз ... ... қол ... биік ... ... ғана аймалай алатындай арман тұлғамен көзі мен көзің, сөзі ... ... ... ... ... емен-жарқын тілдесе қоямын
деп кім ойлаған?!.
Қайран жастық албырттық-ай! Өз ... өз ... ... ... ... ... ... тілің қышиды. Дүниенің барлық ... бері сені ... ... Сен ... бәрі де ... ... кете қоятындай. Университет бітірмей жатып, “Қазақ әдебиетінде” қазақ
фильмдерін сынап ... пен ... ... ... ... ... жаста” Алматы архитектурасын сынап “Телмірген терезелер, қағанақ
қабырғалар” деген мақала ... ... бөрі ... ... ... ... ... де күйін ойлайық!” деп дабыл
қағайын. Редакция телефондары тағы да ... ... ... ... ... ... ем, көзім атыздай болды: “Бұл — ... жас ... ... бар ма ... ... тұр”. “Бұл — Ахмет Жұбанов ... ба, ... ... ... ... оқып ... ... талқыламақпыз. Ертең сағат он бірде, консерваторияда. Қолыңыз
тисе, қатысқаныңызды қалаймыз”. Мә, саған ... ... ... да білмеймін.
Айтылған уақытта консерваторияға бардым. Өңшең сахнада ғана көретін
ығай мен сығай. Ахаң қақ төрді емес, ... ... ... ... ... ең түпкісін иемденіпті. Қасында бір орын бос ... ... деп, мені ... ... Қызу талқы басталды да
кетті. Ешкім ... ... жоқ. ... онда сөз ... соны ... ... бетінде оларға да орын беруге уағдаластық. Тіл ... ... ... созып ем, Ахаң сағатына үңілді. “Түскі үзіліс
болыпты. ... өзім ... ... деп, ... ... ... жөнелді.
Көкшіл ме, сұрғылт па — әйтеуір бозғылт киінетін ... ... ... ... ... ... жұрт білетін бір оқиға ойыма түсті.
“Әлгі Хамаң отыратын мәшине осы ... деп ... ... оң жақ иығы ... ... “Иә, сол, ... Хамаң ол күні әлденеге ... ... ... ... әнтек әуелетіп, қой тү­неткен жердің иісін
сезген арлан бөрідей, құлағын тікірейтіп, ... отыр ... ... бергенде, ігір де жоқ, мігір де жоқ: “Аха, сіз осы, өлең ... ... ... ... ... ақындардың қайсысы мықты ... деп ... ... ... бір ... ... білдім.
Беріден оралып: “Өзіңді ғой, Хамитжан!”— дедім. Батырың қапелімде мүдіріп
қалды. Соны ... ... да, ... ... қайсысының шофері
академик?!”— дедім. Сол-ақ екен, мәшинемнің бөксе тұсы бүлкілдеп қоя берді.
Рахаттана бір күліп ... ... ... Алла риза ... деп, алғыс
айтты”.
Ахаңның жымиып қойып, жайбарақат баяндай салған әлгі әңгімесіне мәз
болып ... ... ... ... ... ... да ... бағының құбыла бетіндегі тұйық көшеге ... ... ... көк шарбақта суретші Әбілхан Қастеев, ал күн батыс қапталдағы
есік-терезесін көкпен бояған тәпене үйде Ахаң ... ... ... ... пысы ... үй ішіне дұрыстап көзім де түспеді. “Жеңгең балаларына
кеткен болды”,— деп Ахаң өзі шәй ... ... ... ... анық ... ... ... түскі үзілістен соң Ахаң
қызметіме өзі жеткізіп салды. Ол күні менің де ... ... ... ... “ең ... ... ... қомпиып жүрдім. Бірақ,
жұрт мақтаншақ екен дер деп, ол күні түскі шәйді ... ... ... тіс ... жоқ. Бір күні жігіттер сеңдей сығысып отырған біздің
бөлмеге қыз көре ... ... ... Ахаң ... ... Көбелек
қуалап жүрген кісідей аяғын еппен басып, ерінін болар-болмас ... ... бас ... Біз ... ... тұрдық. “Әбішжан,
мынау әнеукүнгі күй туралы ... ... ... ... ... ... ... суырды. Ол — кейін кітаптарына енген “Сөз күй ... ... еді. ... ... ... ... бірін
жұмсамай, өз аяғынан әкеліп тапсырған қарапайымдығына қайран қалыстық.
Кейін сазгер алпысқа толғанда, сол оқиға естеріне түсті ме, ... ... ... ... ... жазып беруімді қолқалады. Бұл жолы Ғылым
ака­демиясына іздеп бардым. Терезесі терістікке қараған аядай ... ... ... ... Аяқ ... жер жоқ. ... қыр көзінде
қобыраған қалың бума қағаздардың арасында басы ... Ахаң ... ... мерейім өссе де, жұмыс орнын көріп, көңілім құлазып
қалды. Бірақ, мұнысын да ұлы ... ... ... Мүшелтой
күндері сала құлаш мақалалар жарияланып жатты. Кешқұрым телефон шылдыр ете
қалды. Көтерсем — таныс дауыс. Әдеттегідей мығым емес, ... ... ... ... ... аз ... жатқан жоқ қой. Бірақ, сен
көйлектің ішкі бауындай өнердің өз адамының сөзін айтыпсың. Рахмет. Амандық
болса, хабарласамыз ... ... Бір ... ... да, бір ... ... шым ете ... Жұрттың көпшілігі төбесімен көк тіреп тұр ... ... ... ... әлгі бір ... сөз ләмі мен ... ... не жүргені белгісіз бейтаныс орманға енді аяқ ... ... ... ... лоблып, қобалжып қоя бердім.
Көп ұзамай Ахаңның зайыбы – ... ... ... ... Бір топ ... ... ... Қатты қимастығы көрініп тұрса да, отырысы нық, әңгімесі
ширақ еді. ... аз ... өте өзі ... ... ... ... шығыпты дегесін, іздеп бардық. Сүйек-сүйегі ... ... ... ... ... бет алды көгіс ... ... ... сыпайы сауалдарына тек жауап, мезірет қана жасап, ағыл-тегіл
ақтарылып кетпей, ... ... ... отыр. Өзін емес, естір
құлақтарды аяғандай, көкірегіндегі айтып ... ... ... ... ... ... ... шолып, еміренгені де,
мүсіркегені де белгісіз, иегін ... ... ... үн-түнсіз қалады. Сол жылы сары күзде мен әскерге кеттім. ... ... ... ... қоштасыпты. Әлгіндей-әлгіндей санаулы мезеттер,
енді құдайдан қанша тілесең де қайтып ... ... ... ... ... өз ... ести алмай қалғандарымызды білмек болып,
көзқарақты адамдардың аузына үңіліп, арғы-бергі ... ... амал ... ... пайғамбар жасына жетер-жетпесте көз жұмған оның
өмір жолы, расында да, екінің бірі ... ... ... ат ... ... бір бүйір бұрыс жатқан оқшау орман сияқты екен. Оның қатпар-қатпар
қалың жынысын әлі ешкім жүрегі дауалап ... ... ... ... ... ... мұхиттан Арал теңізіне дейін бірде кілт үзіліп, жайдақ
жазықпен алмасып, бірде ... еңсе ... ... ... ... жапырық таулар сілемінің арасында жеке жайылған нарқоспақтай
Орқаш атты оңаша жота бар. Сол маңайды ... ... ... ... ... ... Темір уезіне қарапты. Соған кіретін Темірорқаш болысының
тоғызыншы ауылы болып есептелетін Қосуақтамның төңірегін ағайынға сыйлы,
айналаға ... өз ... ... Жұбан ақсақалдың қол астындағы
шаңы­рақтар мекендепті. Оның өзі де, үлкен ұлы Қуан да ... жөні ... деп, ... санап, құмалақ теріп қалмаған, төңіректе не болып, не ... ... ... ... ояу, көзі ашық ... болыпты. Арабша,
парсыша, түрік­ше білетін, усул жадид жолын қуған ... ишан ... ... ... тарих, математика, жағрапиядан мәлімет бергізіпті. Оны да
місе тұтпай, жақын маңайға кеп ... ... ... ... олардың көрер көзге таңсық тіршілігіне біртіндеп қаныға бастапты.
1913 жылы Темір уезіне тиесілі екі орыс ... ... өз ... ... ... дейтін қайратты жігітке шымнан кірпіш ойдырып, үй
қалатып, екі жылдық ... оқу ... ... Ашығалиев дейтін
ұстазды шақырып, Қосуақтамда “Уркачевское однокласное ... ... оқу ... ... Ол ... ... ... 1899 жылы
туған тұла бойы тұңғышы Құдайберген әп дегеннен зерек­тігімен ... ... ... ... ... оқу ... бәрін
мерзімінен бұрын үздік бітіріп, сүзектен дүние салған Қуан мен інісі
Тәкеннен қалған екі үйлі ... ... деп ... ... ... ... әуелі Жұрындағы уезд, Ақтөбедегі губерния, сосын Қызылордадағы
республика орталықтарына қызметке шақырылады. ... ... де, ... ... өз ... ... ... емтихан тапсырып, Ленинградтағы
А.С.Енукидзе атындағы Шығыс тілдері институтының ... ... ... Сол ... ... ... дәріс алып,
көп ұзамай Н.Я.Марр, С.Е.Малов, И.И.Мещаннинов, ... ... ... ... ... ... санатына
өзі де қосылады.
Күллі қазақ ағарту майданының жаңа шамшырағына айналған Құдайберген
Қуан­­ұлының шарапатты ... 1906 жылы ... ... ... те құр
қалмайды. Бес жасынан бастап қазақша әріп ... ... ... ... ... ... Тілепбергенов, Абдолла Беркінов ... ауыл ... ... ... ... ... Барлыбай сынды
жыршылардың әңгіме-хиссаларын тыңдайды. Аймаққа аян қарт домбырашы Талым,
нағашысы Әлдеберген, жездесі Ырзағұлдар ... ... ... ... ... ... ... басқарған Құсайын Ашығалиев та домбыра,
гитара, скрипка, мандолинада бірдей ойнап, нота білетін өнерпаз кісі ... Ол ... ... ... ... саз ... баулып, аспаптарға
үйретіп, ән салғызады. 1916 жылы Ахмет ауыл мектебін тауысып, Жұрындағы екі
кластық мектепке ... ... 1919 жылы ... ... соң, ... ... ... Бірақ, музыкадан қол үзбейді. Мәскеуден нота
оқулығын алдырып, мандолина ойнауға жетіледі. ... ... ... ... ... ... орыс ... оркестріне қатысады. 1929 жылы
аспирантураға бара ... ... ... ... ... ... ... Әуелі музыка техникумында А.А.Этигонның скрипка, кейін
консерваторияда Ф.А.Неманның гобой ... ... 1930 жылы ... и ... ... ... мақаласын жариялатқан А.Жұбанов 1932
жылы Ленинград консерваториясының тарих-теория факультетін ... ... ... ... ... “Сен де бір кірпіш дүниеге,
кетігін тап та, бар ... деп Абай ... ... ... заң еткен
жас музыкант ұлттық саз ... қай ... да ... ... пейіл
тұрады.
Арманшыл жастың өз айтуынша, “мамандық таңдауда ат басын ... ... ... ... тығыз байланысты” еді. Ол 1928 ... бір ... ... барады. Кинотеатрлардың бірінде экрандағы мылқау
фильмді скрип­камен ... ... ... ... ... ... оның
пәтеріне іздеп бара­ды. Сөйтсе ол Варшава консерваториясын бітірген соң,
тағдыр айдап, Ақтөбеге келіп, әлгіндей кәсіппен күн ... жүр ... ... ... әуестігін губерниялық оқу бөлімінің бастығы Решетняк та
байқап қалады. Ол Ахметке ... ... ... 1000 әні” кітабын
сыйлайды.Оның мазмұнымен толығырақ танысқысы келген Ахмет оны баяғы таныс
скрипкашысына апарып көрсетеді. Таң ... ол ... ... ... ... ... еңбекке қатты таңғалып, ондағы бір-
екі шығарманы сол арада сольфеджиоға түсіреді. ... ... ... ... ... ... ... теориясынан, сольфеджиодан сабақ алу
үшін Ақтөбеге көшіп келуге кеңес етеді. Ахмет татар махалласындағы ... ... ... ... Таныс скрипкашы П.Чернюкке ай сайын 8
сом төлеп, сабақ алады. Сол күндері-ақ ол А.В.Затаевич жүрген жолмен ... ... Бұл ... ... оқып жүргенде одан сайын бекемдене
түседі.
1931 жылы ... ... келе ... Мәскеудегі қазақ
өкілдігіне тоқтайды. Солардан адрес алып, әйгілі ғалымның ... ... Өзі үйде жоқ ... “Әйелі тұрмыстарының қиындығын, бөлмелерінің
тарлығын, Александр Викторовичтің денсаулығының онша ... ... ... ... ... ... да, ... Викторовичтің “шықпа,
жаным, шықпалап” өмір сүріп жатқандығын ... ... ... алынған ескі рояль, лақсасы шыққан диваннан өзге іліп алар ештеңе
жоқ екен”. Шешесінің әңгімесіне араласпай, ... ... ... ... ... жұртқа айтқызсаң, ән-күйге құмар “әңгүдіктеу ауылдың әңгүдік
баласы” екендігі есіне түсіп, ескі рояльге отырып, ... ... ... салт ... ... ... ... әнін орындап отырған кезде
“үстінде түсі оңған сұр ... сол ... ... ... ... ... ... Затаевич кіріп келеді. Бейтаныс жігітпен құшақтасып,
Ақтөбе губерниясының әндерін жазып алуға бара ... КСРО ... ... жазу мұрағаты берген фонографтың отыз ұршығымен бірге
Қазан вокзалының жүк сақтайтын ұяшығында жатқанын естіп, ... ... ... ... ... шығармаларды қалай жинап, қалай жазып
алудың шарттары мен жолдарын ... ... ... ... қайта естірткенде, олар қызығып, өз репертуарларындағы барды
түбіне дейін сарқып беретінін” түсіндіреді. Әрине, мұндай ... ... ... жазу ... ... ... сөзсіз”.
1933 жылдың ақпан айында Қазақ үкіметі алғашқы музыка техникумын ашып,
оның жұмысын жолға қоюға Ленинградта оқып ... ... ... ... демалыс алып келген аспирант біржолата Алматыда қалып қояды. Техникум
жаны­нан халық музыкасын зерттейтін ... ... ... жанынан
халықтың музыка аспаптарын қайта жасау, жаңарту, жетілдіру ... ... Онда ... да домбыра жасап жүрген Қамар
Қасымұлы мен скрипка жасап жүрген шеберлер Борис және ... ... ... ... жасағандары Арқаның қысқа мойын қалақ бас, ... ... қозы ... альт ... ... ... қолдан иірілген қой
ішегі емес, дәрігерлер ... ... ... тағылды. Ол қатты
бұрауға, дыбыстың күшті шығуына қолайлы еді. Қосарлап сым ішек таққан прима
домбыралар да ... ... мен ... шақыртылған әйгілі
күйші Лұқпан Мұхитов бастаған он бір ... ... ... Ол ... ... кісіге жетті. Бірігіп ойнауға айлап машықтанып жүргенімен, көпшілік
алдына шығуға асыға қоймады. ... 1934 ... ... айы да ... Дзержинский көшесіндегі Қазақ драма театрының іші-сыртына
құжынаған халық қаптап кетті. Дәл бірінші ... күні ... ... ... ... халық өнері қайраткерлерінің слеті ... ... ... жеті ... жол ... пойыздан ауырып түскен
А.В.Затаевич те отырды. Ол бұрынғы ... мен ... ... бір ... Троцкий тұрған, “Жетісу” мейманханасынан әзірленген
бөлмесіне тек тұмсығын сұғып, дереу абыр-сабыр болып жатқан театрға тартты.
Шартараптан келген сан ... ... көз ... ... бақты. Нота
дәптерін тізесінің үстіне қойып, бұрын естімеген шығармаларын жан ұшыра
жазып алып ... ... ... ... ... ... қағып, үсті-үстіне қайран қалумен болды. Жұрттың бәріне ұзақ ... ... ... ... ... тістерін ақсита күліп, масаттанып
қояды. Слеттің ақырғы күні тіптен есі шығып кете жаздады. Сахнаға ойда ... ... ... ... ... ... бен “Кеңес” күйін,
“Дударай” әні мен “Келіншек” биін ... ... ... ... ете ... ... ... жасыра алмай, иықтасып қатар отырған Ахмет
Жұбановты айқара құшақтап, ... ... ұзақ ... ... көптен күткен
арманына жақсы көретін шәкірті жеткеніне төбесі көкке ... ... ... ... насихаттау үшін әлгі ансамбльді негізге
ала отырып, қазақ музыканттар тобының ... ... ... Сол күнгі
кешкі жиын әйгілі ғалымды ұлықтаған ... ... Ол өз ... қазақ өнеріне деген ыстық сүйіс­пеншілігі мен ... ... ... деген шексіз ризашылығын ағыл-тегіл ақтарып бақты.
Аталмыш байқау қазақ музыкасындағы жаңа кезеңді бастап ... ... ... аты ... ... енді ... ерен күйшілігімен
таңғалдырды. Мұны теория жүзінде алғаш дәлелдеген Құдайберген Жұбанов еді.
“Қазақ музыкасындағы күй жанрының пайда ... ... ... ол: ... мен ... екі ... ... өзі халық музыкасының жетіскен сатыда
тұратындығын көрсетеді. ... ... ... ... ... ... ән ... әуелде бір болып, бара-бара бірінен бірі айырылып, ... ... ... болып, егізделіп шыққан. Халық ... ... екі ... әлі ... ... ... Музыкалық шығармаларының
барлығы да тек әндер ғана ... күй ... ... атымен білмейтін елдер
де бар; немесе ән мен музыка ... қоса ... бір ... биді ... ... синкретизм деңгейінен асып болмаған бірқатар елдер
және бар”,—дей келе, татар тілінде әнді де, сазды да ... ... ... ... тек ... ойнайтын саз тіптен болмайтынын, ал өзбек
музыкасында ән, күй, би ... ... қой ... ... жүретінін
айтады. Олай болуының себебін әуелде ән, өлең, би адамдар­дың ... ірге ... ... ... сырына қанығып болмаған табиғатты өз
дегендеріне ылықтырып ... ... ...... ретінде
қалыптасуымен түсіндіреді. Келе-келе мұндай еліктірме ... өзі ... Әр ... әр қилы ... ... ... әр ... сараланады. Бұрын бәрімен шұғылданатын абыздар енді есепшілерге,
жұлдызшыларға, бақсыларға, тамыршыларға бөлініп, әрқайсысы әр ... ... ... ... ... өз ... сүйемелдейтін магиялық
тәсілдері де әралуанданады. Ол әкеден бала үйреніп, ... ... ... Бұл ... әр ... әр қилы ... Қазақта бақсы
“ауруды бағатын” емшілікті ғана білдірсе, көптеген жұрттарда ол науқас
адамның көңілін ... ... ... ... ... де, ... ... де білдіреді. Музыка терминдерінің семантикасы да соған айғақ
болғандай. “Қобыз” сөзі ежелгі “абыз” ... ... ... ... арабтың “тамбур”, бенгалдың “тапыр”, гректің ... ... үн ... ... бір нәрсені білдіретін ең бір түпкі ұғымнан
тараса керек-ті. “Күй” ... ... ... ... ұғымнан шығарып, Қ.Жұбанов
музыкалық терминдер әралуандығын адамзат қоғамының айналадағы дүниені тануы
барысында қалыптасқан кәсіби жіктелу эволюциясымен ... ... ... ... ... ... сирек кездесетін айрықша тосын
құбылыс ретінде қарастырады. “Бұл — осы күнгі Еуропаның симфониясы тәрізді.
Мұндай дәрежеге жетісу үшін ... ... ... ... ... ... ... қазақ музыкасының ең жоғарғы түрінің үлгілері деп
білуіміз керек”,— деп түйіндейді.
Солай бола тұра ... ... ... Құрманғазының генерал
В.Перовскийді, жорналшы Н.Савичевті, Дәулеткерейдің жат жерлік мәртебелі
меймандарды, ... де ... көк ... ... ... болмаса, халық күйлері бейтаныс аудиторияларда, көп халық
бас ... ... ... ... бермейтін-ді. Тек әйгілі сазгер Сейтек
Оразалиев 1923 жылғы тамызда бүкілресейлік ... ... күй ... мәскеуліктерді әбден тәнті еткен-ді. Алайда, қазақ
астанасындағы “өз білгіштеріміз” 1936 жылы ... рет ... ... ... не бір саңлақ шығармаларын орындаған ... іш ... ... ұзақ ... деп қызметтен қуып жібереді.
Сөйтіп, күй 1934 жылдың маусымына дейін сүтке тиген күшіктің ... ... ... ... ... ... келді. Ленинград аспиранты
Ахмет Жұбанов бұл өкінішті ... ... күш ... Ол да ... Жұбановтың “Бұрыннан бар музыка мұраларын ... ... ... ... күшейтіп, примитив ... ... ... ... ... ... ... талап,
жігер тудыратын элементтерін саралап алып, кертартпа, сары уайым, жасықтық
туғызатын ... ... — осы ... ғана ... ... қазіргі музыкасын
дамытуға болады. Халық музыкасы мұраларын зерттеудің маңызы зор ... ... ... ... ... Ұстазы А.В.Затаевичпен тізе қосысып,
жоғарыда айтылған жаңаша өнер ... ... ... байқауға жер-
жерден келген дәулескер домбырашылар, қобызшылар, сыбызғышы-сырнайшы­лармен
толықтырып, ұлт аспаптары оркестрін құруға күш ... Ол ... ... ... ... Оның көркемдік жетекшісі және бас дирижері
болып Ахмет Жұбанов тағайындалады.
1935 ... ... ... ... ... ... 8. Дзержинский атындағы
клубтың шымылдығы сырғып ... ... жұрт ... ... лық ... ... ала ... биқасап матасынан тігілген сырма шапан киген
бей­таныс адамдарды көріп, ... ... ... ... ... ... домбыраларын танып, дуылдата қол соқты. Алдыңғы
жақтағы аузы-басы сүйреңдеген бір ... ... ... қақ ... қаздиып тұрып алғаны несі!?”— деп, дирижерге тиісті. Алты ай бойы
дайындалған ... Қали ... алып ... ... ... ... жетіп қалған желаяқ­тардай желпініп, аласұра арындатты. Зал дуылдата
жаңғырықты. Шарт-шұрт шапалақ басылмай тұрып алды. “Бис,бис” деудің орнына,
“бас,бас” деп ... ... ... сұрауымен күй қайта-қайта
орындалды. Залдағылар да, сахнадағылар да жаппай көздеріне жас алып, мәре-
сәре боп жатты. ... ... ... қандай қуанған болар еді?!”,—
деп қиялдады жас дирижер.
Сол жылғы жазда ... ... ... Қай ... ... да,
халықтың қуанышында шек жоқ. ... ... ... ... ... үстіне шанағы үлкен, дыбысы қоңыр тенор домбыралар қосылды.
Қақ төрге ата қаздай алшайып, бас ... ... ... ... ... Жаппас Қаламбаевқа Қараталдан келген Жұмағали Қасымов қосылды.
Ұжымның көлемі кеңіп, ... ... ... күй саны да ... ... күйтабақ жазатын бригада келіп, оркестрдің орындауында
он бес күй жазып ... Оны ... ... ... ... ... Қыс бойы ... өнерінің Мәскеуде болатын он күндігіне
дайындық басталды. Ұлт оркестрі үлкен концерттің шымылдығын ... ... оқу ... ... ... ... ... таңдап алынып, бұрынғы отыз кісіге тағы да отыз кісі ... ... ... ... екі жүз елу ... ... оркестрде
ойнады. Олар Үлкен театрда қойылған қорытынды концерттің шымылдығын ашты.
Мәскеуліктердің аузынан “Жамбыл”, ”Күләш”, “Қазақ ... ... ... ... Сол ... ... ... Жамбыл атындағы ұлттық
филармония құрылып, оған да ... ... ... ... ... ештеңе шықпайды, оларды жиып қойып, балалайка, мандолинаға көшу
керек” дейтіндердің ауыздарына құм ... ... ... оркестрге
нота сабағы жүргізілді. Нотамен ... үшін ... ... ... пернесі өзгертілді. 1937 жылы музыка аспаптары әуездеріне ... ... ... ... ... ... ... бас, контрабас
қобыз болып, домбыралар бірінші, екінші прима, альт, бірінші, екінші тенор,
бас, контрабас домбыралар болып бөлек-бөлек сұрыпталды.
1937 ... 7 ... ... ... ... ... “Музыкалық мезеті” мен М.Глинканың “Руслан мен Людмиласындағы”
“Черногор маршын” бастан-аяқ нотамен ойнап шықты. 1938 жылы оның ... ... ... ... 1938 жылы ... ... ... сұлу”
спектаклін, “Амангелді”, “Райхан” фильмдерін әуездеді. 1941 жылы ... ... ... “Қазақ рапсодиясы” сияқты кең қарымды
орындаушылық құлашты, шеберлікті талап ететін симфониялық кейіптегі ... ... ... 1944 жылы ... он ... ... ... басқа Орта Азия елдеріне үлгі боларлық ... ... баға ... Сол ... тамыз айында құрылғанына он жыл толып, осыған
орай оған ұлы Құрманғазының аты ... 1949 жылы ... ... ... ... Құрманғазы атындағы ұлт аспаптар оркестрінің мұншалық биік
самғауы Ахмет Жұбановтың саналы ғұмырының ең басты ... ... ... ... ... ескі Верныйдың құлағалы тұрған қарағай
үйлерінің ... ... ... ... ... сұрыптады. Тек оқу
орындарына ғана емес, салынып жатқан ... ... ел ... келген
жұмысшы қазақтарға домбыра тартқызып көріп, күйшілер ... ... ... ... оркестрдің қақ төрінде контрабаста ойнап ... ... ... 1938 жылы Фурманов, Киров көшелерінің бұрышындағы төрт
қабатты тұрғын үйді салып жатқан бригаданы басқарып жүрген кезінде Ахметтің
қалай іздеп тауып, ... ... алып ... ... ... ... еді. ... базар қоймай аралап, шартараптан ағылып келіп жатқан
ауыл адамдарының үсті-бастарына қарап, ... ... ... ... екі ... екі адам ... ат басты, атан жілікті
атпал ... ... ... ... бара ... ... ... кететінін ойлап, өңі әдемі қыз-келіншек көрсе, бүр жарып
тұрған бұтақты айналсоқтаған бал арадай шыр айналып шықпайды ... ... ... ... да, ... жасы мен ... да, ойналатын шығармалар ауқымында да біркелкіліктен ... ... ... әралуандылықты қолдан жасауға емес, қазақ
саздарының өз бойынан табуға тырысты. ... ... ... ... құлпыртып тұрған симфонизм мен полифонизмді қалыптастырып
жүрген дыбыс байлығын ең ... ... ... ... ... бере алатын төл аспаптарды іздестірді. Олардың ұмыт болғандарын
қайтадан қолданысқа ... ... әуез ... жетілдірді.
Әрқилы дауылпаздар, шақша-мүйіз, тас сырнай, шаң қобыз сынды сирек аспаптар
солай ... үнді ... және ... сым ... пиккола
домбыра, альт домбыраның жаңа түрі, көптен қазақыланып кеткен тиекті сырнай
(гармонь) оркестр құрамына солай енді.
Ахмет халық ... ... оның ... ... ... ... ... арқылы жүзеге асыруға күш салды. ... ... өнер ... даму арқылы өсе алады. Әйтпесе, біреудікін ... ... ... төл өнер ... ... ... ... айналып, өз
ғұмырын өзі қысқартады деп санады.Ағасы Құдайберген айтқандай, бір кездегі
синкретті өнер ... ... ... ... ... ... саз өнерінің әуен алуандығы мен әуез байлығына – ... ... ... тұра ... жақсы түсінді. Содан туындаған
жаңартуларды жатсынғандар мен оларды жәй ... бос ... ... де табылды. Кәрі буын күйшілер, мәселен, Дина Нұрпейісова,
ішекті жаңартуға қарсы шықты. ... өз ... қой ... ... ... бір аспаппен шектелмей, көп аспаптан тұратын оркестрді ешқашан
жатсынған емес. Өйткені, бір ... ... ... ... үнін ... ... ... әлсіз дыбыс деп емес, оны алыстан ... ұлы ... ... ... ... тамаша әуені деп түсіну
керек”,—деп еді. Ахмет ... оны ... ... асырудың бірден бір
жолы қазақ күйлерін оркестрге түсіру деп ... Оның ... ... ... арманын шындыққа ай­налдырады. Қазақтың күйлерін
семіртіп, кеңейтіп, өрістетіп, ... ... Бұл ... ... ... көп көне ... қиқар Дина да мойын­дады.
Ол турасында А.Жұбанов: “Оркестрге “Әсем қоңырды” түсіріп, ұлы ананы
шақырып алып ... ... ол ... ... ... Күй аяқталған
кезде тек маған қарап: “Ой, ... ... деп, ... сүйді. Жеке
орындағанда “Әсем қоңырды” ешкім де Динаның өз орындауындағыдай шығара
алмайды. Ол мұны ... ... мына ... ... ... шоқтығы
өсіп, үлкейтілген фотодай, ... ... ... ... ... қарт ... сезе қойды”,— деп жазады. ... ... ... ... жаңа аспаптар қосуға ... ... ... ол ... тез ... ... Жұбановтың мұншама “оркестр ... ... деп ... көбіне-көп, еуропалық білім алған ... ... Олар ... ... ... ... парыз оларды
нотаға көшіріп, сольфеджиолап, фортепьяно, скрипка, виолончель, баян,
аккордеон сияқты ... ... мен ... ... ... ... ... немесе жаңаша аранжировка жасап, осы
заманғы кең ... ... ... жаңа шығармаларда молынан
пайдаланумен бітіруге болады”,— деп санады. ... ... ... ... ... ... ... Ұлт аспаптарын жетілдіру арқылы
еуропалық симфонизм мен полифонизмге жақындай түсу ... ... ... Абай ауылдарында сым ішек тағылған домбыралар болғанына сүйеніп,
тұсында “Темірбековтің ... ... ... ... ... ... сол ұғыммен қолданысқа енген бас домбыра (1953),
контрабас домбыра (1936), бас ... ... ... (1957), ... ... оркестрмен біте қайнасып кетті. Таза еуропалық аспаптар
саналып келген көптеген шекті, үрмелі, ыспалы, ... ... ... ... ... түркілік баламалары табылды. Бұл ұлттық
оркестрдің үнін байытып, дауысын зорайта ... ... ... ... ... Ахмет Жұбанов бастап берген бұл бастаманы кейін сәл ... деп ... қоя ... ... ... әлсіреген тұста Болат
Сарыбаев, Нұрғиса Тілендиев, Өзбекәлі ... ... ... тренола қағысын домбыраға, тиекті аспаптар квартетінің ойнау
қағи­даттарын қобызға ... ... ... орыстың, Батыс
Еуропа классиктерінің, ... ... ... ... ... ... ... жоғарылай түсті. ... ... ... ... ... ... шетелдерді аралап, гастроль сапарларына шығу нәтижесінде оркестр
өзінің жемісті жолда келе жатқан­дығын, қазақ ... ... ... ... бір ... өзі екенін танытты”,—дейді академик ғалым.
Біздің айтарымыз, осындай тамаша өнер ұжымын ұйымдастырып, жетілдіру
арқылы ... ... ... ... ... тарих талап етіп отырған қайта
құрылуы мен жаңаша дамуының заманалық аса ... ... ... бірден бір мұрындығы және ең бас қолбасшысы болды.1933 жылы
Алматыда музыка-драма ... ... ... ұлттық оркестр мен
му­зыкалы драма театрына мамандар даярлауды қолға алған, 1944 жылғы тұңғыш
жоғары өнер оқу орны — ... ... ... көп салалы
және көп жанрлы кәсіби өнерді дамытуға қажетті мамандар әзірлеуге кірісті.
Бұл ... ... ... ... ... ... ... орын­даушыларды көп түлеткен беделді жоғары мектепке айналып отыр.
Аса ірі ... және ... ... тек ... ... қанағаттанбай, ұлттық өнерді жаңаша дамытатын шығармашыл
күштерді тәрбиелеуге де ... мән ... Ол 1939 жылы ... ... ... ... ... сайланып, оны ондаған жылдар
бойы үздіксіз басқарды. Алматы консерваториясы жанынан композиторлық бөлім
ашып, ... ... ... ... ... ... Н.Меңдіғалиев, М.Маңғытаев, К.Күмісбеков,
Б.Баяхунов, Ш.Қалдаяқов, М.Сағатов сынды айқын дара талант ... ... ... ... ... ... аса ықыласты еді. Бір кезде ол Екінші
Алматы вокзалынан қала орталығындағы ... жаяу ... келе ... ... құйқылжыта шертілген домбыра үнін естиді. Кілт тоқтай қалып,
төңірегіне қарайды. Тұсындағы аулаға кіріп, маңайына құлақ тосады. ... ... ... ... ... ... бір қиық құлақ қара бала тыр
жалаңаш кеудесін ... ... бір ... бір ... ... шалғыластырып
қойып, шалқасынан түсіп, қара домбыраны безілдетіп жатқанын көреді. Кәнігі
ұстаз күй біткенше дыбысын шығармай, ... ... Бала ... ... ... дауыспен күжілдетіп ән бастай жөнелгенде, жөткірініп дыбыс
береді. Сақ құлақ бала шошаң еткізіп, ... ... ... Ирелеңдеген ұзын
мойыны сорайып, бұлтыңдаған жұтқыншағы күдірейіп, қалқайған ... ... ... ... қарап алады. Сосын кенет тісін ақситып:
“Ассалаумағалейкум, Ахмет көке!”— деп, екі ... ... ... ... ... ... ешқандай теңдесі жоқ шексіз талантты шәкірті айтулы
ұстаздың ... ... Ахаң ... ... тұла ... ... тұрған ақ сайтаны бар. Егер оның анау ... ... ... ... бір ... ... ... жіберсе,
ол шырпыдай шашылып жерге түспес еді. Әуеге ілініп, ... ... ... ... басып, билеп кетер еді”,— дейтін. Шын таланттың
шын талантқа шындап масаттанғаны осындай-ақ ... ... ... ... ... ... ... соншалық үйірімді болыпты. Тілінің күйдіргісі де, күлдіргісі де ... өз ... ... ... ... кекеш, бір соқыр, бір кемпір, бір
шалдың одағы” атандырылып жіберілген композиторлар ұйымы әп дегеннен жаңаша
қалыптасып жатқан қазақ өнерінің ... ... ат ... ... ... теориясына жетік, шебер ұйымдастырушы, тумысынан дирижер, тамаша
педагог кешегі көк ... тау ... көк ... ... “әйтшулеп”, қой
баққан Кенен ақсақалдың да, Нарын құмында көзін ашар-ашпаста Құрманғазыдан
бата алып, өзінен ... неме жоқ деп ... ... ... ... Дина ... ... ең атақты мектептерінде тәрбиеленген үздік музыкант атанып,
шамалыға пысқыра қоймайтын Евгений Григорьевич ... де ... ... ... ... ... орамалдай есіліп тұрған жұмсақ мінезді
Латиф Хамидимен майлы қасықтай араласып кету онша ... ... ... ... отызыншы жылдары Қазақстанға келген Л.Шаргородский, С.Шабельский,
В.Великанов, А.Надиров, А.Зильбер. ... ... жаңа ... ... ... ... шаңырағының уығын қадасуға шақыра білді. Ахаң
соғыс жылдарында Қазақстанға келіп уақытша пана ... ... ... ... ... ... ... А.Островский, А.С.Алексеев, П.Гурьевич, Р.Михайлов,
Ю.Бирюков, С.Туликов, ... ... ... ... ... де көйлектің ішкі бауындай дос, жолдас, өз адамы болып ... ... ... ... насихаттау мен дамытуға белсене араластыра алды.
Әйгілі композитор Сергей Прокофьев қазақ ... ... ... ... ... ... кірісті. Ол, бірақ, аяқталмай қалды. Дирижер
В.Пирадов өзі ... ... ... “Сарыарқа”
симфониялық сюитасын, М.Төлебаевтың “Қобыланды” атты ... ... ... ... ... М.Төлебаевтың скрипкаға
арнап жазылған поэмасын өз ... ... ... Аса ... ... ... Дина Нұрпейісованың орындаушылық өнерін тамсана
насихаттады. Қазақ әуендерін құлпырта ... ... ... ... ... ... С.Туликов Аманкелді Имановқа
арналған “Атты әскер маршын”, М.Скорульский Абай ... бір ... ... ... ... жазды. Ахмет Жұбановтың мұрындық
болуымен меймандар арасында кеңінен өрістеген мұндай ... ... төл ... ... де ... ... туғызды. 1942
жылы Е.Брусиловскийдің майдан өмірінен жазылған “Гвардия, алға!”, 1945 жылы
Е.Брусиловский мен М.Төлебаевтың “Аманкелді” ... ... ... Ахмет Жұбанов тамаша музыка ұйымдастырушысы болумен қоса,
аса ірі композитор екендігін де танытты. Ол 1944 жылы Л.А.Хамидимен бірігіп
жазған ... ... ... Ол, шын ... ... ... әбден
келген тұңғыш қазақ операсы еді. Оған дейін қойылып ... ... ... “Ер ... ... ... ... халық әндері мен күйлерін
қапысыз сұрыптап, жан-жақты сараптап, жеткізе пайымдап, қайта қорытып ... ... ... бұзбай, ұшасын ұшалай, мүшесін мүшелей, қазанға
тоғыта салғандай, мұрты ... ... ... түгелімен “бір әннен
соң бір ән” қағидасы бойынша бастан-аяқ қосақталған қойдай көзінен ... ... ... біртұтас шығармадан гөрі құрақ көрпедей алабажақ
“музыкалық монтаждар” еді. Ал Жұбанов пен Хамидидің “Абайының” әдеби ... ... ... де ... ... мейлінше сом туынды еді. Онда ... үшін ... соны ... ... ... желдірме (речитатив),
ансамбль, хор пішімдері ... ... ... ... ... биік ... мен ... шарттары ұлттық бояуды жоймай,
жіті сақталынды. Көпшілікке түсінікті әуен мен ... ... ... ... ... ... ... келістіре мүсінделді. Оның
тұңғиық рухани дүниесін мөлдіретіп терең аша ... саф ... ... ... сара ... ... ... адам болмысының ұңғыл-
шұңғылына терең бойлата білді. “Абай” мен одан сәл ... ... ... ... ... ... ... сахнасының әлі талай таңдай
қақтыра беретін ең асыл інжу-маржандары, кәсіби ұлттық музыкамыздың ... ... ... табылады. Бұл авторлық қосақ бірігіп жазған
“Төлеген Тоқтаров” та өз тұсындағы репертуардан ... орын ... ... ... білетін Ахмет Жұбанов күрескер-сазгер Сары Батақұлының өмірінен
“Сары” (1948) атты бір ... ... ... ... ... ... сұлу” (1938),М.М.Иванов-Сокольскиймен бірге М.Ақынжановтың
“Исатай-Махамбет” (1938) спектакліне, ... ... ... (1938) ... ... ... ... кең тараған “Отаным”,
“Ақтамақ”, “Ақ Шолпан”, “Біздің ел”, “Ақ көгершін”, ... ... ... ... ... әндер мен романстар туды. ... ... ... ... “Қазақ билері”, “Төлеген Тоқтаров”, “Ария”,
“Во­кальдық сюита”, ... ... ... ... аспаптық, симфониялық
шығарма­ларымен байытты. ... ... ... ... ... саз ... жаңа жанрдың бастауы болды. Аз жазса да саз жазатын
талғампаз композитордың бұл туындылары ... ... төл ... ... ... ... ... кәсіби композиторлық
мектептің негізін қалаған Ахмет Жұбанов осы ... көп ... ... қай ... да ... із сала ... ... отызыншы жылдары Алматы драма және ... ... ... ... ... мен зерттеуші шеберханасы соғыс жылдарында
КСРО Ғылым академиясының ... ... ... секторына ұлғайтылды. Ол
шағын сектор келе-келе ... ... ... ... ғылыми-зерттеу
институтына айналды. Соғыстан кейін Ұлттық ғылым академиясы ... ... оның ... ... және ... мүшесіне сайланып,
құрылтайшыларының бірі болды. Оның ... ... ... мен теориясын
зерттеудегі ерен еңбегіне кім-кім де ... ... ... етене
музыкалық дамуымыздың елден ерек биік деңгейі болып табылатын күй ... ... ... ... ... ... ... жинап
зерттеген А.В.Затаевичтің 1925 және 1931 ... ... екі ... 1500 ... тек ... ғана ... еді. Ал Ахмет Жұбанов
зерттеген сан алуан саңлақ ... ... ... Өскенбаевтың ғана жеке
репертуарында, ғалымның өз аузымен айтуынша, үш жүзден астам күй ... ақ бас ... ... ... күй ... шағаладай шүйіліп
шарлағанын көзге айқын елестете беруге болғандай. Оның бұл ... ... ... ... ... аса бай ... ... картасын жасаған ұлы Қаныш Сәтбаевтың әлемдік ғылыми
тәжірибеде аса сирек ... ... ... ғана ... ... тек бір ғана ... құмынан ақсүйектерге тән ... ... ... мен ... ... ... ... Құрманғазы
мектебін, Жайық бойы­нан Мәмен мен Баламайсаң, ... ... ... Жем ... Абыл мен Қошқар, Маңғыстаудан Есір мен Өскінбай,
Еділ сағасынан Боғда мен Байжұма, Үстірт пен ... ... мен ... маңынан Үсен төре мен Қазанғап, Қаратау бойынан Ықылас пен Сүгір,
Бетпақдаладан Тоқа мен ... ... мен ... ... ... ... ... мен Әшімтай мектептерін тапты.
Сазгерлік мектептер орындаушылық үрдістерге тап ... ... өнер ... ... одан ... күрделілене түседі. Оны Ахмет Жұбанов бірінші рет
ұлт аспаптар оркестрін құрып, оған жан-жақтан ... ... ... ... бірі ... ... ... кездескенде байқаса,
кейін халық арасындағы күйлерді жинап, зерттей бастағанда, ... ... Бұл ... ... ұйым­дастырушылық, ұстаздық ... ... ... мәжбүр етті.
Ол 1942 жылдың аяғында “ХІХ ғасыр мен ХХ ... ... ... ... атты кітабын шығарды. Аталмыш еңбек “Ғасырлар
пернесі” (1958,1975), ... ... ... (1962), ... (1963), “Замана бұлбұлдары” (1963, 1975), автор қайтыс болғаннан
кейін жарық көрген “Ән-күй сапары” (1976), “Өскен өнер” (1985) ... ... ... ... дамуының кезең-кезеңдерін зерделейтін іргелі
зерттеулерге ұласты. Олардың әрқайсысы жеке-жеке сараптауды ... ... ... Біз, ... арасынан ерекше ... ... түп ... ... табылатын Құрманғазы (1936, 1958) мен бүгінгі
қайта түлеуінің ең ... ... ... табылатын Мұқан Төлебаев (1963)
шығармашылығына бағышталған монографиялық портреттеріне ғана тоқталмақпыз.
ҚҰРМАНҒАЗЫ – ... ... те, ... те ... ... ... ... тұлға. Ақтық күндеріне дейін ол туралы
радиоопера, екі ... ... ... ... ... шектелмей, түгел
дерлік кітаптарының орталық кейіпкері етуі — соның айғағы. ... ол ... ... ... ... ... оны ... кісілермен тегіс кездесіп, ол
жайында азды-көпті мәлімет білген адамдардан ешкімді тастамай, ... ... ... ... ... жәй
әншейін жолсапар хикаяттарының өзінен ... ... пен ... ... символына айналған алып тұлғаға деген шынайы ізет пен
ыстық махаббат жалыны от шарпиды.
Құрманғазы тағдырын ... ... ... ... тарихының
дүниетанытқыш, сезім түзілткіш, сана қалыптастырушы құдіретін ... ... ... ... тылсым сырларын ашады. Алуан
бағдарлы, санқилы сипатты және көп ... ... ... ... ... ... және ... даралық пен суреткерлік өзгешеліктің
қиямет-қайым төркіндерін жан-жақты ... ... ... ... ... ... ... жеткізсе, ұлттық намыс қана
халықтарды қарабайыр тобырлықтан әлеуметтік кемелділік пен келешегі жарқын
салауатты қауымдастыққа жетелейтінін ... ... ... ... ... күйлері қазақ ұлтының
кер тағдырдың талай тауқыметті өткелегінен аман сақтап қала ... ... ... ... ... ... ... ұмтылыстары мен
жарқын жасампаздығын бейнелеген Мұқан ... ... ... мен ... ... ... ... зерделейді. Ғалым
аға жеткіншек әріпте­сінің шығармашылық жеңістерінің шынайы намысшылдықтан,
бір басының ғана емес, бүкіл ұлт ... ... асау ... ... ... дәл ... аса ... жеткізеді. Сонау 1939 жылы
Мәскеу консерваториясының жатахқанасына іздеп барып танысқанында қағаздан
басын ... ... нота ... ... есейіп барып үйренген пианиноға
алма-кезек шұқшиған бейнетқор жігіттің әнді місе ... ... ... деп, бірден ірі жанрларға өршелене ұмтылғанына қарап, оның алысқа
сілтейтін арынына шексіз сенгенін ... ... ... сол өзі көп менсіне қоймайтын ән жанрының өзінде “Бесік ... мені ... ... ... ... ... ұзын ... құлағанын”, “Ақ
марал” сынды терең философиялық мән мен биік ... ... ... ... ... ... туғызды. Аспаптық музыкада скрипкаға
арналған “Лирикалық биіне”, “Бесік ... ... ... оркестрге арналған “Қазақстан” атты поэмасы мен ... ... ... ... ... ... “Жастық” сютасы мен
“Желкілдек” атты кантатасына аузы­ның суы құрып аса ... баға ... ... ... ... Мұқан­ның басты туындысы “Біржан-Сараға”
әбден қапысыз шыңдалып, кемеліне келіп жеткендігін баса көрсетеді.
Әлі сары тіс ... ... ... жеті ... дүние салған есіл
ердің әу бастан-ақ өз мәресін өзі ... ... ... үңіліп, ХХ
ғасырда әлемдік танымалдыққа ие болған не бір ... ... ... ... ... ... Оның төл ... осы заманға
кәсіби сазгерлік дамудың шырқау биігіне самғата көтеруінің басты сыры – осы
кемел талант пен биік ... ... ... ... деп ... туралы жазған Жұбановтың әр сөйлемінен өз әріптесіне таусыла
тамсанған мақтаныштың лебі ... ... ... ... мұндай
шығармашылық даусыз жеңісі – музыканың ғұлама тарихшысы, сұңғыла теоретигі,
өнердегі қай ... де ... ... тапқан аса кемел ұйымдастырушы,
академик А.Жұбанов үшін ... төл ... еді. ... ол ... аса бай ... ... ғана деп есептеген астамшыл көзқарасқа
әуелден қарсы болды. Ол ... ... бойы ... бай ... ... музыкамыздың бүгінгі және ертеңгі кәсіби дамуының ең басты сарқылмас
қуаты, таусылмас мүмкіндігі деп түсінді. Ол “Абайды” сондай нық ... ... ... ... ... деп ... Ал ... асқақ мақсаттың ақиқатқа айналуының асқар шыңы деп бағалады. Бұл тек
асқан таланттарға ғана тән шын ... еді. ... ... ... ... ... еді.
Осындай азаматтық мәрттік пен рухани сахилық А.Жұбановтың Құрманғазы,
Абыл, Дәулеткерей, Тәттімбет, Дина, Қазанғап, Түркеш, Байжұма, ... ... ... ... Қауен, Баламайсаң, Есір, Өскенбай, Ықылас, Сүгір,
Дайрабай, ... ... ... ... ... ... Махамбет,
Лұқпан, Оқап, Қали, Мұрат, Жаппас, Қамбар, Ысқақ, Дәулет, ... ... ... ... ... сынды орындаушыларға, Ғ.Дуғашев,
Ш.Қажығалиев, Ф.Мансұров, Н.Тілендиев, ... ... ... ... ... ... да молынан сезіледі. Ол өз
замандастары Қ. ... ... ... ... ... ... Ж.Омарова, ағайынды Абдулиндер,
А.Тоқ­панов, Қ.Қожамияров, Р. Елебаев туралы да дәл ... ақ та төк ... ... келгенде, бұлардың көпшілігі сазгер, ... ... ... А. ... ... ... ... шайнасқан
тікелей әріптестері, өнер салыстырып, бақ сынасқан замандас бәсекелестері
еді. Сүйте тұра, ол бір етікші бір етікшінің ... ... ... ... шегесін қисайтып, тігіп отырған тарамысын түйілтіп алады дейтіннің
кебін кимей, ... ... ... әділ ... ... ... кеңпейілдік бар жерде ғана ел қамын жейтін кемелділік өрістеп,
ұлт мүддесі үстем түсе ... бір сәт ... тек ... пен ... ғана ... ... өнер дүниесіне,
жалпының көңілін тауып, көптің мүддесін ... ... ... ... да ... зор ... ... шынайы адамгершілік пен мейірбандықтың нұры төгілген шуақты өлке
ретінде шабытпен әспеттеді. Өнерпаздарды тағдыры жағынан ... ... ... мен ... жағынан нағыз ақ періште жандар қып сипаттады.
Оларда тек абзалдық пен ... ... мен ... ... ... деп есептеді. Соған қарап, оқырмандары мен тыңдармандары Ахаңды жер
үсті тіршіліктің иіс-қоңысы мұрнына бармайтын, пейіш ... ... ... ... біреу екен деп қалулары да ... ... ... адамша өмір сүрудің ешқашан жеңіл болмағандығын, қайта ... ... де ... ... ... ... де, жан-жағын
саналы түрде жарастық пен татулыққа шақырып өткен шынайы гуманист еді. Өз
маңдайы ... ... ... ... де, ... ... ... мейірбандыққа үндеп бақты. Адам адамға кіжінгеннен қоғам да,
заман да жақсармайтынын өзі де жете ... ... де жете ... ... тұтас бір ғасыр үміт пен үрей арбасып, бірін-бірі алма-
кезек ықтырып, итжығыс ... ... ... ... алапат әлеуметтік
катаклизмдер заманында өмір сүрді. Оның өз арманыма ... енді ... ... ... ... текетіресті көкке көтере дәріптеген қызыл
тоталитаризмнің күшәла жеген ... ... ... ... аспанды
алақандай, жерді тебінгідей еткен тұсына тап келді.
Сол бір сәт ешқашан естен шыққан емес. 1936 жыл. ... ... ... ... ... ... Іште ұлы ... арналған бірінші концерт
жүріп жатты. Фойеде әлі бояуы ... ... ... атты ... Ұлт ... оркестрі дауылпаз сазгердің оннан астам ... ... лық ... халық әрқайсысын сілтідей тынып тыңдап,
артынан ұзақ қол ... ... ... бұған дейін біздің
жұртымызда мұндай сазгер, оның ... мол, ... ... ... ... ... естімеген де еді. Қанша тыңдаса да,
құмарларынан ... ... ... да! Тағы да!” деп ... қолқалайды.
Әрқайсысының көкірегін бағзы бабаға деген құрмет пен өз ... ... ... ... Бұл – ... ... ең зор ... құрған күні
еді. Америка ашқандай әбден масаттанған жас дирижер ... ... ... дем ... деп, ... сыртына беттей берген-ді. Біреу асығып-үсігіп
құлағына аузын тақады: ... ... ... ең ... ... ... ... көрінеді”. Алабұртып келе жатқан асқақ көңіл аяқ
астында сап ... Тұла ... ... ... ... ... жоқ па екем?”
деген қауіп билей ... Сол бір таң ... ... ... ... боп, ... таусылған абыр-сабыр күнгі тап болған ... ... сап ете ... ... реперткомның рұқсатынсыз
таратылыпты. Министр ит сілікпесін шығарып ұрысқан. Жаңа ... ... ... ... ... кеп ... Кітапшаны сатуға арнайы
рұқсат алынбапты.
“Дөкейлер тағы қандай заңсыздық тауып алды екен?” деп зәресі ұшып
келген Ахметтің ... ... ... мұң ... ... бәрі
қоғадай жапырыла қалды. Мана күндіз: “Көздеріңе қарамайсыңдар ма, түге?
Рұқсатсыз афиша таратып, өле ... ... ме?” деп мұны да ... өзі де ... боп ... ... ... Жүргенов күлімдеп
алдынан шықты. Ораз Исаев ұшып тұрып құшақтап арқасынан қақты. ... ... ... оркестрді енді шетелге жіберу керек. Ұлт
саясатының әділ жүріп ... ... ... ... ... ... үгіт
табылмайды. Жолдарың болсын, ұжым мүшелеріне менен сәлем деңіз, ... деп ... ... ... ... құшырлана қолын қысты.
Бірақ, ондай салтанатты сапарды оркестрге тағы да аттай он жеті жыл,
ал дирижер­ге өмір бойы күте ... тура ... Бәрі де көз ... ... ... ... аспанын теріскей батыстан көшкен қорғасын бұлттар
құрсап алды. Саясат­тағы асыра сілтеу ... ... ... ... ... ең ал­дымен азды-көпті ісі ... ... ... ... ауыл­дарға дейін азу тістерін ... ... ... шайқасулар мен шайнасулар басталды. Мұндай
аламан-асырда оркестр басқаратын ... ... ... ... ... Мирзоянның өзі желге ұшқан қалпақтай домалады. Ол аз болғандай, сол
кездегі кеңес ... ... ... ... КСРО Ғылым
академиясының Қазақ бөлімінің Президиум ... ... төрт ... кеңінен мәшһүр лингвист ғалым Құдай­берген ... 1937 жылы ... аяқ ... ... ... Оған “жапон жансызы” деген айып
тағылып, үш айдан соң астыртын ... Бір ... ... ... ... ... ... қоймай аралап, келісім сұрап жүргенде: “Қайдағыны ... осы? ... ... ... ... жұрнақтарын
социализмге сүйремей-ақ, Еуропаның дайын, дамыған аспаптарына ... бе? ... ... ... ... ... біздің көшке бәрібір ілесе алмайды!”— деп кекірейе кемеңгерсігендер мына
хабарды естіп, аяқ астынан қайта едіреңдеп шыға келді.
Жалғыз ол ғана ... кеше жұрт ... күле ... ... де
екі аяқтары бір етікке тығылды. Әдетте мұндай кесапатты келеңсіздікті елдің
келешегін кеңінен ойламайтын, тұмсығының ... ... көре ... мен ... ине айналмайтын іштарлар, баққұмарлықтың бақай
есебіне шырмалған ұрдажықтар мен даңғаза ұрандарға оңай ... ... ... қоз­датады. Бірақ бар тауқыметті әлгіндей солақайлықты
суқандары сүймей, ақылға ... ... ... ... ... ... Отызыншы жылдарғы шектен аса қордаланған әлеуметтік
құштарлықтарды жаппай таптық қырқысуларға емес, көп ... ... ... ... ес ... етек ... жұмсауды жақтаған салиқалы күштер дәл
соның кебін киді. Олардың басы қарт ... ... ... ... ... келе ... ... зерттеушісі Ахмет Жұбановқа дейінгі екі
аралықтағы көзқарақты дегдар дегендердің бәрі жататын. ... ... ... бос ... ... ... оғынан жер құшса, бірқатары
қысқа күнде қырық құбылып, қай істі де насырға ... ... ... ... ұшырап, отырса опақ, тұрса сопақ болып, пұшайман
хал кешкен күйлері дүниеден ... ... көз ... ... қыспағында күллі ғұмырын сарп еткен аяулы арыстарымыздың ... Ахаң ... қол ... отыз ... ... ... бір домбырашы ақсақал бұл
жайында көзіне жас ала отырып әңгімелеп еді: ... ... ... ... ұйып ... ... ұжымы да бүйі тигендей бүліне бастады.
Әшейінде ерқара боп, топқа әзер ілесіп жүрген құба төбел біреулер ... ... ... өтіп көрмеген ардақты адамның жағасына жармасатынды ... ... ... ... талқылауда ауыздарынан ақ ит кіріп, көк ит
шықты. Ақырында, айтатын ештеңе таба алмағасын, өкпе ауруына ... ... ... ... да ... ... ... “Олар осымен оңаша жолығуға
құмар еді” деп өзеуресті. Сонда сағаттар бойғы ... ... ... шашпай, талай нақақты қасқая тойтарып баққан сабаз: “Бізде өкпе
дертінен азап көріп жүрген ... де бар ғой. ... олар да ... оңаша
жолыққаннан осындай күйге ұшырап жүр ме екен?”— деп ... ... ... оны ... аяп, ... ... ... болып отырса да, ауыз
ашарға дәрмен таппай, көзімізбен жер шұқып қалдық. Қорлықтың ең үлкені сол
екен! Құрысын, ... ... ... ... ... ... өзі-ақ
бүкіл елді құтырынған ала тайыншаға ерген алаөкпе ... ... ... алжасу тұсында ауызы әбден күйген есіл ер сол бір есалаң
заман­ды көп сөз ете бермепті. Бірақ, бір сәт те ... ... ... көп ... ... ... ... оркестрге “Республикаға
еңбегі сіңген кол­лектив” дейтін құрметті атақ ... ... ... ... кейбір басшылардың тұңғыш дирижерды “бұрынғыны көп айтады” деп
жазғырғанына қатты ... бар. ... ол: ... ... ... жік ... екі ... тік шыға салмайды. Әр құбылыстың өзінше өтетін
жолы болады. Оның бәрі ... ... ... ... жол ... ... да ... Бірақ, тарихтың керуені соның ... де ... Оның ... осы бір ... ... көлеміндегі мәдени аттаныстардың
бәрі де ... ... ... ... ... ... ... еді.
Бұл сөздерді оқығанда мен Ахаңның туғанына алпыс жыл толған кезде аяқ
астынан телефон ... ... ... сөзі мен ... ... үнсіз
күрсі­нісіне түпкілікті түсінгендей болдым. Оның елім деп ... ... ... ... ... ... ай ... жара салып
кетсе керек. Уақыт оны емдеп жазудың орнына, ... ... ... ... жылатып келген көркеуде қызғаныш пен әлеуметтік әңгүдіктіктің әуре-
сарсаңына ... ... ... тырнақ батыра осқылап,
қанталатқанның үстіне қанталатып бағыпты. Ғұлама ғалым, ... ... ... ... ... ... адым­­дарынан бастап, жолын оңды-
солды кескестеп келген тұрпайы социологияның тұғыжым тұғырына ... ... пен көре ... көзі жұмыл­ғанша алды-артын орағыштап,
тірсегінен тістелеп бағыпты. ... ... ... ... ... ол ... ... Асқар Тоқпанов ылғи еске алып отырушы еді: “Мәскеуден оқып
келген кезім. Қайда жиын болып жатса, ... ... ... Мінбе көрсем,
мініп алам. Аузым талғанша ақыл үйретем. Арасында талайларға тілім де ... ... ... қос ... кеудесіне айқастырып, шәкірт баладай міз
бақпай тыңдап отырған Ахмет Жұбановты көрдім. Ондай ... ... ... ... ... масаттанып тұрдым. Ол шаңырақты әуелден әз әулие
тұтатынмын. Марқұм Құдайбергеннің көп ... ... ем. ... да ... ... ем. “Әлгі сөзіме не дер екен деп!”— деп үзіліс кезінде бір
жақ шеттте оқшау тұрған ... ... ... ... ... Ол ... ... “Асқар, сен осы әскерде болып па ең?”,— деп сұрады. “Жоға,
тәйірі!” “Мен де болған жоқпын. ... ... бе?” ... ... де!”
“Мен де көрген жоқпын. Гаубицаны ... бе?” ... ... “Ол ... ... ... төпеп бергенде, қайдан атып тұрғанын бірден
біліп қойған қарсы жақ төбесінен ... бұрқ ... ... ... ... Ал миномет тасадан бір тарс ... ... ... ... тұратын көрінеді. Сөйтіп жүріп те талай шаруаны тындырады екен”. Ахаң
әлгідей депті де, ... ... ... ... залға кіріп кетіпті.
Сөйтсем, істен шыққан қолапайсыз гаубицадай ... ... ... ... сол бір ... қауым мен тұлғалардың басындағы тығырық
ахуалды түгел түсіндіріп тұрғандай. Алайда соншалықты қырық ... ... ... ... ... ... қылығы мен сайқал
қулығын бес саусағындай білсе де, ... ... ... ... ... ... оңай ылықпай, отқа да түсіп кетпей, күлге де ... өзі ... ... бүкіл саналы ғұмырын түгелдей қамтыған
“жарты ... ... ... ... ... де маңдайға алған
бағытынан қайтпайтын қайсарлық” танытып өткен түрі бар. Олай ... ... ол ... ... ұғып, біреу ұқпаған бұл ақиқатты, сұңғұланы да,
миғұланы да ... ... ... ... өмір ... ... ... кер
заман туралы астарлы ащы сөзді әлдеқашан өтіп кеткендерді ... өз ... ... жатқандарды меңзеп, өз ғұмырының соңғы он жылдығының ішінде,
сонау алпысыншы жылдары ... ... ... оның ... ... ... шапқан қырсық қақпаны
алпысыншы жылдары да аяғынан аз шалмаса керек. Күн ... өзі ... ... ... ... ... ... қапысыз улап алған
“тұрпайы социология” мен ... ... әлі міні ... ... ... Атадан әкеге, әкеден балаға жұғатын бұл індет заманнан заман ауса да,
тайыз ойлы ... пен ... ... ... ... сан рет ... ... еді. 1958 жылғы Мәскеудегі он күндікке әзірлік барысындағы
бір талқылауда сол ... ... ... өз қолынан тұрғызып, сол кездегі
қазақ өнерпаздарының үлкен-кішісін сахнаға өз ... ... ... ... осы заманғы салалармен қоса ұлттық өнердің дәстүрлі
салаларына да жеткілікті маңыз беру керектігі ... ... ... жүгіртіп, “күн өткенді көк­сеушілік” деп көкіген көр ... ... ... ... ... Бұл жекелеген өнерпаздар мен ұжымдардың
шығармашылық тағдырына өз салқынын тигізген-ді. Жоғарыдағы “күйдің де ... ... ... да сондай солақай жаңашылдықты желеулетіп, көрер
көзге баса-көктеуді көздейтін ... ... ... еді. ... де ... ... құлдық ұруға асыққан жандайшаптары мен
жайдақшаптары: “Қуатты элеваторлар мен жер серіктерінің ... ... ... мен қыл ... ... ... береміз?” дейтін
кергімеліктері қайта бас ... алып еді. ... ең ... ... ... ... ... Ахмет Жұбановты да шетқақпайлай бастап
еді. Ондай солақайлық тек аталмыш онкүндік тұсында ғана ... ... ... да ... бермей қалмаған сынды.
Aлайда, кімді көріп, нені бастан кешпеген Ахаң?! Таланса ... ... ... ... ... ... ... бағытынан сынық сүйем ауытқып көрген жоқ-ты. Ол ұстанған ... ... ... ... ... нығайтып, төл мәдениетінің көсегесінің көгере
түсуіне, тарих тепкісін көп көрген халқының заманалық аусарлықтардың аламан-
асырымен шайылып кетпей, ... алға баса ... ... ... ету ... ... де, өнерде де сол сертінде тұра білді. Ата жұртына ... ... аса мол ... ... ... ... санамыздың екі
бірдей корифейін бергені үшін аяусыз соққыға ... ата ... деп ... перзенттік, ағалық, аталық, паналық еңбегінің өзі
неге тұрады?! Ұлттық энциклопедияға тек ғылым докторы, профессор, ... ... ... санының өзі жетеу екен. Кішігірім академия десе
де болғандай. Ал ... ... ... мен өнердің осы заманғы шырқау
шыңдарын бағындырған жеңімпаз жеткіншектері қаншама?! Бәрінің ар ... ... ... алағай-бұлағайлар тұсында да шалқақ басын имей,
адамгершілік абыройдың ақ туын аса таяқтай ... ... ... ... азаматтың ақ алмастай саф, ақықтай асыл өнегесі тұр. Ол өнегеден бір
әулет қана емес, бүкіл өнер ... үлгі ... ... ... ... бүкіл ұрпақ сіңіріп, кемелдікке
жетелеген кемел өнердің кәусар қайнарынан бүкіл ұлт нәр алды. ... ... ... ... ... қар ... қара қан жауса да , қиында пана, қияда
тірек бола білген, ерен ... ер деп, ... ... жанқияр жандарды айтса
керек.
Рух аспанының самалалары ұрпақтарының ұлттық, ... ... ... ... сайын солғұрлым нұрлана түспекші. Ахаңның
адамгершілік пен абзалдыққа толы ай ... да азат ... ... ... ... бірге көркейе бермекші.
Жарқырай түс, жарық жұлдыз!
Авторы: Әбіш КЕКІЛБАЙҰЛЫ.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 25 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ахмет Жұбанов4 бет
Ақан сері өмірі мен шығармашылығы37 бет
Күй өнері (қалыптасуы, дамуы). Қазақ күйшілері14 бет
Сабақтастық. Алаш идеялары және Қазақстан мұраттары7 бет
Саз әлемінің сардары9 бет
Түркология және қазақ тіл білімі5 бет
Қазақ тілі дыбыстарының Ахмет Байтұрсыновқа дейін зерттелуі4 бет
Құрманғазы атындағы Мемлекеттік академиялық халық аспаптары оркестрі24 бет
Әдебиет пен сынның биік белесі17 бет
А. Байтұрсынов, М. Дулатов, Ш. Құдайбердиев, М. Жұмабаев жайында қысқаша мәліметтер6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь