Үйсіндер тарихы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

1. ЕЖЕЛГІ ҮЙСІНДЕРДІҢ ШЫҒУ ТЕГІ, ОРНАЛАСУЫ, КӨРШІ
ЕЛДЕРМЕН ҚАРЫМ.ҚАТЫНАСТАРЫ

1.1 Мәселенің тарихнамасы және деректері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7

1.2 Ежелгі үйсін тайпаларының территориялық орналасуы мен
көрші елдермен қарым.қатынастары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 11

2. ЕЖЕЛГІ ҮЙСІН ТАЙПАЛАРЫНЫҢ ШАРУАШЫЛЫҒЫ МЕН
МӘДЕНИЕТІ

2.1 Үйсін қоғамының материалдық және рухани мәдениеті:
жергілікті ерекшеліктері мен ұқсастықтары ... ... ... ... ... ... ... ... ..20
2.2. Үйсіндердің шаруашылығы, оған табиғи орта әсері ... ... ... ... ... ..31


ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .48

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 52
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ТАРИХ ФАКУЛЬТЕТІ
ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЕЖЕЛГІ ЖӘНЕ ОРТА ... ... ... ... ... (ІІІ – Y ғғ.)
Орындаған: 4 курс (Т,Қ ж Э-31 к)
студенті
Қанабатырова А.
Ғылыми жетекші:
т.ғ.д., профессор О.Т. Омарбеков
Қорғауға жіберілді
кафедра ... ... » ... ... ЕЖЕЛГІ ҮЙСІНДЕРДІҢ ШЫҒУ ТЕГІ, ОРНАЛАСУЫ, КӨРШІ
ЕЛДЕРМЕН ҚАРЫМ-ҚАТЫНАСТАРЫ
1.1 ... ... ... Ежелгі үйсін тайпаларының территориялық орналасуы мен
көрші ... ... ... ... ... ШАРУАШЫЛЫҒЫ МЕН
МӘДЕНИЕТІ
2.1 Үйсін қоғамының материалдық және рухани мәдениеті:
жергілікті ... ... ... ... оған ... ... ... ... ... ... ... бойы ... және ... үшін жүргізген күресінің тарихи тәжірибесін
объективті шындық тұрғысынан жүйелі ... ... ... ... ... ... де ... міндеттердің бірі болып табылады. Бұл
бағытта қол жеткізген ғылыми ... ... ... ... ... ... ... егеменді еліміздің іргетасын
нығайтуға, жалпы ... ... ... ... ... артуына
қосар үлесі зор.
Бүгінгі қазақ халқы өзінің өсіп-өнуін алғашқы қауымдық құрлыстағы ру-
тайпалардан басталғандығын ешбір ... ... ... ... ... оның көне ... тарихын білу үшін көп жағдайда
археологиялық зерттеулер қажет болып ... ... ... ... ... ... ... келе, археология ғылымы өткен тарихымыз
турасында мәліметтер тобын беріп отыр. Осы мәліметтер ... ... ... орналасып, кейіннен қазақ елінің тайпаларының
құрамында кездесетін тайпалар тобы да ... ... Міне ... бірі ... ... ... ... болады.
Үйсін атуаы қытай деректері арқылы ортамызға сіңісіп, қазіргі қазақтың
Ұлы жүзінің құрамында үйсін атауы кездесіп ... Сол ... де ... ... ... ... етіп, кейін бұл атауы ортамызда қайта
кездесуі әрине ... ... ... Сол ... де ... заманда елімізде
мекен етіп, артында өзіндік тарихын қалдыра білген үйсін тайпасы туралы
зерттеп, оның ... ашу ... ... ... ... ... тарихи сананы қалыптастырудың мемлекеттік
консепциясында бұл мәселе кезек күттірмес маңызды ... ... ... ... ... және ... қоғамының қайта жаңғыруы» атты
ғылыми сессияда да: «Үшінші ... аяқ ... ... ... ... сараптамасқа жағдай жоқ. Өйткені, тарихи жадымызды
қалпына келтіріп, тағдырымызды қайта таразылау ... де ... ... ... ... ... орай тарих ғылымында өткеніміз бен бүгінімізге көз жүгірткен
болатынбыз. Өзінің 2500 жылға созылған ұзақ ... ... ... көз жүгірте отырып, ежелгі үйсін тайпаларының қазақ халқының
құрамына енген жергілікті ... ... ... ... ... ... белгілі. Олай болса, б.з.д ІІІ-І ... ... ... ... ... зерттеу күні бүгінге дейін қазақ
тарихында ерекше орны бар өзекті тақырып екендігін ... ... ... ... ... ... ... үйсін тайпалары
туралы алғаш тарихи жазбалар немесе ғылымға таныс етушілер Н.В. Кюнер мен
Н.Я. ... ... /1,2/. Олар ... ... өте жақсы меңгергендіктен,
олардың аудармаларын және басқа деректерді пайдалана отырып В.В. ... ... ... ... очеркі» атты еңбегінде үйсін тайпаларының
қысқаша тарихын ... /3/. Сол ... ... маманы Ю.А. Зуев та үйсін
тайпасы туралы жаңа деректер тобын ... ... ... ... ... ... өз ... қосты /4/.
Үйсін тайпаларының тарихи өмір тіршілігін қалыптастыруда, археологиялық
материалдарды ... ... ... ... ... ... ... академик Ә. Марғұлан мен М. Бернштам болды /5/. Іле ... ... оң жақ ... үйсін ескерткіштеріне археологиялық
жұмыстар жүргізіп, алынған ... ... ... өмір ... мезгілін
дәуірлерге бөліп, даму кезеңдерін бір жүйеге келтірген А.Г. Кушаев болды
6/.
Сол сияқты сақ, ... ... ... ұзақ ... ... ... болды. Ол үйсін тайпаларының қоғамдық құрлысы мен әлеуметтік-
экономикалық жақтарын бір ... ... ... тайпаларының мемлекеттік
дәрежеде – таптық құрлыста өмір сүргендігі туралы жазды /7/.
Ал қазақтың тұңғыш ғалымы Ш. Уәлиханов ... ... ... ... жинақтарына қарай отырып, үйсін ұлы жүз қазақтарының түп атасы
екендігін ... ... ... ... ... ... Е.С. Малов үйсін атауының 8 ғасырдағы Орхон-
Енисей жазбаларында кездесіп, ... сақ ... туыс ... ... ... Н. ... Қытай елінің б.д.д. деректерінде кездесетін
«Большой Ючежы», «Малый Ючежы» ... ... Ұлы жүз және Кіші жүз ... болады десе, ғалым С. Жолдасбайұлының пікірі бойынша мүмкін Ұлы жүз
деген сөзді қытай тілінде ... деп ... ... ал оның өзі ... ... тайпалар болған соң, қайтадан бұрынғы Ұлы жүз сөзі жанданған
деген ой туғызады ... ... ... сол жақ ... ... ... ... археолог
Е.И. Агеева мен А.Г. Максимова зираттарға жұмыстар жүргізіп, жерлеу
әдет-ғұрыптарының әртүрлі тәсілдерде болғандығын, ... ... ... таспен қоршайды, осы тасқа дейін келеді ары қарай баруға ... ... ... аруағына табынушылықтың болғандығын айтады /11/.
Үйсін тайпаларның этникалық құрамы турасында зерттеушілерің екінші
тобына Қазан ... ... Ю.А. ... С. ... ... атауға болады.
Зерттеуші Ю.А. Зуев өз кезегінде үйсін титуылының есімін лингвистикалық
жолмен анализ жасап, ... ... ... ... ... ал
зерттеуші С. Аманжолов болса тайпалардың түркі тілдестігі жайлы зерттеуінде
үйсін, дулат тайпаларының тілі туралы дау-таласты қарастырып ... ... /12/. Сол ... В. ... Ұлы жүз тайпаларын Жетісу аймағына
XІХ ғасырдың аяғында келіп қоныстана ... ... ... ... ... келмейді /13/.
Сонымен тарихнамамызда, оның ішінде ғалымдарымыз Ш. Уәлиханов, А.И.
Левшин, А.Н. ... К.А. ... К.Г. ... Ю.А. ... ... С. ... және т.б. авторлар үйсін тарихы мәселесін
зерттеуде ... үлес ... ... ... деректік негізін ежелгі үйсін ... ... ... ... ... ... береді. Яғни, Н. Мыңжан кітабына
сүйене отырып, үйсін ... ... ... ... ... ... ... Мәселен, үйсін тайпалары туралы «Хан патшалығы ... ... «Хан ... ... ... өңір ... «Үйсін
елі» деген арнаулы тарау енгізіліп, үйсіндердің ьтарихы баяндалған. Сол
сияқты ... ... Дуан ... де ... ... ... жоғарыда аталынып өтілгендей жұмыстың негізгі дерек көздерін
археологиялық материалдар тобы ... ... ... ... ... ... тайпалардың тұрақты қоныс-жайларының
даму тарихын сонау көне дәуірден бастап, архитектуралық қоныс ... ... ... ... ... ... оңтүстік және оңтүстік батыс аудандарына
жүргізген зерттеу жұмыстарының арқасында ... ... ... ... ... ... баса ... аударады. Ал
К.А. Акишев Жетісу жерін мекендеген сақ-үйсіндердің материалдық жағын
зерттей отырып, ... ... ... ұқсас болғандығы туралы
мәліметтер береді. Археолог ғалым Г.А. Кушаев Іле ... ... Y -ІY ... мен б.д. ... ... ... тайпалық одақтар
болғандығы туралы мәлімет береді. Бұл аталғандардың барлығы да бізе ежелгі
үйсін ... ... ... ... ... ... сияқы үйсін тайпалары туралы тағы бір құнды ... ... ... ... ҚХР ... қаласында басылып шыққан
«Ежелгі үйсін елі» атты үйсін тарихына қатысты ... ... ... ... ... отыр /14/. ... зерттеуде 1960-1990
жылдар аралығында зерттеушілер назарында болған үйсін тайпаларының тарихы,
деректері, археологиялық ескерткіштері туралы мәліметтер ... ... ... мен ... Бітіру жұмысының негізгі
мақсаты ІІІ-І ғасырлардағы ежелгі үйсін тайпаларның тарихын ... ... ... ... ... зерттеулерге тарихнамалық тұрғыдан
шолу жасай отырып, мәселенің ... ашу ... ... ... ... ... ... тобын шешуді белгіледік:
- Үйсін тайпаларына қатысты мәселенің ... және ... ... ... үйсін тайпаларының территориялық орналасуын айқындау;
- Үйсін тайпаларының көрші елдермен өзара болған қарым-қатынастарының
мәнін ашу,
- ... ... ... ... және ... мәдениетне
тоқталу арқылы өзіндік ерекшеліктерін көрсету;
- Үйсіндердің тайпаларының шаруашылығы және оған табиғи ... ... ... ... ... ... ... жұмысын жазу барысында ... ... және ... ... ... ... ... тайпаларын қарастыруда өркениеттік тұрғы басты назарда
болды. Яғни, ... ... ... ... ұлтшылдық және
этнониглистік көзқарастардан бас тартып, оларды ... ... ... ... ... мен мәдениеттердің, өркениеттердің, теңдігі мен әлем
дамуының полимәдени және көпұлттық құндылықтарын оның ... ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ бітіру
жұмысында тарихи зерттеудің жалпы ғылыми әдістері мен ... ... ... ... салыстыра талдау, жүйелілік т.б.
басшылыққа алынды.
Жұмыстың хронологиялық шеңбері. Жұмыс б.з.д. ІІІ – б.з.Y ... ... ... шығып, кейін түркі тайпаларының құрамына еніп,
қазіргі қазақтың Ұлы жүзінің құрамына енген үйсін ... осы ... ... ... ... және ... ... мәдени
байланыстары туралы жазылған отандық және шетелдік зерттеулерді талдауға
арналған.
Диплом жұмысының ... ... ... ... ... бөлімдермен
қатар екі тараудан (әр тарау екі бөлімнен) және пайдаланған ... ... ... ... ЕЖЕЛГІ ҮЙСІНДЕРДІҢ ШЫҒУ ТЕГІ, ОРНАЛАСУЫ, КӨРШІ
ЕЛДЕРМЕН ҚАРЫМ-ҚАТЫНАСТАРЫ
1.1 Мәселенің тарихнамасы және деректері
Б..б. ІІ ... ... ... деректерінің хабарларына қарағанда Жетісу
аймағында атақты үйсін ... өмір ... ... ... Үйсін тайпалары кейіннен сол атаумен қазақ халқының Ұлы ... ... ру. ... ... ... халқының тарихында ерекше орны бар
тарихи тақырып болғандықтан зерттеуді көп қажет етеді.
Мәселенің тарихнамалық ... ... ... ... Н.Я. ... ... деректерінде үйсіндердің зерттелу тарихының негізгі деректік
қорлары кездеседі. Үйсіндер тарихын зерттеген ғалымдар Н.Я. ... ... В.С. ... Ю.А. Зуев, Н. Мыңжан үйсіндер тарихына мол үлес
қосқан. Бұл ғалымдардың ... ... ... ... түседі.
Деректік мәліметтер бойынша Іле өзенінің оңтүстігіндегі Іле Алатауын
қытай ... ... ... дерегінде Үйсін тауы беп атаған. Халқымыздың
тарихына ерекше мән беріп, оны алғаш тарихшы ... ... ... ... Левшин өзінің еңбегінде бұл Қытай жеріне кіріп ... ... ма ... ... ма ... ... ... ешнәрсе айта алмайтындығын жазған
/14/. Ал археологиялық зерттеулер бойынша Іле өзенінінің оң жағы болсын ... ... ... ІІІ ... ... ... тайпаларының өмір сүргендігі
толығымен дәлелденген. Көрнекті шығыстанушы ғалым, академик В.В. ... ... ... мән ... ... ... ... байланысты алғаш
рет «Жетісу очеркі» атты көлемді еңбегін жазды. В.В. Бартольдтің пікірі
бойынша ... ... ... ... ... ... ... дейінгі
Қытай Түркістаны аралықтағы Манглай Сүбе облысының жері де ... ... ... ... бұл ... ... моғол тайпаларының бірі
дулаттардың жері деп көрсетеді /15/. В.В. Бартольд дулаттардың жері Жетісу
аймағы деп көрсетеді.
Ал зерттеуші Н.А. ... ... ... ... дулу ... шығыстан
хундармен бірге Батысқа қарай жылжыр қоныстанғанын атап өтеді ... ... ... ... ... ... ... ертедегі орхон-енисей
түріктерінің тура ұрпақтары (Y-YІІІ ғғ.) деп ... /17/. ... ... ... және т.б. ... ... ... халқының құрамына сол
атауман енген Ұлы жұздің рулары екендігі айқын.
Тарихшы Н. Мыңжанұлы Қытай елінің ... ... ... Ючежы», «Малый Ючежы» деген ұлыстарды Ұлы жүз және Кіші жүз ... ... ... Бұл тайпалар шығыста көршілес өмір сүріп ақыр аяғында
олардан ... ... ... ... ... ... сақ тайпасын ығыстырып,
үйсін ... ... ... ... С. Жолдасбайұлының пікірі бойынша мүмкін Ұлы жүз деген
сөзді қытай тілінде «Ючежи» деп атаған болар, ал оның өзі ... ... ... ... соң, ... ... Ұлы жүз сөзі ... деген
ой туғызады дейді /18/.
Жетісу жерінде судың молдығына байланысты бұл өлкенің құрғақ табиғатына
қарамастан отырықшылық күй кешкен. Бұл ... ... ... Ә.Х.
Марғұлан Жетісу өңірін мекендеген тайпалардың тұрақты қоныс-жайларының даму
тарихын сонау көне дәуірден бастап, архитектуралық қоныс жүйесінің ... ... ... ашып ... /19/. Бұл кезеңде Жетісу
аймағында ғылыми зерттеу ... ... ... А.Н.
Бернштамның қазақ халқының тарихына сіңірген ... өте зор. А.Н. ... ... және ... ... аудандарына жүргізген зерттеу
жұмыстарының арқасында археологиялық ескерткіштерді дәуірлерге ... ... ... баса ... ... /20/. ... ... жағына сүйене отырып, ежелгі үйсіндердің ... ... ... ... ... ... таза Жетісуды мекен
еткен үйсіндер ... ... ... ... ... ... жазады.
1946 жылы қазақстанда ғылыми академия ашылады. ... орай ... ... ... ... ... Жетісу аймағына жүргізілген
зерттеулердің барысында болған К.А. Акишев Жетісу ... ... ... ... ... ... отырып, олардың мәдениетінің өзара
ұқсас болғандығын атап ... ... ... ... сақ ... ... ұрпағы болғандығын да атап өтеді. Зерттеуші Алматы облысының
Кеген ауданының Ақтас қыстағынан алынған материалдарға сүйене отырып, ... ... үш ... ... ... ... ... кезеңінде б.з. І-ІІІғасырында, екінші – ІY-YІ ... ... ... – ХYІІІ ғасырында қазақ халқының өмір кешкен кезеңі. Бұл
кезеңдер ... ... ... ... ... ... белгілі болған. Археолог ғалым Г.А. Кушаев Іле бойындағы сақ-
үйсіндердің б.д.д. Y -ІY ... мен б.д. ... ... ... ... ... кешсе, ал одан кейін таптық жіктелулер болғандығын атап
өтеді. Сол сияқты ... Г.А. ... пен ... өз ... ... әдет-ғұрып, салт-санасына байланысты
зираттардан алынған материалдарға талдау жасай отырып, ... ... ... ... ... да кездесетіндігін де
дәлелдейді. Мәселен үйсін тайпаларының көкке (көк тәңірге), ... ... суға (су ... отқа (от ... күнге, айға және т.б. ... ... ... сақталғандығын жазады /21/.
Іле өзенінің сол жақ жағалауына зерттеу жұмысын ... ... ... мен А.Г. ... ... жұмыстар жүргізіп, жерлеу
әдет-ғұрыптарының әртүрлі тәсілдерде болғандығын, ... ... ... ... қоршайды, осы тасқа дейін келеді ары қарай ... ... ... ... аруағына табынушылықтың болғандығын айтады /22/.
Бұл қазақ халқына тән діни наным-сенімдер болып табылады. Яғни, қазақ халық
ерте кезде ... ... ... ... сыйынған, ол аруақтар өзінің
ұрпақтарын руластарын қолдайды деп сенген. Сондықтан соғы ... ... ... атй ... ... қазақтың ру-тайпалары өзінің ата-
бабаларын яки сол рудан шыққан батырлардың атын ұран етіп ... ... ... ... ... аймағ ынан ... ... ... ... ... ... К.А. Ақышевтың Қазақстанның
басқа жеріне қарағанда, әсіресе Жетісудағы ... ... ... ... ... ... мекен еткен тайпалардың әдет-ғұрпы, салт-санасы
және мал шаруашылығымен ... ... ... ... ... зерттеу жұмыстарынан тыс қалмағаын.
Үйсін тайпаларның этникалық құрамы ... ... ... ... ... кейінгі Ю.А. Зуевты, С. ... ... ... ... Ю.А. Зуев өз ... ... ... есімін лингвистикалық
жолмен анализ жасап, үйсіндердің ... ... ... дәлелдейді. Ал
зерттеуші С. Аманжолов болса тайпалардың түркі тілдестігі жайлы зертеуінде
үйсін, ... ... тілі ... ... ... өзіндік пікір
ұстанады /23/. Ал академик В.В. Бартольд дәне Н.А. ... ... ... ... ... ... барлығы түркі
тілдес емес деген қате пікірді дәлелдеген. Ғалым өз кезегінде түркі, қытай
дерегі және ... ... ... ... дәлелдер келтірген. Ғылыми
жағынан күнбилердің ... ... ... ... ... ... Сол ... В. Востровтың Ұлы жүз тайпаларын Жетісу ... ... ... келіп қоныстана бастаған деген пікірі ешқандай шындық
тұрғысына келмейді.
Жетісу аймағын мекен еткен тайпалардың антропологиялық жағынан зерттелу
жұмыстары да ... ... тыс ... ... ... Ғылым
академиясының короспондент мүшесі профессор О. Исмағұлов ... көне ... мен жаңа ... ... яғни ... жуық ... ... антропологиялық жағыанан онша өзгеріске түсе
қоймағандығын дәлелдеп, ежелгі этникалық топтармен соңғы кездегі қазақ
халқының ... ... ... үш мың жылға созылған ұзақтығына
қарамастан арада өте тығыз ұқсастық бар ... ... /24/. ... ... ... ... көк делінсе, ал археологиялық
деректер үйсіндердің европойдтық рассаға жататындығын ... отыр ... ... ... орналасқан обадан табылған 50 адамның бас сүйегінің 44
–і европейдтық болса, қалғаны монголойдтық аралас типте болғанын зерттеуші
О. ... ... ... ... біз бүгінгі осы күнгі қазақ халқының
антропологиялық құрамының негізін қалауға үйсін антропологиялық типінің
үлкен әсері болғандығын ... ... ... ... рулары үйсін
антропологиялық типтің нәсілері екендігі айқын. Қытай жазба деректерінде
Жетісу жерінде ... ... ... ... терезесі тең дәрежеде
саяси қарым-қатынаста болған үйсіндер туралы деректер ... ... Осы ... ... ... ... қай тілдік семьяға
жататындығы туралы мәселе XІХ ғасырдан бері қарай көтеріліп келеді. ... ... ... ... ... ... ... жатқызды. Сондай-
ақ үйсін тілі орыс қазан тілдес деп айтатындар да ... ... ... ... ми деген әріп хан әулеті тұсында «би» деп атап ... ... ... ... ... деп дәлелдеді. Зерттеушінің бұл
пікірімен келісуге болады. Себебі қазақ халқының тарихында Майқы би, Төле
би, ... би, ... би, ... би және тағы да басқа билер болған. Бұл
мәселеден ежелгі үйсіндердің қазіргі қазақ халқының арғы ... ... ... ... аяғында Жетісу аймағында өмір сүрген ру-тайпалардың
этникалық құрамы және ... ... ... ... ... көрген Н.А.
Аристовтың еңбектері болды. Ғалым өз еңбегінде ежелгі үйсіндердің қазақ
халқындағы Ұлы жүз ... ... атап ... Ұлы ... атасы Майқыдан: қаңлы, бақтияр, қарақ жүз, мың ... ... мен ... ... ақсақал (абақ), абақтан ... ... ... ... ... суан, сары үйсін тарайды //.
Н.А. Аристовтың еңбегін өзінің ғылыми жұмыстарына пайдаланған этнолог
ғалымымыз В.В. Востров Жетісу ... ... ... ... ... /27/. ... халқының тұңғыш ғалымы Шоқан уәлиханов ... ... ... ... ... ... ... ұлы жүз
қазақтарының түп-тамыры немесе түп атасы болған деп көрсетеді. Онда ... ... ... ... ... (жалайыр), майқы (абақ), қоғам
(қаңлы) тайпаларынының өрбігенін көрсетеді.
Алайда В.В. ... ... ... ... ... ... екінші
жартысында қоныстана бастады деген қате пікір айтады. Сол сияқты қазіргі
қазақ шежірелерінде үйсін тайпаларының таңбалары ту және ағын су ... ... ... ... ... арғы ... өсіп-өрбуін баяндайтын
шежіре деректері сақталған. Үйсіндер қазақтың Ұлы жүзін құрайтын ... ... ... ... суан, жалайыр, шанышқылы және тағы да
басқа тайпалар осы ұлы жүз «Үйсіннен» тарайды. ... ... ... ... ... ... ... аралығында «Үйсін
тауы» деп аталатын тау бар. Ежелгі қытай ... ... ... ... ... Е. ... ... деген ел атының YІІІ ғасырдағы Орхон-
Енисей ескерткіштерінде бар ... ... /28/. ... ... ғалымдары үйсіндердің исондармен (сақ тайпасы) туыс екендігін айтады.
Ал зерттеуші Ә. Хасенов «Юбан және Чубан кім?» ... ... ... ... ... және т.б. ... халқының елдігін құрағанкөне түркі
тілдес тайпалар « деп өз пікірін білдіреді /29/.
Соңғы кезеңде Қытай ... Су ... ... ... ... Іле ... ... Бірақ бұл олардың ата-мекені емес» деп жазды
/30/. ... ... ... ... ... ... ... үйсіндерді
шығыстан келген деп өздеріне жақын тартуға тырысқан пікір білдіреді.
Сонымен қорыта келгенде, тарихнамамызда, оның ... ... ... А.И. ... А.Н. Бернштам, К.А. Ақышев, К.Г. кушаев, Ю.А. Зуев,
А.Г. Максимова, С. Аманжолов және т.б. үйсін ... ... ... жерінде ежелден өмір сүріп, сан атаумен қазақ халқының Ұлы ... ... ... тілдес тайпалары деп дәлелдейді. Сол себепті де ғылыми
зерттеулерге сүйене ... ... ... ... ... ... аарасында белгілі бір байланыстары болған түркі тілдес тайпалар
деп көрсетуімізге ... ... ... ... ... ... мен ... қарым-қатынастары
Үйсіндер–Қазақстан территориясындағы ертедегі алғашқы таптық
бірлестіктерідң бірі ... ... Б.з. YІІІ ... ... усын княздерінің шекарасы деп атағыанына қарай отырып, үйсін
тайпаларының территориясының шығыстағы шектері біраз уақыт ... ... ... деп көрсетеді. Батысында үйсіндердің шекарасы шу және Талас
өзендері арқылы өтіп, Қаратаудың шығыс ... ... ... ... ... ... – Іле ... бірақ үйсін тайпавларының ордасы
– қызыл аңғар қаласы болған. Ол Ыстықкөлдің ... ... ... ... ... (б,з.б. ІІ ғасыры) үйсіндердің бұрын тұрған жері
шығыстағы бір қиыр шет ... ... өзі сірә ... ... және ... ... ... сақтар мен
үйсін тайпаларының арасында мәдени сабақтастықтар болғандығы көрсетіледі.
Үйсін тайпалары ... ... ... ... ІІ ... ... бастап мәлім бола бастаған. Хань император сарайы ғұндарға қарсы
күресте ... ... ... ... ... Цянь ... ... Ол Жетісу жерінде болып, үйсін тайпалары турасындағы ... ... Ол ... ... ... арасында сэ (сақ) және
юечжи тйпаларының тармақтаврынан тұрған.
Чжань Цяньнің ... ... ... ... саны 630 мың адамға
жетіп, олар 188 800 ... ... ... ... болған. Алайда бұл
көрсетілген санның шынайы шындыққа жанаспайтындығы белгілі. Алайда ... ... ... ... атты әскерлерден және шабуыл ... ... жаяу ... ... жауынгерлерден құрылған үлкен
әскер ... ... ... еді. ... деректемелер үйсін
билеушілерінің жасағы – 30 мың атты әскер мен ... мың ... ... ... ... ... еліндегі жоғарғы билік – гуньмо деген билеуші басқарушының қолында
болған. Үйсін гуньмосының ордасы – Чигу-чэн (Қызыл ... ... ... ... ... бар ... қала болған. Жаңа заман басталар тұста және
оның алғашқы ғасырларында ... ... ... ... ... Ұлы Жібек
жолының бойындағы ірі сауда орталығы да ... ... орай ... ... ... ... жеткен: «Солтүстік жолмен жүріп
отырып (Іледен) Қызыл Аңғарға (Чигуге) ... ... ... ... ... ... батыста Толған көлден (Ыстық көлден) шықтық».
Б.з.б. 73 жылға ... ... ... ... арасында үш
бөлікке: сол (шығыс) бөлікке, оң (батыс) бөлікке және гуньмоның өзіне
қарайтын орталық ... ... еді. ... ... ... да ... ... болды /29/.
Б.з.б. 64-51 жылдар аралығында Хань ... ... ... халықтың наразылығы күшейді. Халық бұхарасы гуньмоның ғұн
тегінен тараған мұрагерлігіне ашық ... ... ... сол себептен
гуньмоның халқы мен территориясы екі ... ұлы ... мен кіші ... бөлініп кетеді. Олардың арасындағы ... ... ... ... кіші ... мен ұлы ... үстемдік
үшін өзара қырқысына, ғұндарды қолдайтын саясатты жақтаушылар мен Хань
империясын саясатты жақтаушылардың арасындағы ... ... ... ... ...... 45-14 жылдар аралығы болды. Бұл кезең үйсін
елінің дәуірлеген кезеңі болып саналды. Себебі бұл ... ... ... болып,
ел арасында тыныштық пен бейбітшілік орнайды /32/.
Үйсін елі ... ... соң да екі топ ... ... ... күшейе
түсті. Бұл тартыстың аяғы олардың бірін-бірі өлтіруіне алып келді. Оңтүстік
иеліктің билеушілері күнмудың хан ... ... ... ... ... Ал оңтүстік иедіктің немесе кіші иеліктің ... ... ... ... ... ... болды. Сол себепті де өзара
тартыс туғанда оңтүстік топ Хань патшалығына арқа сүйесе, ғұн ... жақ ... ... арқа ... борлды. Үкімет билігіне таласқан
ішкі қырқыстар бір ... ... ... ... ... алып келеді.
Үйсіндердің батыс өңірге ауып, Іле аумағына көшуден бұрын тіршілік еткен
өңірі туралы ... , ... ... ханы ... би мен оның ұлы ... ... ... айтамыз. Мәселен, «Тарихи жазбалар» дерегінде
мынадай ... бар. ... ... әкесіғұндардың батысындағы ел ,
ғұндар үйіндерге шабуыл жасап, Нәнду биді өлтіреді. Бұл ... ... ... би ... ... ... ... өлген соң, үйсіндер топ-тобымен барып,
ғұндарды паналаған. Ал күнбидің дәуірінде ғұндар оған Батыс қамалды баянды
қорғау жөнінде әмір ... ... ... ... жері қашық емес
болды. Тарихта бір ұлыс соғыста жеңлгеннен кейін өз жерінен айырылып, түгел
кетіп қалған жайт ... Ал ... ... ғұндар ұлыс бойынша
бастысқа ауған кезде де 100 ... ... ... ... ... ... тұрғыдан алғанда үйсіндердің көп бөлігі бұрынғы мекенінде қалып қойған.
Көпшілік ғалымдар үйсін ... мен оған ... ... тайпалары Кентау
мен Дахатаның аралығында қоныс тапкенмен, бірақ үйсіндер мен батыс ғұндарды
нүкістер ... ... қуып ... ... ... батыс ғұндар , сақтар,
үйсіндер бұл ұлыстың екі басқа аталуы болып отыр.
Жалпы ... ... ... мен ... ... ... үйсіндердің батысқа ауудан бұрын қоныстанған өңірін табудағы маңызды
деректердің бірі ... ... Бұл ... ... ... мынадай екі пікір бар: бірінші бірнеше кітаптарға негізделіп
Келентауды Жючюан өңірі деп есептейді, ал екінші ... ... ... ... ... деп ... айтылған. Сол сияқты «Хәннамада»
Гансуды оңтүсік тау Келентау деп алынбай, ғұндардың тәңірі Келентау ... ... ... ... ... әкесі Нәнду би тегінде Келентау мен Дахта аралығындағы
ұлы нүкіс тайпаларымен қатынас орнатқан шағын ұлыс ... ... ... ... жасап, Нәнду биді өлтіріп, олардың жерін тартып алады.
Халқы босып, ғұн тайпаларын паналайды. Ал жаңа туған нәресте ... ... яғбу ... ... ... алып барып жасырып қояды. Бозақ оған азық
алып қайта келсе, оны көк құртқа емізіп жатыр екен, ет ... ... ... ұшыпоны өз қолында бағып ер жеткізеді. Азамат бала оған ... ... ... ... көзге түскен соң, тәңірқұт күнбиге
әкесінің бұрінғы ел жұртын қаратып, Батыс өңірді баянды қорғау жөнінде ... ... ... ... қорғау болып, қоңсылас отырғавн көрші елдерді
шауып күн көреді. Күнби өз елін ... мен ... ... қайтыс болғаннан кейін, күнби өз елін алысқа көшіреді. Тәуелсіз ел
боламыз деп ғұндарға қол тапсырудан бас ... /14, 47 ... ... атты ... қаптатса да, оларды жеңе алмайды. Мұны
қасиетті киенің құдіретіне жорыған ғұн ... ... ... кетуге
тырысады. Осы себепті ғұндар күнбиге мол тарту тартып, ... ... ... ... ... ... ханның жеріне қоныстандырырмақ болады.
Сонан нәрестені көтеріп барып, ғұнға бағынады. Тәңірқұт оны жақсы қабылдап,
өз қамқорлығымен ер ... ... ... ... ... ... ... қаратыпты. Оған қол бастатыпты. Ол бірнеше жылғы соғыста
көзге түседі. Бұл тұста ғұндардан жеңілген нүкіс тайпалары батысқа ... ... ... ... Сақ ханы оңтүстікке қашып кетіп, ал ұлы
нүкістер олардың ... ... ... ... ... ... ... әкесінің кегін алатынын айтып, батысқа шеру ... ... ... ... ... ығыстырады. Күнби олардың қалған халқын
бағындырып, әскери жағынан ... Осы ... ... ... ... қол ... бас тартады. Ғұндар қанша күш көрсетсе де оны ... Мұны ... ... бағалап, ғұндар олардан алыс кетуге ... ... ... ... ескі ... ... үйсіндерге мол
тарту тартып, олардың шығысына мекен етуді ... Сол ... ... ... ... қабылдайды. Олар үйсіндермен біріккен жағдайда оның
батысындағы ... және т.б. ... ... ... ... деп ... елшілікпен барған Жаң Чян оларға патшаның дегенін жеткізеді. Бұл
туралы қытайлық «Батыс өңірі баянында» жазылдады.
Алайда қытай деректерінде бұл ... әр ... ... ... жазбаларда» күнбидің әкесі ғұндардың батыс жағында бір ... ... екен ... ... күнбидің әкесі Нәнду би негізінен
Келентау мен Дахата аралығындағы ұлы ... ... ... ... ... екен /31, 43 б/.
«Тарихи жазбаларда» ал ... ... хан ... ... ... тірелді. Күнбидің бұрынғы мекені иен жер, олар Хан ... ... ... көзі ... ... Осы ... Үйсінге мол
тарту тартып, оларды біртіндеп шығысқа ... ... ... ... ... «Тарихи жазбалар» мен «Хәннамадағы» осы
айырмашылықтар үйсін тайпаларының ата ... мен ... ... ... Сол ... де ... зерттеушілер үйсін тайпалары сөз болған
тұста ... мен ... ... ... ... бере отырып,
олардың ата қонысын ажыратқан болатын.
Б.з.б. бірінші ғасырдың орта тұсында оңтүстік ғұндар хань патшалығына
бағынып, солтүстік ғұндар ... ... ... ... Саян ... мекен
еткен қырғыз, диңлин тайпаларын өздеріне ... ... ... ... қосып алуды көздейді.
Бірқатар иеліктер немесе тайпалар үйсіндердің билігінде немесе ықпалында
болды деп топшылауға негіз бар. ... ... ... ... ... ... да көптеген иеліктерді өзіне баығндырады. Сол ... ... ... ... ... ... ... иеліктерге шабуылдар
жасайды. Сол сияқты үйсін тайпалары өздеріне ... ... ... ... ... айналдырып отырған. Бұл сол тұстағы әдет-ғұрыптары мен
киімдері жөнінен үйсін тайпаларына ... ... ... ... юйту
тайпалары немесе үш иелік жерплері болған. Б.з.б. бірінші ... ... ... ... ... ... мен ... өзінің
сұрауы бойынша үйсін тайпалары оң ... ... үшін ... ... ... әмірші болған/33/.
Деректерге қарағанды, үйсін күнбиін Елжау бидің он ұлы болған. Олардың
ішінде Дулы өте ... де ... ... Соғыс өнерінде мықты қолбасшы
болып, он мың атты әскерімен ... ... Б.з. д. 141 жылы ... Уди ... ... ... бұрын Хан патшалығының солтүстігіндегі
ғұндар күшейіп, Хан патшалығына қарсы үздіксіз шабуылдар жасап, үлкен қауіп-
қатер алып ... Уди ... ... соң хан ... ... ... ... қарсы соғыстар жасайды. Олар ұлы иозилермен достық қарым-
қатынастар орнатып, ғұндарға қарсы шығуды ойлайды /14, 56-58 бб/.
Бұл ... жету үшін ... 138 жылы жаң Шиаң ... жүз ... елшілік сапарға аттандырады, Бірақ жол-жөнекей Жан Шианды ғұндар
ұстап алады. Ол ондаған жыл ... ... ... ... ... ... ... аймағы арқылы иозилерге барады.
Үйсін тайпалары неке одақтарын жасау арқылы басқа ... ... ... ... ... 69 жылы ... Ван-Гуйми өзінің Даши деген қызын Кучи әміршісі болып отырған Гян-
биньге береді. Хань империясы мен ғұн ... ... одақ ... ... Сол себепті хань мен ғұн әміршілерінің қызарын үйсін
күнбилеріне әйелдікке ұзатып отырған.
Сол сияқты ... би де хан ... ... ... ... ... ... тек саяси мақсат үшін жасалған еді. Ол тұста Елжау ... ... ... ... адам ... Оның ... ... отырған ірі һұндерден алыс кетуі мүмкін емес ... ... сол ... басқан ханша етті. Бұл сол тізесін басу оның бәйбіше
болуы еді. ... ... ... ... ... орындау үшін жылына бір ... ... ... ... ... төрелігіне сыйлық ұсынып отырған.
Өз кезінде Елжау би бұл ханшаны өзі алмай, немересі ... ... ... ... ... ... әйел болуды көздеген Шижұн ... ... ... ... Уди ... үйсіндердің әдеет-ғұрпына көндігіуі керектігі
туралы айтады. ... ... ... ... ... би мен ... ... 104 жылы үйсін күнмуы Елжау бидің тағына оның немересі Жөнші
отырады. Шижұн ханша қайтыс ... соң ... екі ел ... ... Уди ... ... ... қызы Жиейұй ханшаны Жөншіге ханымдыққа
береді.
Б.з.д. 96 жылы Жөнші би қайтыс ... оның һұн ... ... Най би әлі жас ... соң, ... бидің немерелес туысы Оңқа би
таққа отырады. Ол әмеңгерлік салт ... ... ... Жиейұй ханшаны
алады. Осы тұста үйсін елінің шығыстағы ... ... ... ... ... етіп, оған һұн билеушілері көз тігеді. Бұл қауіпті байқаған
үйсін күнмуы Оңқай би ... биге хат ... ... ... ... ... күш біріктірген үйсін елі һұндерге қарсы шабуылға
шығады. Олардың ... ... екі ... орын алады. Соғыс барысында
үйсіндер жеңіске ... көп ... ... ... ... тап болады.
Нәтижесінде мемлекеттің беделі арта түседі. Территориясы да ... ... ... ... бұрынғыдан да күшеюін ескере келіп, үйсін ... ... ... мақсатымен әлсін-ілсін құдандалық
байланыстарын жоғалтпай отырады /66, 83б/.
Сол сияқты күшейген үйсін елінен ... ... де ... сұрап отырған.
Мәселен, үйсіндердің шығыстағы көршілері чес елініңханы һұндерден қысым
көргендігін айтып, көмек ... ... ... екі ел ... ... ... үйсін күнмуы Янғұйге бір қыздарын ұзатады.
Б.З.Д. 53 жылы Оңқай бидің баласы Ожет ... ... ... ... Сол үшін Най биді ... өзін ... деп ... ... бұл ... ... үшін үйсіндерге қарсы әскер жібереді. Бірақ
Фың Лиау ханыммен Ожет күнбидің тіл табысуы бұл ... ... ... ... ... ... ... янғұй би ұлы күнму ... Осы ... ... елі ... хан патшалығына тәуелділікке түседі.
Үйсін елі ендігі тұста кіші күнмулық және ... ... деп ... Хан патшасының ұлығы Чаңның қатысуымен екі ел шекарасы бөлінеді.
Деректер ... ұлы ... ... ... ал кіші ... солтүстік
иеліктиеді. Оңтүстік иеліктің орталығы Ыстықкөл алқабы мен Іле өзені алабы
болса, солтүстік иеліктің орталығы Жетісу жазығы болады.
Үйсін ... ... ... кезінен кейін олардың арасында өзара
қырқыстар, таққа талас тоқтамады. Бұл ... ... ... ... ... билеушілері күнмудың Хан патшасының қыздарынан тараған ұрпақтар
болса, ал оңтүстік иеліктің басшылары күнмудың һұн тәңірқұтының ... ... ... ... ... ... кезінде екі жақ екі көрші
елдің көмегіне сүйенумен болды. Әр иеліктің өз ішінде таққа ... ... ... ... ... қырқыс солтүстік иеліктіе тым күшейе түсті /33,
58 б/.
Заманымыздан бұрынғы бірінші ғасырда оңтүстік тәңірқұты Хан патшалығына
бағынады да, солтүстік тәңірқұты ... ... ... келіп, Алтай, Саян
тауларын мекен еткен қырғыз. Қыпшақ ... ... ... ... ... мен ... да қосып алады. Осы мезгілде Хан патшалығы
үйсін еліне тағы да бір елші ... ... ... елінде тұрып, Фың Лиау
қайтадан Хан елінің елшісі болып үйсін тайпаларының арасына келеді.
Осы тұста б.з.д. 49 жылдары ... ... Шоже ... ... ... келіп, кіші күнму Ожетке елші жіберіп, үйсін елін өзіне қосып алуға
әрекеттенеді. Кіші күнму бұдан бас ... Екі ... ... ... ... ... ... жете алмағанымен өзінің батылдығын көрсетеді.
Ендігі тұса шоже тәңірқұт қаңлы тайпаларымен бірлесе отырып, үйсін еліне
жорық жасамақ болады. Б.з.д. 44 жылы олар ... ... ... елінің
астанасы Чигу қаласына шабуыл жасайды. Халқын тонап, үйсіндердің көптеген
малдарын олжалайды. Үйсіндердің ... ... ... ... ... ... елді өзіне бапғындырып күшейген Тәңірқұт батыс
өңірдегі басқа елдерге де қауіп төндіреді. Үйсін ... де ... д. 33 жылы ... ... Сылы би ... ... осы тұста тағы да
биилікке талас ісі өрши түседі. Әсіресе кіші ... ... ... Олар бірін-бірі өлтіреді. Алайда көп уақыт өтпей Сылы би елді қайта
біріктіреді. Ел іргесі тынышталып, ел ... ... Оның бір ... ... таласып, озбырлық жасауға тиымдар салады. Елде өндірістік
қатынастар ... ел ... ... ... ... Ол мемлекетті
мықты меңгеріп, оңқалар мен бектерді ... ... ... ... елде ... ... ... солтүстік иелікте отырған
Уижың бүлік шығарып, б.з.д 16 жылы Сылы биді ... Сылы ... ... елі қайта күйзеліске түседі. Заманымыздың төртінші ғасырында үйсін
еліне шығыстан сәнби тайпалары басып кіреді. Сол ... ... ... ... ... ... 435 жылы ... елшілері батыс
алқаптың сегіз елшісімен бірігіп Уи патшалығына тарту апарады.
Үйсін елі өз заманында Орта жазықтағы Хан ... ... ... ... ... Енисей қырғыздары, Алтайдың және Орта Азияның
тайпаларымен қарым-қатынастар жасап отырды. ... Орта ... ... ... ... және мәдени қарым-қатынастар жасап, өзінің
дамуына жол ашты.
Ал территориялық орналасу мәселесі тағы да қытай деректерінде ... ... Хань ... ... хроникаларда үйсін тайпаларының
саяси деректерін баяндап жазу шамамен алып қарғанда б.з. д. ... ... ... ... ... ... тұстарында жазба
деректер мәліметтерінде үйсін тайпалары ... үзік ... ... ... ... Шығыс Жетісу территориясын зерттеу барысында
табылған археологиялық материалдар түрік тайпалары пайда болғанға ... ... ... үйсін тайпалары үйсін тайпалары түрік
қағандарының тікелей бақылуында болып, кейін ... ... ... ... ... тайпаларының басқару жүйесінде де өзіндік ерекшеліктер болды. Ел
басшысы күнби ... ... ... ... ... Оған ру-тайпаны
басқаратын бектер бағынып отырды. Бүкіл үйсін елі өз ... оң ... ... ... және орта деп үш ... аймаққа бөлінді. Оң қанат ... ... енкі ... ... өтті. Ал ортадағыв қанатта күнбидің өзі
отырып елде борлып жатқан процесті өз көзімен бақылауында ұстады. ... ... ... жүйесі орнады. Күнму өзіне ... ... ... ... мыңнан әскер мен көшіп-қонатын жердлер беріп
отырды.
Үйсін елі құрылған кезеңнен ... оның ... елді ... ... ... Ол ... тоғыз лауазымнан: күнби, дулы, қолбасы, ... ... ұлыс ... орда ... ... ... бөлінді. Тоғыз дәрежеге
бөлінген билік жүйесін жалпы он бес адам ... ... ... ... ... 1200 жылдық үйсін елінің тарихында үйсін күнбилері әулетінің
тек он ұрпағы турасында ғана нақты деректер тобы сақталған. Үйсін елі ... ... ... де ... топтар арасында тақ таласы аяқталған
жоқ. Бұл тартыстың аяғы бірін-бірі өлтіруге дейін апарып ... ... ... кунмудің Хан патшалығынан алған әйелінін ... еді. Әр ... өз ... таққа таласқан ішкі қырқыстары болып
жатты. Үкімет билігіне таласқан ішкі қырқыстар бір заманда кемеліне ... ... ... ... жеп, ... бұқарасын қатты күйзеліске
ұшыратты /34/.
Үйсін елі өз ... Орта ... ... хан ... және басқа халықтармен Енисей қырғыздарымен, Алтайдың және Орта
Азияның тайпаларымен ... ... ... Орта ... хан ... ... ... және мәдени қарым-қатынастар
жасап отырды. Мәдениетінің гүлденуіне олардың ықпалы болды.
Үйсін шаруашылығының ... ... ... ... географиялық
жағдайы себеп болды. Мұндағы ерекшелік сол классикалық егіншілік ... мал ... ... өзгеше мұнда мал ... ... ... Ал көшпелі тұрмыс салты жартылай
отырықшылықпен ұштасты.
Ежелгі заман авторларының ... ... ... ... ... қатысты сипаттамада малға азық іздеп бір ... ... ... ... ЕЖЕЛГІ ҮЙСІН ТАЙПАЛАРЫНЫҢ ШАРУАШЫЛЫЛЫҒЫ
МЕН МӘДЕНИЕТІ
2.1 Үйсін қоғамының материалдық және ... ... ... мен ... ... ... мәдениеті жеткілікті дәрежеде толық
зерттелген. Жетісудағы, негізінен алғанда Іле ... ... ... қазу ... да әсерлі материалдар берді, олар үйсіндердің тұрғын
жайларының сипатын, олардың ішкі көрінісін ... ... мен ... ... зерделеуге, үйсін тайпаларынын еңбек
құралдары мен қаруларын білуге ... ... ... үйсіндердің олар
қоныстанған бүкіл кең-байтақ аумақтағы қабірлерге ... ... ... ... ... және ... ... түріндегі құрылыстар
болып табылады. Әдетте, кұрылыстардың екі үлгісі де бір корымның кұрамынан
кездеседі. Кейде қоршаулар жеке ... ... ... ... реттер біршама
аз. Тек бір ғана қоршаулардан тұратын оқшауланған қорымдарды оп-оңай санап
шығуға болады. Шығыс ... ... ... Үңгірқора-2, Бесшатыр-4,
Ақшоқы-3, Ақтасты-5 (Кеген езенінің аңғары), Өсек-2 (Өсек өзенінің аңғары).
Батыс Жетісу мен солтүстік Ферғанада Шығыс ... ... ... ... ... ... қазба жұмыстарының көрсеткеніндей, бұл ескерткіштердің сыртқы
түріндеп айырмашылық олардың этникалык және мәдениетіндегі айырмашылықты
білдірмейді. ... ... ... мен қоса салынған саймандар ... ... ... ... жоқ. Әдетте, үйіндісіз қоршаулар
неғұрлым ертедегі дәуірлердің сарқыншақтарымен байланыстырылады, сондықтан
олардағы ... ... ... ажыратылады. Алайда біздің
байқауларымызда ондай тұжырымдарды дұрыс ... ... ... жок /35/.
Сонымен, үйінді ... ... ... үйсіндердіц жерлеу
құрылыстарын сипаттайтын ескерткіштердің негізгі үлгілері болып ... ... ... жергілікті материалдан үйілген. Обалар
жазықдалаларда - топырақтан, өзен аңғарларында - сары ... ... ... ... тау ... тас ... ... тастан, тастардан тұрғызылған. Үйінділердің көлемі мейлінше әр
түрлі: ... 80 ... 100 ... ... 10 ... 12 ... ... жер бетінен сәл көтеріліп жатқан үйіндісіз ... ... ... ... ... ... бәрін көлемі және жерлеу
жабдықтарының байлығы ... үш ... ... ... және кіші ... ... ... қорымдардың басым көпшілігіндегі оба ... ... ... ... ... екі үлгісі - үйінді
мен қоршау ұштасып отырады. Әр түрлі нұсқалары ... ... ең ... 1) ... ... қоршаулы обалар; 2) «үйінді
сыртындағы» қоршаулы обалар, яғни ... ... ... ... ... ... орналасады; 3) «үйінді үстіндегі» ... ... ... ... ... ... ... қоршау, жиегіндегі
қоршау және биік басындағы коршау. Оба ... ... ... ... де мәлім, олар концентрикалық жиегі бойынша орналастырылған (Сарытай-
3, Акшоқы-4), бірақ үйінді астында бірнеше ... бар ... ... ... ... топ ретінде немесе үйіндімен бірге ... ... ... ... көпшілік жағдайда – дөңгелек, ... ... ... тік бұрыш), сирек болса да сопақша түрде болып келеді. ... ... ... үстіне үлкен-үлкен қойтастарлы бір қатар ... ... етіп жай ғана ... салу ... ... ... ала ойластырылған
түр беріліп отырған. Егер ... ... ... ұсақ сынықтары
пайдаланылса, олардың биіктігі мен ені бірнеше қабат етіп ... ... ... ... ... ... малта тастары қолданылған.
Қоршаулардың биіктігі мсн ені орта есеппен алғанда тиісінше 0,5-0,6 м ... м. Өсек ... ... ... сол ... ... ... етегі) ірі жентектастар қырынан көміліп тік бұрышты және дөңгелек
қоршаулар тұрғызылған. ... ... ... тек қана ... тау ... ... ... шығар жерлерге орналаскан.
Үйсіндер қоныстануды ұнататын жер бедері қорымдарды олардың мәдениетіне тән
меридианалдық «тізбекте» жоспарлауды анықтап ... ... ... ... ... ... тау өзендері мен
жылғаларының жарқабақтарына салынған. Мұның өзі ... ... ... ... солтүстіктен оңтүстікке және керісінше ағу бағытына қатаң
сәйкес келіп отырды. Алайда ертедегі үйсін қорымдарының ... ... ... ... ... ... бір ... құрамындағы обалардың әрбір
тізбегінің бір руға немесе үлкен әулетке жататындығы туралы әдебиетте бар
қағиданың дұрыстығын әсте де теріске шығармайды. Ол ... ... ... ... ... ... етегіндегі Ақтасты қорымдарының тобы
рудың немесе үлкен әулеттің ыдырауына қарай қорымдардың жоспарлануы қалай
өзгеретіндігін айқын ... ұсақ ... ... ... ... ... қыстау-қоныстың жанынан өз зираты пайда ... ... ... тұратын көлемді қорымдар кездеседі, оларды, сірә,
енді қандас туыстық байланыстары бойынша емес, қайта ... ... ... ұжымдар тастап кеткен болса керек.
Ақырында, кейінгі ... ... ... беттерінде дұрыс
баяндалмай келе жатқан бір жайға тоқталып өту қажет. Ол ... және ... ... ... ... мерзімін анықтайтын белгілер деп қарастыруға әрекет жасау.
Біздің Жетісудың ертедегі кезі жөніндегі біліміміздің қазіргі сатысында
А. Н. ... ... ... ... деп ... ... ... белгілі бір корымдарды қазып, мерзімін белгілейтін ... ... ... ... ... ... белгі оларда
обалардың тізбек бойынша орналасуы және қабір құрылыстарының құрылымында
үйінділер мен ... ... ... ... /36/. із сақтар мен үйсін
ердің кезіндегі мәдениет туралы жалпы сөз еткен кезде осы көзқарастың дұрыс
екенін атап көрсетеміз. ... ... ... ... топтаудың өлшемі, мәдениеттің сатылық эволюциясын анықтаушы
емес. Үйсіндердің белгілі қорымдарының бәріндегі қабір құрылыстарының
құрылымдарын ... ... ... ... ... әр түрлі
нұсқалары үйсін мәдениеті дамуының барлық кезеңдеріне тән екенін көрсетеді.
Сірә, әр ... ... ... үйсіндердің діни көзқарасы болып
табылатын әлдебір рәсімдік-магиялық ұғымдар туғызған болса керек.
Қорымдардың жоспарлануындағы өзгерістер де ... дәл ... ... алмайды. Біріншіден, жоғарыда айтқанымыздай, обалардың ерекше
орналасуын жер бедері қалыптастырған. ... ... ... үйсін мәдениетінің неғұрлым алдыңғы кезеңіне, рулық байланыстар
әлі де күшті болған кезге тән болған; ал ... ... ... ... ... ... ... жүйесіз орналасқан қорымдар пайда болады.
Сондықтан біз қорымдардың топографиясы мен қабір құрылыстарының құрылымы
олардың мерзімін ... ... ... ғана бола ... ал соларға
ғана негізделген тұжырымдар мен ... ... ... да ... ... және олар ... ... деп саналуға тиіс деген
тұжырымға тоқталамыз. Мұндай ... ... аз ... ... ... ... қоршауларын Байкал сыртындағы тақтатасты молалармен
немесе Ноин-Ула қималарын Пазырық обаларының ... және т. ... ... ... еске сала ... ... ... үшін ортақ жерлеу ... ... бірі ... ... табыну құрылыстары олардың діни дүниетанымының тікелей
көрінісі болып табылады. Біртіндеп күрделілене түскенімен, діни түсініктер
негізінен алғанда айтарлықтай өзгерістерге ұшырамады және жерлеу ... ... ... да ... ... жоқ.
Үйсін ескерткіштерін археологиялық зерттеу мәдени дамудың хронологиялық
үш кезеңін беліп көрсетуге мүмкіндік ... ... ... ... ... ... құрылыстарының өзгешелігі және
құрал-саймандардың, кару-жарақтың, тұрмыс заттарының, әшекейлердің өзіндік
түрлері мен үлгілері тән.
Ескерткіштердің неғұрлым ертедегі тобы б. з. б. III-I ... ... - б. з. I-III ... ... ... ескерткіштер б.
з. III-V ғасырларына қатысты.
«Қаратал» кезеңі (б. з. б. III-I ғғ.) - ... ... ... ... сатысы, бұл кезде археологиялық және палеоантропологиялық
деректер бойынша сақ ескерткіштерімен сабақтастығын сақтап қалған, бірақ
сапалық ... жаңа ... тән жаңа ... бар ... ... ... ... түрде бөліп көрсетуге болады. Біздің пікірімізше, бұл
кезеңнің ескерткіштері: ... ... ... Үңгірқора-1,
Қызылеспе, Бесшатыр-2, Өтеген-1, Қалқан-1, Ақшоқы-4, Бетағаш, Мойынтоғай-2,
Сартоғай, Кеңсай, Шормақ-1, Бұрана, ... ... ... ... ... обалардың солтүстіктен оңтүстікке қарай
тізбектеле немесе қосарласып тізбектеле орналасуы тән. ... ... ... ... және үйінді сыртына оны айнала дөңгелете
белдеулептас каланған 5-10, ал кейде 25-ке дейін оба болады; ... ... емес ... ... ... 1-2 ... 3-4 катардан тұрады /34/.
Бұрыштары сәл дөңес қабір шұңқырлары шығыстан батысқа қарай ұзынынан
қазылған. ... ... тік, беті ... ... Өлік
шұңқырға созыла жатқан күйінде, шалқасынан, қолын қапталына созып, ... ... ... ... бір ... ... бүгіп жерлеу ете
сирек кездеседі. Шұңқырдың батыс бөлігіне, еліктің бас жағына қыш ... ... ... - қойдың сан етімен «жабдықталған». Қабірге өлген
адамның немесе әйелдің өзінің тұтынып жүрген заттары - ... және ... мен ... ... ... күміс және қола ... ... ... ... ... ұштары салынған.
«Жетісу» кезеңі (біздің заманымыздағы IIII ғғ.) - үйсін мәдениеті
эволюциясының дамыған ... Бұл ... ... көп және ... мейлінше толық сипаттайды. Оларға мына обалы ... ... ... ... ... ... Бесшатыр-1,3,4, Қадырбай-2, Шормақ-2,3, Ащысу, ... ... ... ... Қызылауыз-2, 3, Тайғақ-1, Алтынемел-
1, 3, 4, Қапшағай-2, ... ... ... Қараша, Шошқалы,
Ұзынбұлақ, Қызылқайнар.
Біздің заманымыздың шебіндегі қорымдарда обалар жүйесіз орналасқан.
Дөңгелек қаланғаны көрініп ... ... саны ... беті ... ... саны ... Мола құрылысының жаңа үлгісі - ... бар ... ... ... ол ... және оның бір ... ... түбі ... ... ... өлік ... ... тұратын болды. Ұңғыма ... ... ... ... ... қазудың тағы бір түрі - «ақымды» түрі пайда
болады. Бүл - ... мен ... ... қойып жасалған қалқамен
бөлінген жерден қазылған шұңқыр. Қалқаның ... жағы ... ... түбі ... ... тіреледі. Қабірге қыш ыдыстар
бұрынғыдан гөрі көбірек - көбінесе алты-жеті ыдыс қойылатын болды, ... де ... оның түбі ... ... ... енді жайпақ болып
келетін болды /37/.
«Іле» кезеңі (б. з. IIIV ғғ.) - ... ... ... дамуының
кейінгі сатысы. Зерттелген кеп ескерткіштер ... ол ... ... ... ғана ... алу ... болды. Бұлар: Ақтас-1, 3, 6,
Үнгірқора-2, Шолақжиле -1 қорымдары.
Соңғы кезеңде зираттардың жүйесіз салынуы дағдылы болған, ... ... ... 5-7 ... ... маңына орналасады
(Актас тобы). Кейде үйсін қабірлері арасынан бірлі-жарым ... ... ... ... ... тас ... обалар жасалмай, тастан
қаланған шеңбер жоғарғы жағынан топырақпен көміледі. Қабірлер екі ... ... ... және ... ... ... ... түбі жайпақ және
дөңгелек кәзелер, дәнүккіштер, ... ... ... ... ... ... әр түрлі даму сатыларында ... ... ... бұл - 600-700 жыл бойы дамыған біртұтас мәдениет.
Ежелгі үйсіндердің материалдық мәдениеті әжептәуір ... ... ... ... Іле, ... және Шу ... ... қорымдарды қазу айқын да әсерлі материалдар берді, олар ... ... ... ... ішкі ... ... еңбек
құралдары мен қару-жарағын білуге, керамиканың эволюциясы мен оның негізгі
үлгілерін зерттеуге мүмкіндік туғызды.
Жоғарыда ... ... ... ... жартылай отырықшы өмір
салты оларда қыстау-қоныстар мен қала ... ... ... себеп болғаны атап ... ... ... ... ... мәліметтер шынында да солай болғанын
қуаттайды /38/.
Үйсін ... Чигу ... ... ... өз ... ... ... бұл атауға «чен» деген косымша жалғауға болады деп ... ... олар ... ... бекіністі қоныс дегенді білдіреді /38/.
Б. з. б. II ғасырда Чигученде үйсін гунмосы Люецзяоми мен оған ... ... ... ... ... ... сәулеттік шешімі мен ішкі
көрінісі бізге беймәлім, бірақ құрылысты ... ... ... ... ... деп ... болады. Ертедегі үйсіндер қоныстанған
бүкіл кең-байтак жерде, сірә, Чигу-ен бірден-бір қала болмаса керек. ... ... ... ... ... IV-V ... ... әлдебір үйсін гуньмосының Хангай тауларында сарайы (қала ма, әлде
орда ма?) болған. Хань ... ... ... ... ... ... отырықшылық мекендері туралы мәліметтерді қуаттап, олар
малшы болып, көшпелі тұрмыс салтын жүргізгенмен, ... ... мен ... ... деп ... хабарлардың археологиялық жолмен ... қала ... атап ... ... ... ... ертедегі
отырықшы мәдениет ескерткіштерінің аз зерттелгенімен түсіндіруге болады.
Екінші себебі Жетісудың қираған қалалары орындары стратиграфиясының ... ... ... ... ... ... ... талдап
шешілгендігі болып табылады. Соңғысы әсіресе, қала мәдениетін Жетісуға
соғдылардың әкелгендігі туралы сынаржақ ... ... ... ... ... ... теліп жүрген алдынғы ортағасырлық кешендерге
қатысты. Солай бола тұрса да, қала ... ... ... ... ... ... және ... соңғы үйсін заманының қоныстарынан
табылған керамикалық ... (тік ... ... бар ... ... ... бар саптыаяқтар, алуан түрлі көлбеу ... ... және т. б.) ... ... ... ... ... мерзімін ертерекке (кем дегенде 300 жылға)
ысыру қажет екеніне коз ... Кең ... ... ... ... ... зерттеген жағдайда кеп қабатты бірқатар ... ... - ... ... Суяб, Кұлан, Ақтөбе - батыс далалық) төменгі
қабаттары үйсін заманына жатқызылатын болады /39/.
Сонымен біздің қолымызда әулеттік хроникаларында ... ... ... келтірілген мардымсыз мәліметтерден басқа деректер жоқ оның
есесіне «елді мекендер» ... ... ... білеміз, себебі онда
қоныстар мен қыстау-қоныстар туралы біршама кұнды ... ... ... ... ... Шу және ... озендерінің
аңғарларында зерттелді. Шу аңғарларындағы қоныстарда тұрғын үйлердің пішімі
тік бұрышты болған, шикі кірпіштен ... ... ... таға ... ... ... Ақтас қонысында кұрылыс сипаты әлдеқайда жақсы
сақталған. Мұндағы ... ... ... ... 5 тұрғын жай мен бірне
шекара-қоңсылардан тұрады. Кұрылыстар ішінде орталығы «шаршы белме» болған,
оған іргелес көлемі 126 шаршы метрлік «үлкен ... бар, бұл ... ... ... дәліз арқылы кіреді. «Шаршы белмеде» тастан қаланған жер ошақ
орналасқан.
Суық түскенде ... ... екі ... тұрғын жайларда: кірпіш және тас
үйлерде тұрған. Қыскы үйлер шикі кірпіштен және тақтатастан ... ... ... Әрбір тұрғын үйде үлкен бөлме, ұсақ ... ... ... ... ... ... ... бәрі біріне-бірі жапсарластыра
салынған. Олардың едендері балшықпен ... жер еден ... ... ... ... тас ... ашық шаршы жерошақтар болды.
Жерошақтар үйді жылытты, жарық берді және ... ... ... ... үй ... ... ошақтың айналасында өткен, оның маңынан ас
құйылған қыш ыдыстар, ұн ... тас қол ... ... ... үй бір ауыл болды. Қонысқа жақын жерде ру және әулет зираттары
орналастырылды. Зираттардың үстіне топырақ тас ... ... тас ... ... ... Жаз ... кешіп жүргенде, ежелгі авторлардың жазуына
қарағанда, үйсін отбасылары «киізбен жабылған дөңгелек жайда» - киіз үйде
тұрған.
Үйсін отбасының тамағы ет, сүт және ... ... ... Ерлер,
әйелдер және балалар жүннен, теріден және жібектен ... киім ... және ... ... ел ... не сауда арқылы әкелінген, не үйсін
шонжарлары соғыс шапқыншылықтары кезінде қолға түсірген.
Мал шаруашылығымен және егін ... ... ... үй ... ... ... керамика ыдыстар жасау кең еріс алған. ... ... - ... ішетін, тамақ пісіретін және шаруашылық (азық-
түлік қорын сақтайтын) ... ... ... ... ... ыдыстардың
ішінде ағаштан (негізінен алғанда қайыңнан) ойып ... да ... - ... бар шағын табақтар, текше тостағандар, ожаулар болып
келеді.
Үйсіндерде құмырашылық кәсібі ... ... ... құмырашы
ұршықшасында жасалды, сондай-ақ құм толтырылған мата ... ... та ... Керамиканың іш жағында және түбінде матаның таңбасы
кездесіп отырады. Ыдыстың қабырғасы жолақ-жолақ болып өсіп ... ... ... ... ... сыланып, үстінен түсті бояумен
боялады. Ыдыстар түрі жағынан да, пайдаланылуы жағынан да алуан түрлі болды
/40/.
Ең көп таралған ыдыс ... ... ... кең ... ... ... ... иілген, тік жиектілері сирек, бүйірінің ... ... ... 2:1; түбі ... немесе сирек болса да, жайпақ
және аузы тар ... ... ... ... тәрізді болып келетін
құмыралардың ерекшелігі - мойны тар, биік немесе түбі кең болады. ... екі ... ... жатаған (биіктігі мен диаметрі бірдей) және
биік. Тұтқалары ілмек ... ... ... етіліп, бүйірінің ортасына
немесе ернеуіне бекітілген, биік текше тостағандарға бүйірінің ... ... ... тән. ... аузы тар ... кең, түбі ... ... ішке қарай сәл иіліңкі болады.
Ас пісіретін керамикадан табылғаны - жентектелген балшықтан қаралай
күйдіріліп, алуан ... ... және тік ... шығарылған, қалың, жайпақ
қазандар.
Үйсін ыдыстарының негізгі түрлері - ... шар ... ... мен кеселер, ілмек тұтқалы текше тостағандар, алмұрт тәріздес
құмыралар, бүйірі қалың ... ... ... ... ... мен шүмекшесі бар шәугімдер, тікше құтылар, су таситын ... ... ... басындағы керамикаға қызыл түс пен бүйірінің тіктігі
тән. Кейінгі кезеңде, ПІ-У ғасырларда, түбі дөңгелек ыдыстар аз кездеседі,
жайпақ түптілері ... ... ... ... темір, мыс және асыл металдарды қазып
алу, қорыту және өндіру маңызды орын алды. Темірден, мыс пен ... ... ... және ... ... - ... мен шоттар, орақтар мен
пышақтар, біз бен шеге, қазандармен құрбан ... ... ... мен ... ... ... мен жебелердің ұштары және
сәндік заттар - білезіктер, сырғалар мен сақиналар жасалды. ... ... ... ... бас ... және ... ... көлемі мен
бітімі әр түрлі қаптырмалар жасалды. ... ... - ... ... қола сымнан бұрап жасалған, асыл тасты алқалары бар ... ... ... ... олардың бір шетіне құстың мүсіндік бейнесі
салынады, әдетте ... ез ... ... ... ... ... алтыннан сақиналар мен қаптырмалар жасалды. Соңғы үйсін
дәуірі кезінде зергерлік заттарға түсті ... кез салу ... ... ... ... ... ... қызыл тастан
түйірлеп кез салған, бедерленген алтын салпыншақтар Ақтас-2 ... ... ... Асыл және ... ... - ... гауһар, перуза моншақ
жасауға пайдаланылды .
Алматыға жақын жердегі Қарғалы қойнауынан ... ... ... ... ... ... мейлінше айқын сипаттайды. Табылған заттардың
ішінде айыр өркешті түйенің мүсіні ... екі ... ... ... ... ... жатқан тышқан бейнеленген сырға, көптеген
қаптырмалар бар. Бұл бұйымдардың бәрі ... ... ... өрнек
салынған.
Ерекше бір көз тартатын нәрсе Қарғалыдан табылған тәті. Бұл жалпы
ұзындығы 35 см, ені 4,7 см екі ... ... ... ... ... ... да, төменгі жағына да ені 0,5 см жиек жүргізілген. Оның ... ... ... ... ... ернектің ортасында тұрған андардың,
құстардың, адамдардың бейнелері; бұлар қалыппен қысу әдісімен ... ... ... ... ... ... ұрғашы марал, олардың арасында ұшып
жүрген құс, онан кейін үстіне адам мінген, ... ... келе ... ... ... адам ... артына бұрып, қолымен ағаштың бұтағынан
ұстап отыр. Онан әрі ... ... ... ат бар. ... екінші
жартысында жүгіріп келе жатқан аждаһа бейнеленген, оның үстінде сол қолымен
аждаһаның ... ... ... адам ... ... үстінен қаз немесе үйрек
ұшып бара жатыр. Онан соң тағы да тұғыр үстінде тұрған қанатты ... ... ... ... ... тобы - ұшып жүрген құс, арқасында адам бар
шауып келе жаткан таутеке, ... ... ұшып ... аю, ... ... да ... салт ... алған адам бейнеленген. Адамның қолында гүл бар.
Жануарлардың кездері түсті ақық пен альмандиннен салынған, денелерін оймыш-
оймыш перуза жолақтарымен ... ... ... ... ... ... ... табылады. Тегінде
тәтіде үйсіндердің діни ұғымдары мен мифологиясы ... ... ... ... ... жіп иіру, тері илеу, тастан, сүйектен бұйым жасау
ісі де дамыған. Жіп иіру мен тоқымашылық киіз басу, үйде жүннен киім ... ... ... ... ... ... Мата тоқу үшін қарапайым
тоқыма станогы (қазақтардың «өрмегі» ... ... ... ... ... ... иірілген жіпті орап отыратын айқыш-ұйқыш орналаскан 4
тесігі бар сүйек қалақша ... Үйде мата ... ... ... матаның ізі қалған ыдыстар да дәлелдейді, ал олардың көп табылғаны
және жалпы жұртқа мәлім екені белгілі.
Былғары ісі - ... ... ... және аяқ киім (Қызылауыз
қорымының обалы қабірінен табылған былғары аяқ киімнің ... ... ... мен ... тігу үшін тері ... теріден ыдыстар мен ат
әбзелдерін дайындау кеңінен дамыды. Тастан еңбек ... - ... ... ... ... мен ... ... - ұршықбас, мұсат,
қайрақтас, ... асыл ... ... ... ... ... ... (Актас-2 қонысы) істелді, сүйек түймелер
мен басқа да ұсақ заттар шаруашылық пен ... ... және ... деректемелер бойынша үйсіндердің тілі мен
жазуы женінде жөнді ешнәрсе жок. Біз ... ... ... ... ... үш қырлы тас және төрт белгісі мен сөз ... ... ... және соңғы сақ заманына (тиісінше б. з. б. IV—III ғғ. және б.
з. III—V гг.) жататын ... ыдыс ... ... ... ... ... жазба ескерткіштеріне жататындығы болжам ғана және оны
филологтар қуаттаған жоқ.
Оның есесіне үйсіндердің этникалык-мәдени ... - ... ... ... жазба ескерткіштің табылғаны бұлтартпайтын факт. Бұл
жазуды сол ... ... ... деп ... толық негіз бар.
Үйсіндерге көршілес мемлекеттер мен тайпалардағы лингвистикалық ... ... да ... ... ... қолайлы еді. Мәселен, III-VI
ғасырларда Гаочан (алдыңғы чешилер) елінде қытай жазуы ғана емес, сондай-ақ
түрік жазуы да, яғни «көлденең ... ... жазу да ... ... ... Кан мемлекетінде (Кангюй үйінің тармағы) тіпті түріктердің
зандар жинағы болып, қылмыскерлер сол бойынша ... ... да ... ... Сірә, VI-VII ғасырларда Кучада түрік жазуы қолданылған
болуы ықтимал, өйткені оның тұрғындары көлденең жолдармен жазған ... тілі мен ... ... ... орын алып жүрген көзқарас
негізделу дәрежесі бойынша әр түрлі, бірақ жалпы ... ... ... қала береді.
XIX ғасырдың 20-жылдарында Абель Ремюза да 1809 жылы Ертістегі ... ... ... маңынан Г. Спасский тапқан руналық тоғыз жазбаны
зерттей келіп, жазылуы жағынан олардың солтүстік ... ... ... бұл ... ... үйсін деген атпен белгілі және Христос туғанға
дейін 100 жыл бұрын Ертіс жағасымен Зайсан көлінің батыс ... ... ... ... ... күмәнсіз деп жазған еді /42/.
А. Ремюзадан кейін ежелгі түркі жазуымен айналысқан шығыстанушылар мен
филологтардың көпшілігі оның ... ... ... үйсіндердің түркі
тілдес болуы мүмкін екеніне қосылды.
Оның үстіне түрлі аудандар адамның игеру дәрежесімен, шаруашылық қызметке
тартылуымен, ... ... бір ... даму ... Хорезмде, Арал өңірінде, Зеравшан аңғарында, Ташкент алқабында
ертедегі және аддыңғы ... ... ... ... ежелгі қоныстар
менкалалар қалыптасқан. Көшпелі (жартылай кошпелі) мал шаруашылығы мен
суармалы егіншілікпен ... ... ... ... шеңберінде
жарасымды біріктірілді. Бұл орайда сол шаруашылық бағыттарының ... ... туыс еді, ... ... ... бір ... ... тұрғындарының шаруашылық қызметі қарапайым суландыру
негізіндегі ... ... ... ... ... алғашқы ғасырлардың
өзінде-ақ, мысалы, Шыршық өзенінің оң ... ірі Зах ... ... ... ал сол ... Ханарық каналы тартылды.
Жстіасар алқабында тұрақты емес оазистерді, су жайылғыш ... ... ... ... ... ... ... жүйелерін пайдаланып, көлдете
жайып суару түрі басым болды. Көк-Мардан алқабындағы суландыру жүйесін
қосымша зерттеу Арыстың ескі ... ... үйіп ... тоғандар мен
бөгет салынған тармақтары суландыру үшін пайдаланылғанын керсетті, ... мен ... су ... ... ... ... ... және ескерткіштер мен олардың төңіректерінің аэрофотосуреттерін
ажыратып қарағанда арықтардың іздері, ... мен ... ... ... ... ... мен ертедегі қала орталықтарының
бәрінен ... ... ... ... ... ... бақша дакылдары
(қауын, қарбыз) мен жемістердің (алма, жүзім, әрік және ... ... ... жанындағы зат сақтайтын жайлардан қор сақтауға ... қыш ... мен ... табылды, еденнен ұра-шұңқырлар қазылған.
Мәдени қабатта, тұрғын үйлердің қираған ... ... ... мен ... көп. ... ... жанында малды қоршауда ұстауға
арналғаны анық орындар кездеседі. ... ... ... ... қоныстан тыс
жерде, ұжымдық табында ұсталса керек. Кангюйлердің қоныстарын қазған кезде
үй жануарларының сүйектері көп кездеседі. ... ... ең көбі ... ... жылқының сүйектері. Палеозоологтар елік, таутеке, арқар,
киік, марал, қабан сияқты жабайы жануарлардың ... де ... ... ... ... ... әр түрлі бұйымдар жасалған.
Үйрек, қаз, бірқазан сияқты суда жүзетін ... ... ... ... оны ... сүйектері мен қабыршақтарының ... ... ... ... ... да әр ... кұралдармен аулаған.
Тегінде, мемлекеттің билеуші тандаулы адамдары, кейініректе Орталық Азия
тарихында болғанындай, өздерінің ерте замандағы ата-бабаларының ... ... ... ... ... ... қалса керек. Осыған
байланысты қытай хроникаларының кангюйлер билеушілерінің жазғы және қысқы
ордаларының әр жерде орналасқанын, олардың ... 900 ли ... ... еске сала ... ... аумағындағы көшпелі мал шаруашылығына өте ертеден бастап,
қазіргі ... ... ... ... ... ... тән екенін және
көшіп-қону жолдарының меридиан бойынша болатынын ескере келіп, үйсіндердің
астанасы жылы аймақта ... ... ... мен ... ... ... ... Қазақстан далаларында болуы мүмкін деп ... ... ... Үйсіндердің шаруашылығы, оған табиғи орта әсері
Үйсіндер шаруашылығының даму ... ... ... жағдайы себеп болды. Мұндағы ерекшелік сол, ... ... ... мал шаруашылығы аудандарынан өзгеше мұнда мал
шаруашылығы егіншілікпен ұштастырыла жүргізілді, ал ... ... ... ... ... шаруашылығы туралы жазбаша деректемелердің мәліметтері үздік-
создық және олардың шаруашылығының бағытын бір ... ғана ... ... ... ... шаруашылығы мен тұрмысына берген
сипаттамасы малға азық пен су іздеп, бір жерден екінші жерге ... ... ... қысқа қайырылады. Бұл – көшпелі және мал шаруашылығымен
айналысатын ... ... үшін ... және ... ... ... ... жөнінде онша дәл емес /44/.
Ертедегі Қазақстан аумағындағы мал шаруашылығы бірнеше ... ... ... ... б. з. б. II мыңжылдықгың бірінші жартысынан бастап қола
дәуіріндегі тайпалардың үй жанындағы бақташылық мал шаруашылығы ... ... б. IX-VIII ... ғана ол ... мал шаруашылығына айналды. Бұл
кезеңде жайылымдар мен су ... ... ... ... ... көшуге және қыс кезінде тебіндеп жайылуға мейлінше бейімделген қой
мен жылқы басым болды. Мұндай жайылымдық-көшпелі жүйе тұрақты сипат ... бойы ... ... және ... ... ... ... орналасуы нақ осыны дәлелдейді. Сан алуан үлгідегі
ескерткіштерден тұратын үлкен ... мен көп ... ... ... болды. Атап айтқанда, үйсіндер заманынан ... ... ... әсіресе Жетісудағы қыстаулы аймақтарда көп кездеседі.
Ежелгі үйсундердің қоныстары мен қабірлерінен табылған мал сүйектерінің
қалдықтарына жасалған статистикалық талдау оларда қандай мал ... ... ... ... ... ... білуге мүмкіндік береді. ... мал ... ... ... ... мал ... ... және тайпалардың тұрмыс салты туралы ... ... ... ... және Луговое-холм (Батыс Жетісу) қыстау-қоныстарын
қазғанда алынған остеологиялық материал уйсундердегі ... ... ... ... ... ... ... шаруашылыққа тән екендігін
көрсетеді.
Луговое-холм қонысындағы ірі ... (33,1%) және ... ... қой (48,4%) мен ... (32,7%) проценті назар аудартады. Мал
түліктерінің мұндай ... ... ... қарағанда батыс Жетісу
уйсундеріне көбінесе отырықшылық тән ... ... ... Мұндай
айырмашылық Талас және Шу өзендерінің аңғарларындағы отырықшы ... ... ... ... ... Орта Азия мен ... егіншілік орталықтарының батыс Жетісуға ықпалынан ... ... ... мал кұрамында үй малдарының барлық түрлері: қой,
жылқы, сиыр, қос ... ... ... есек ... ... көрсетіп
отыр. Хань әулеттік хроникаларында уйсундерде жылқы шаруашылығының дамығаны
атап өтілген. Байларындағы жылқы саны бес мыңға ... ... ал ұлы ... гуньмолардың жасағы 30 мың атты әскерден тұрған. Үйсін гуньмолары
қытай ханшаларына үйленген ... сөз ... сыйы ... ... ... ... айдатып жібереді екен. Таулы аудандарда қашырлар жүк артатын көлік
ретінде пайдаланылған. Жетісуда асыл ... ... ... өсірген көрші
елдердің білгірлері оларды ... мен ... үшін ... ... ... ... кейінгі орынға қойған. Бір ғажабы,
уйсундердің жылқысы «батыс шек» деп аталған /45/.
Теңлік обасынан ... салт ... ... ... ... үйсін жылқысының тұқымын білуге болады. Ол ... ... ірі де ... ... ... басы үлкен, құйрық-жалы ерілген
немесе күзелген болып ... ... ... ... ... бейнесі б. з. б. I мыңжылдықтың аяғындағы - б. з. I мың-
ылдығының ... ... ... ... мен ... ... Персепольдегі мидиялык және сириялық ... ... ... сасанилер патшаларының аң аулау
көріністеріндегі) ... ... ... бәрінен де дерлік ерекше.
Үйсін жылқысының бейнесі Персеполь бедеріндегі сақ ... ... ... ... коллекциясы) алтын қаптырмада суреті ... аң ... ... ... ... көп ... ... келеді. Бұл
бейнелердің бәрінде де аттардың кекілі мен жалын ... ... дене ... мен ... бейнелеуде ұқсастық таңғаларлық.
Жартылай көшпелі мал шаруашылығы үйсіндер шаруашылығының негізгі ... ... ... де ол ... ... ... ... сақтап қалды,
шаруашылықты жүргізу және ... ... ... ... жане отырықшылық. Ақтас қыстау-қонысын қазып ашқанда үйсіндерде
егіншілік болғанын тікелей ... ... ... Бұл жер ... - тас кетпендер және егін жинау құралы - қола орақ (сынығы). Тастан
жасалған дәнүккіштер өсімдік ... ... ... құрамына кіргенін
айқын көрсетті. Мәселен, Актас қыстау-қонысының үйлерінде 11 бүтін дәнүккіш
және 15 ... ... ... ... ... ұзақ ... әбден тозған /46/.
Ақтас қыстау-қонысының теңірегін зерттеген кезде үйсіндерде қарапайым
суармалы егіншілік болғандығының белгілері байкалды. Мұнда арықтардың ... 60 ... ... 150 ... метрге дейін өнделген шағын танаптардың
іздері табылды, бұларда, шамасы бақша дақылдарын өсірген болуы керек.
Өнделген алаптар су ... ағып ... ... ... ... ... табиғи көлбеулігін есепке ала отырып жүргізілген.
Қарапайым суарма жүйелерінің мұндай іздері Жоңғар ... ... ... және ... (Шу аңғары) тауларының қойнаулары мен баурайларында,
Қырғыз Алатауының (Талас аңғары) солтүстік баурайларында да кездеседі.
Үйсіндерде бақша егу ... бір түрі ғана ... ... Егер ... ... ... күту ге ... қола орақтар дәнді дақылдарды
оруға пайдаланылған. Ол кезде қандай дәнді ... ... ... ... аз. Тары мен арпа ... ... ғана айтуға болады, мұны
Солтүстік Қырғызстанның үйсіндер ... бір ... ... табылған осы
дақылдардың дән қалдықтары дәлелдейді /47/.
Жетісудың жерасты суына ... ... ... ... ... кезде суаруды қажет етпейді, артық ылғал тек зиянды болуы мүмкін.
Жетісуда суармалы егіншілік қана емес, сонымен қатар ... ... ... деп топшылауға болады. Жауын-шашынның біршама кем болуы, ... ... ... ... ... тәлімі егіншіліктің өнімі түсімді
болған. Сірә, егіске пайдаланылған жер көлемі ... ... ... ... кұралдарының (кетпен) сипаты егіс көлемін ұлғайтуға мүмкіндік
бермеген.
Ежелгі ... ... пен ... ... ... ... ... хань тарихшысы Бань Гу былай деп жазады:
үйсін гуньмосына ұзатылған қытай ханшасына қызмет ететін ... ... ... ... ... оның төңірегінде тұратын үйсіннің «отырықшы
шонжарларына» сыйлықтар ... ... ... ... ... ... ... үйсіндер жер
өңдемеген, бірақ «ағаш егетін болған» деп ... ... ... ... - б. з. VII ... тарихшысы - «ағаш егеді» деген сез «ағаш
отырғызады» деген сөз» - деп, бұл ... ... ... Тарихшы Суй Сун
үйсіндер «су мен шөп іздеп жүретін» (көшетін) болсада, «дегенмен қалалары
мен қала төңірегіндегі мекендері болған» деп тура ... ... ... ... ... жоқ. Ресми тарихнама империяның «солтүстік»
және «батыс» тайпалар женіндегі дәстүрлі ұлы державалық саясатынан ... даму ... ... ... гөрі, көшпелі мешеулігін атап
көрсетуге неғұрлым бейім болды.
Мәселен, ... пен ... ... ... ... алғашкы ғасырларында-ақ болған деуге негіз бар, ал б. з. Ш-V
ғасырларында, сірә, бау-бақша шаруашылығы, ... ... ... ... дами ... ... түсінікті.
Меншік қатынастары. Бұдан бұрын атап ... ... ... көшу ... ... күштері дамуында ілгері басқан кадам
болды. Осы негізде малға жеке меншік қалыптасты, қауымдык, тайпалык ... ... ... үстем топтарының озбырлықпен ... ... ... тайпааралық айырбас өрістеді.
Сол кездің өзінде-ақ әлі аз ... да ... ... ... тобы болғаны даусыз. Археологиялық материалдардың көрсетіп
отырғанындай, рулық зираттарда құрылымының алыптығымен және ... ... ... ... ... ... табылуы
кездейсоқ емес. Бір ғажабы олар енді ... ... ... топтық
құрылыстар емес, қайта ондаған тас ... ... ... ... Олар ... дейін-ақ пайда болып, үйсіндер заманында барған
сайын көбірек таралған /48/.
Қандай ... ... да - ... па, ... па, ... жеке ... бір ... оның ерекше бір белгімен ... ... ... ... оларды пайдалану ең алдымен әлеуметтік-экономикалық
себептерге байланысты болды, мұның өзі таңбалардың ... ... ... ... ... эволюциясын жоққа шығармайды.
Кейін, қыш ыдыстағы белгілер пайда болған соң, үй малдарына да, атап
айтқанда, мініс аттарына да ... ... ... болды. Жылқыға
таңба салу түрік және түркі тілдес тайпаларда б. з. ... ... ... Металдан, тастан және қыштан жасалған мөрлер де ... ... ... ... ... ... туралы мәселе пікірталас
туғызатын тақырып болғанмен, мөрлердің ... ... ... ... ... сол ... мөр басқан адамға тиесілі екені барша жұртқа
түсінікті белгі болған. ... ... ... ... қыш ... ... ... табылуы күтпеген жай емес. Ертедегі хрониктердің
мәліметтеріне карағанда, ... ... ... ... ... және мыс мөрлер болған.
Ал қабір жанынан табылған қыш мөр үйсін ... тек ... ... ... ... қалын тобының да өз мөрлері болғанын дәлелдейді.
Шонжарларда мөрлер гуньмолар сарайы жанындағы лауазымды адамдар билігінің
белгісі ... ал ... тас және қыш ... ... әр түрлі
қожайындардың меншігін ажырату үшін пайдаланылса керек.
Мәселен, ыдыстардың бүйіріне тырнап салынған ... ... ... ... ... таңбалары мен ендеріне қарап, жеке
пайдалану мөрлері бойынша рулык қауымдық меншіктен жеке иеленетін меншікке
дейінгі меншіктің қалыптасу кезендерін аңғаруға ... ... ... ... ... де айтылған. Сыма Цянь өзінің
«Тарихи жазбаларында» («Шицзи») үйсіндерде «бай адамдардың төрт мыңнан бес
мыңға дейін» жылқысы ... ... ... ... рет ... ... деректеме - «Цяньханьшу» (б. з. I ғ.) бұл ... ... ... ... ... 5000-ға дейін жылкы ұстайды» деп қайталайды.
Н. В. ... ... осы ... ... ... ... ... түсіп қалған жерлерін түпнұска бойынша қалпына келтірді. ... бұл ... ... ... ... «үйсіндерде жылқы көп. Олардың
ең бай адамдарында төрт-бес мын жылқы болады». Бұл шағын болса да, ... ... ... ... ... оның үстіне үйір-үйір жылқыға,
жеке меншіктің болғаны даусыз; малға бай ... ... ... ... ... ... ... байлық дәрежесін мұндай үйірлі жылқысы
жоқтармен ғана салыстыруға болады. «Ең байларында» деген сөз ... ... ... ... арасында жай байлар да болса керек. Және,
ақырында, байлықтың ... ... ... жылқының саны болғаны да
анық /49/.
Алайда, ежелгі үйсіндердін жеке меншігінде болған үй ... ... ... ... ... болмаған. Ол байлыктың өлшемі ғана ... ... ... ... табылған сүйек қалдықтары бойынша
үйсіндердің малы құрамында қой көп, бірақ ... ... ешкі де ... Бұл
жануарлар да ірілі-ұсақты қожайындардын меншігінде болды деп санауға негіз
бар.
Қоғамдық ... ... және ... мүлік деп бөлуге болатыны
мәлім, олардың біріншісінде - мал, қолөнер өнімдері мен ... ... жер ... ... мүлік ертерек жеке меншік өнімдеріне
айналды, өйткені оны айырбасқа беруге болатын еді. Шаруашылығының негізі
мал ... ... ... ... ... жүретін түрмыс салтының
нәтижесінде басқа халықтармен үнемі араласып жүрді. ... өзі ... ... айырбастың біршама ертерек шығуына, сол ... ... ... ... ... ... болды.
Жетісудың ертедегі үйсіндерінде нақ осындай үрдіс дамыды.
Жер пайдалану және иелену объектісі бола тұрса да, ... ... ... байлық ретінде әлі басқаның қолына ... ... ... малға жеке меншік болғандықтан, жерді жер қатынастарының бірден-
бір түрі ретінде толық тең пайдалану мүмкін емес еді. ... жер ... жеке ... және ... мұрагерлік жолмен пайдалану түрінде
болды деп ... ... бар. ... ... ... жатқан жер
немесе менің қыстауым тұрған жер - ... ... ... белгілі принцип
ежелгі заманнан бері, жер маусымдық жайылымдарға бөліне бастаған заманнан
бері белгілі болды, ал жерді ... бөлу ... іс ... оның ... және мұрагерлікпен иеленуге бекітілуі болып шығатын еді /50/.
Жерді жеке меншіктеніп иеленудің қалыптасуын ... ... ... Бань Гудің «Цзяньханшудағы» хабары бұл жөнінен
едәуір ... ... «Ол ... ұлы гуньмо Цылими билікті өз қолына
(ұстап) тұрды, ал лин-хоулардың бәрі (қорыққандарынан оған бағынды. Ол жұрт
жылқы және мал ... ... ... деп ... Бан ... ... оның ішінде Ян Ши-гу (VII ғасыр) «жайылымға
кірмесін» дегенді «Гуньмо жайылымына» деп ұғыну керек деп ... ... бір жай - ... ... ... гуньмо ретінде «билікті
өз қолына мықты ұстап тұрған» кезде жарияланады /51/.
Тегі б. з. б. I ... ... ... коғамында шұрайлы жайылымдарды
басып алу үрдісі басталған болуы керек. Көшпелі қоғамдардың бәрінде де ... ... заң - ... малы ... іс ... жердің де қожасы сол
болуы - үйсіндердіңде нақты әлеуметтік өмірін бейнелейді. Егер ... ... ... ... ... (ал қыс кезінде бір жылқыны
асырау үшін сапасы ... 8-10 га ... ... ... мұншама жылқыны
бағу үшін шамамен алғанда 30-50 мың ... ... ... ... екенін
есептеп шығару қиын емес.
Тегі, негізгі байлық - мал ... ... ... үшін неғұрлым қажет
қысқы жайылым ғана жеке меншікте болса керек. Бұл жердегі ... ... ... ... жер алқаптарын іс жүзінде мұрагерлік жолмен
иеленуді баянды етті.
Бертін келе, біздің заманымыздың алғашқы ... ... ... ... ... мүліктер қорлана берді де, мүліктік
теңсіздік езушілердің үстемдігі мен ... ... ... ... ... дейінгі қоғамнан таптық қоғамға ... ... ... ... қоғам әлі құл иелену формациясының да, феодалдық
формацияның да аяқталған ... жете ... жоқ, ... ... байланысты өзінше бір сипатта болды және ... өзі әлі ... ... ... ... ... мен ... қатьінастардың қатар өмір сүруімен байланысты еді.
Ежелгі үйсіндердің материалдық мәдениеті жеткілікті дәрежеде ... ... ... алғанда Іле аңғарындағы қоныстар мен
қорымдарды қазу айқын да әсерлі материалдар ... олар ... ... ... ... ішкі ... елестетуге, керамиканың
эволюциясы мен ... ... ... ... ... ... мен қаруларын білуге мүмкіндік туғызды. Ертедегі үйсіндердің олар
қоныстанған бүкіл кең-байтақ аумақтағы қабірлерге орнатылған ескерткіштері
екі үлгідегі: ... ... және ... ... түріндегі құрылыстар
болып табылады. Әдетте, кұрылыстардың екі ... де бір ... ... ... ... жеке ... ... бірақ мұндай реттер біршама
аз. Тек бір ғана қоршаулардан тұратын оқшауланған қорымдарды оп-оңай санап
шығуға болады. Шығыс Жетісуда ... ... ... ... ... ... езенінің аңғары), Өсек-2 (Өсек өзенінің аңғары).
Батыс Жетісу мен ... ... ... Жетісумен салыстырғанда мұндай
қорымдар әзірше белгісіз ... ... ... ... ... бұл ... сыртқы
түріндеп айырмашылық олардың этникалык және мәдениетіндегі айырмашылықты
білдірмейді. Керісінше, жерлеу ғұрпы мен қоса ... ... ... ... ... айырмашылығы жоқ. Әдетте, үйіндісіз қоршаулар
неғұрлым ертедегі дәуірлердің сарқыншақтарымен байланыстырылады, ... ... ... ... ... ... біздің
байқауларымызда ондай тұжырымдарды дұрыс деуге салмақты дәлелдер жок.
Сонымен, үйінді обалардан тұратын ... ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Обалар зираттың ... ... ... ... ... - ... өзен аңғарларында - сары топырақтан немесе
өзеннің малта тастарынан, тау етектерінде тас ... ... ... тастардан тұрғызылған. Үйінділердің көлемі мейлінше әр
түрлі: диаметрі 80 ... 100 ... ... 10 ... 12 метрге дейін
жететін жер бетінен сәл көтеріліп жатқан ... ... ... ... ... ... ... бәрін көлемі және жерлеу
жабдықтарының байлығы жөнінен үш топқа: үлкен, орташа және кіші ... ... ... ... ... ... оба ... қабірге орнатқан ескерткіштері құрылысының екі үлгісі - үйінді
мен қоршау ұштасып отырады. Әр түрлі нұсқалары кездеседі, ... ең ... 1) ... ... ... ... 2) «үйінді
сыртындағы» қоршаулы обалар, яғни қоршау негізгі үйіндіні айналдыра белгілі
бір қашықтыққа орналасады; 3) ... ... ... ... ... үйіндіні түбінен қоршап тұратын қоршау, жиегіндегі
қоршау және биік ... ... Оба ... ... ... ... де ... олар концентрикалық жиегі бойынша орналастырылған (Сарытай-
3, Акшоқы-4), бірақ үйінді астында бірнеше қоршауы бар обалар әлдекайда ... ... ... топ ... немесе үйіндімен ... ... ... ... ... ... жағдайда – дөңгелек, кейде төрт
бұрыш (шаршы, тік ... ... ... да ... ... ... келеді. Жер
бетіне немесе үйінді үстіне үлкен-үлкен ... бір ... ... ... етіп жай ғана ... салу жолымен қоршаударға алдын ала ойластырылған
түр беріліп отырған. Егер тастың көлемі ... ұсақ ... ... ... мен ені ... қабат етіп қаланған. Өзен
аңғарларында қоршауларды калауға өзеннің үлкен малта тастары қолданылған.
Қоршаулардың ... мсн ені орта ... ... ... 0,5-0,6 м ... м. Өсек қорымында (Өсек озенінің сол жағалауы, Жоңғар Алатауының
оңтүстік ... ірі ... ... ... тік ... және ... ... Ертедегі үйсін қорымдары тек қана қыстау-қоныстардың
маңына, тау етектеріне, шатқалдардан жазыққа шығар ... ... ... ... жер ... қорымдарды олардың мәдениетіне тән
меридианалдық «тізбекте» жоспарлауды ... ... ... ... түбіне орналасқандықтан, ... тау ... ... жарқабақтарына салынған. Мұның өзі қабір кұрылыстарының өзара
орналасуы судың солтүстіктен оңтүстікке және керісінше ағу бағытына қатаң
сәйкес ... ... ... ... ... қорымдарының ерекше жоспарлануын
жер бедерлері туғызған деген тұжырым бір қорым құрамындағы обалардың әрбір
тізбегінің бір руға ... ... ... ... туралы әдебиетте бар
қағиданың дұрыстығын әсте де теріске шығармайды. Ол былай тұрсын, ... ... ... ... ... Ақтасты қорымдарының тобы
рудың немесе ... ... ... ... қорымдардың жоспарлануы қалай
өзгеретіндігін айқын дәлелдейді: ұсақ тізбектер үзіледі; шағын әулетке
тиесілі ... ... ... өз ... ... болады; жүйесіз
орналасқан үйінділерден тұратын көлемді қорымдар кездеседі, оларды, ... ... ... ... ... ... ... аумақтық-шаруашылық
мүдделері бойынша біріккен ұжымдар тастап кеткен болса керек.
Ақырында, кейінгі ... ... ... беттерінде дұрыс
баяндалмай келе жатқан бір ... ... өту ... Ол қорымдарды
жоспарлаудағы және үйінділер қоршауларының орналасуындағы ... ... ... ... деп ... әрекет жасау.
Біздің Жетісудың ертедегі кезі жөніндегі біліміміздің қазіргі сатысында
А. Н. Бернштамның пікірін даусыз дұрыс деп санауға ... ... ... бір ... ... ... ... материал
алғанға дейін-ақ сақ-үйсін мәдениетіне жататындығын анықтаушы ... ... ... ... ... және ... құрылыстарының құрылымында
үйінділер мен қоршаулардың ұштасуы болып табылады.Біз сақтар мен үйсін
ердің кезіндегі мәдениет туралы ... сөз ... ... осы ... дұрыс
екенін атап көрсетеміз. Бірқатар ескерткіштерді ... ... ... ... мәдениеттің сатылық эволюциясын анықтаушы
емес. Үйсіндердің ... ... ... ... құрылыстарының
құрылымдарын салыстыру қоршаулардың үйінділерге қарай орналасуының әр түрлі
нұсқалары үйсін мәдениеті дамуының барлық кезеңдеріне тән екенін көрсетеді.
Сірә, әр ... ... ... ... діни ... ... ... рәсімдік-магиялық ұғымдар туғызған болса керек /54/.
Қорымдардың жоспарлануындағы өзгерістер де мерзімін дәл анықтайтын белгі
бола алмайды. Біріншіден, ... ... ... ... жер ... ... Екіншіден, үйінділердің «тізбектеле»
орналасуы үйсін мәдениетінің неғұрлым алдыңғы кезеңіне, рулық байланыстар
әлі де күшті болған ... тән ... ал ... ... ... яғни
неғұрлым соңғы кезенде үйінділері жүйесіз орналасқан қорымдар пайда болады.
Сондықтан біз қорымдардың топографиясы мен қабір құрылыстарының ... ... ... ... ... ғана бола алады, ал соларға
ғана негізделген тұжырымдар мен топтаудың қандайы болса да ... ... және олар ... ... деп саналуға тиіс деген
тұжырымға тоқталамыз. ... ... ... аз ... ... (Орталық
Казақстан) тақтатас қоршауларын Байкал сыртындағы тақтатасты молалармен
немесе Ноин-Ула ... ... ... ... және т. ... сәтсіз болғанын еске сала кетейік.
Бүкіл халық үшін ортақ жерлеу ғұрпы ... бірі ... ... ... құрылыстары олардың діни дүниетанымының тікелей көрінісі
болып табылады. Біртіндеп күрделілене ... діни ... ... ... өзгерістерге ұшырамады және жерлеу ғұрпы мен табыну
құрылыстарының да кұрылымы езгерген жоқ.
Үйсін ескерткіштерін археологиялық ... ... ... ... кезеңін беліп көрсетуге мүмкіндік береді, ... ... ... ... ... ... өзгешелігі және
құрал-саймандардың, кару-жарақтың, тұрмыс заттарының, әшекейлердің өзіндік
түрлері мен үлгілері тән.
Ескерткіштердің неғұрлым ертедегі тобы б. з. б. III-I ... ... - б. з. I-III ... ... кезендегі ескерткіштер б.
з. III-V ғасырларына қатысты.
«Қаратал» кезеңі (б. з. б. III-I ғғ.) - ... ... ... ... сатысы, бұл кезде археологиялық және палеоантропологиялық
деректер бойынша сақ ескерткіштерімен сабақтастығын сақтап ... ... ... жаңа ... тән жаңа сипаты бар ескерткіштер тобын азды-
көпті иланымды түрде бөліп көрсетуге болады. ... ... ... ... ... ... Қапшағай-3, Үңгірқора-1,
Қызылеспе, Бесшатыр-2, Өтеген-1, Қалқан-1, Ақшоқы-4, Бетағаш, ... ... ... ... ... обалы қорымдары /55/.
Ертедегі кезеңнің қорымдарына обалардың солтүстіктен ... ... ... қосарласып тізбектеле орналасуы тән. Әдетте олардың
әрқайсысында ... ... және ... сыртына оны айнала дөңгелете
белдеулептас каланған 5-10, ал кейде 25-ке ... оба ... ... ... емес ... ... қойылған 1-2 немесе 3-4 катардан тұрады.
Бұрыштары сәл дөңес қабір шұңқырлары шығыстан ... ... ... Шұңқырлардың қабырғалары тік, беті ағашпен ... ... ... ... ... ... ... қапталына созып, басы
батысқа қаратылып қойылған. Өліктің бір қолын шынтағынан бүгіп ... ... ... ... ... бөлігіне, еліктің бас жағына қыш ыдыс
қойылған. ... ... - ... сан ... «жабдықталған». Қабірге өлген
адамның немесе әйелдің өзінің тұтынып ... ... - ... және ... мен ... моншақтар, алтын, күміс және қола ... ... ... ... ... ұштары салынған.
«Жетісу» кезеңі (біздің заманымыздағы IIII ғғ.) - ... ... ... ... Бұл кезеңнің ескерткіштері көп және мәдениет
жетістіктерін мейлінше толық сипаттайды. Оларға мына ... ... ... ... ... Сарытау-1,2, Ақшоқы-3,4,
Отеген-2,3, Бесшатыр-1,3,4, ... ... ... ... ... ... ... Қызылауыз-2, 3, Тайғақ-1, Алтынемел-
1, 3, 4, Қапшағай-2, Қалкан-4, Алатөбе-1, Ақтас-4, Қараша, Шошқалы,
Ұзынбұлақ, ... ... ... ... ... ... орналасқан.
Дөңгелек қаланғаны көрініп тұратын үйінділер саны азаяды, беті ағашпен
жабылған шұңқырлар саны ... Мола ... жаңа ... - ... бар ... ... ... ол шұңқырдан және оның бір жақ
қабырғасынан ... түбі ... ... жерленетін өлік қойылатын
ұңғыма лақыттан тұратын болды. Ұңғыма ... ... ... ... ... қазудың тағы бір түрі - «ақымды» түрі ... Бүл - ... мен ... ... ... жасалған қалқамен
бөлінген жерден қазылған шұңқыр. Қалқаның ... жағы ... ... түбі ... қабырғасына тіреледі. Қабірге қыш ыдыстар
бұрынғыдан гөрі көбірек - көбінесе ... ыдыс ... ... ыдыстың
түрлері де өзгереді: оның түбі ... ... ... енді жайпақ болып
келетін болды /56/.
«Іле» кезеңі (б. з. IIIV ғғ.) - ... ... ... дамуының
кейінгі сатысы. Зерттелген кеп ескерткіштер ішінен ол кезеңге жататын
бірнеше қорымды ғана ... алу ... ... ... ... 3, ... ... -1 қорымдары.
Соңғы кезеңде зираттардың жүйесіз салынуы дағдылы болған, кейде ... ... 5-7 ... ... ... орналасады
(Актас тобы). Кейде үйсін қабірлері ... ... ... обалары
кездеседі. Үйінді үстіне дөңгелете тас ... ... ... тастан
қаланған шеңбер жоғарғы жағынан топырақпен көміледі. Қабірлер екі түрлі -
жерден қазылған және ұңғылап қазылған ... ... түбі ... және
дөңгелек кәзелер, дәнүккіштер, әшекейлер, ыдыстар, ғұрыптық ... ... ... әр ... даму ... ... ... отырған, бұл - 600-700 жыл бойы дамыған біртұтас мәдениет.
Ежелгі үйсіндердің материалдық мәдениеті әжептәуір ... ... ... ... Іле, ... және Шу ... ... қорымдарды қазу айқын да әсерлі материалдар ... олар ... ... ... ... ішкі ... елестетуге, еңбек
құралдары мен қару-жарағын білуге, керамиканың эволюциясы мен оның негізгі
үлгілерін зерттеуге мүмкіндік туғызды.
Жоғарыда ертедегі үйсіндердің жартылай ... ... ... ... ... қыстау-қоныстар мен қала үлгісіндегі бекіністі қалалар
салынуына себеп болғаны атап ... ... ... ... ... ... шынында да солай болғанын
қуаттайды.
Үйсін мемлекетінің Чигу (Қызыл Анғар) деген өз ... ... ... бұл ... «чен» деген косымша жалғауға болады деп тапқан, бұл
арқылы олар қамал-қала үлгісіндегі бекіністі қоныс дегенді білдіреді.
Б. з. б. II ... ... ... ... Люецзяоми мен оған ұзатылған
кытай ханшасы Цзяндудың сарайы орналасты. Үйдің сәулеттік шешімі мен ... ... ... ... ... ... қытай сәулет өнерінің
дәстүріне негізделген деп топшылауға болады. Ертедегі үйсіндер қоныстанған
бүкіл кең-байтак жерде, сірә, ... ... қала ... керек. Қолда
бар деректерге қарағанда, біздің заманымыздағы IV-V ғасырларда сяньбилермен
соғысқан әлдебір үйсін гуньмосының Хангай тауларында сарайы ... ма, ... ма?) ... Хань ... ... неғұрлым кейінгі түсіндірушісі
ертедегі үйсіндерді отырықшылық мекендері туралы мәліметтерді қуаттап, олар
малшы болып, көшпелі тұрмыс салтын жүргізгенмен, бәрібір «қалалары мен елді
мекендері болды» деп ... ... ... ... ... ... қала мәдениеті
ескерткіштерінің, атап айтканда Жетісудың бүкіл ... ... ... ... аз ... түсіндіруге болады.
Екінші себебі Жетісудың қираған қалалары орындары стратиграфиясының және
соған сәйкес керамикалык кешендерді хронологиялык ... ... ... ... ... Соңғысы әсіресе, қала мәдениетін Жетісуға
соғдылардың әкелгендігі туралы сынаржақ кағиданы ... ... ... ... ... ... ... алдынғы ортағасырлық кешендерге
қатысты. Солай бола тұрса да, қала орындарының түрік кезеңі қабаттары ... ... және ... ... үйсін заманының қоныстарынан
табылған керамикалық кешендер (тік әшекейленген тұтқалары бар ыдыстар,
ілмек ... ... бар ... ... ... көлбеу құлақты
қазандар, хумчалар және т. б.) ... ... ... түрік керамикасының мерзімін ертерекке (кем дегенде 300 жылға)
ысыру қажет екеніне коз ... Кең ... ... ... жүргізіп,
стратиграсрияны мұкият зерттеген жағдайда кеп қабатты бірқатар қалалардын
(Сүмбе, Лепсі - Шығыс Жетісу; Суяб, Кұлан, Ақтөбе - батыс ... ... ... ... ... болады.
Сонымен біздің қолымызда әулеттік хроникаларында үйсін қалалары ... ... ... мәліметтерден басқа деректер жоқ оның
есесіне «елді мекендер» ... ... ... ... себебі онда
қоныстар мен қыстау-қоныстар туралы біршама кұнды деректер келтірілген.
Үйсіндердің отырықшы ... ... Шу және ... ... зерттелді. Шу аңғарларындағы қоныстарда тұрғын үйлердің пішімі
тік бұрышты болған, шикі кірпіштен салынып, балшықтан соғылған таға ... ... ... ... Ақтас қонысында кұрылыс сипаты әлдеқайда жақсы
сақталған. Мұндағы кұрылыстар ... ... ... 5 ... жай мен ... тұрады. Кұрылыстар ішінде орталығы «шаршы белме» болған,
оған іргелес көлемі 126 шаршы метрлік ... ... бар, бұл ... ... ... дәліз арқылы кіреді. «Шаршы белмеде» тастан ... жер ... ... ... ... екі ... ... жайларда: кірпіш және тас
үйлерде тұрған. Қыскы үйлер шикі кірпіштен және тақтатастан балшық ... ... ... тұрғын үйде үлкен бөлме, ұсақ қосалқы жайлар және
мал қамайтын ... ... ... бәрі ... ... ... едендері балшықпен сыланған жер еден ... ... ... ... тас ... ашық ... жерошақтар болды.
Жерошақтар үйді жылытты, жарық берді және оларда тамақ пісірілді. ... үй ... ... ... ... ... оның ... ас
құйылған қыш ыдыстар, ұн тартатын тас қол диірмендер табылды. Бала-шағалы
терт-бес үй бір ауыл ... ... ... ... ру және ... ... Зираттардың үстіне топырақ тас обалар үйілді, тас ... ... ... Жаз ... ... ... ... авторлардың жазуына
қарағанда, үйсін отбасылары «киізбен жабылған дөңгелек жайда» - киіз ... ... ... ... ет, сүт және түрлі өсімдіктер ... ... және ... ... ... және ... ... киім киген.
Жібек және баска бетен ел бұйымдары не ... ... ... не ... ... ... ... қолға түсірген.
Мал шаруашылығымен және егін салумен қатар үйсіндерде үй кәсібі, ... ... ... ыдыстар жасау кең еріс алған. ... ... - ... ... ... ... және ... (азық-
түлік қорын сақтайтын) ыдыстар болып ... ... ... ... ... ... ... қайыңнан) ойып жасалғандары да ... - ... бар ... ... ... ... ожаулар болып
келеді.
Үйсіндерде құмырашылық кәсібі барынша дамыды. ... ... ... ... құм ... мата ... ... та жасалды. Керамиканың іш жағында және түбінде матаның таңбасы
кездесіп отырады. Ыдыстың қабырғасы жолақ-жолақ ... өсіп ... ... ... ... ... сыланып, үстінен түсті бояумен
боялады. Ыдыстар түрі жағынан да, ... ... да ... ... көп ... ыдыс ... мыналар: дөңгелек кең түпті тегенелер, олар
ішінен жиегі иілген, тік ... ... ... ... ... ... 2:1; түбі ... немесе сирек болса да, жайпақ
және аузы тар тостағандар. Жалпы алғанда алмұрт тәрізді ... ... ... - мойны тар, биік немесе түбі кең ... ... екі ... аласа жатаған (биіктігі мен диаметрі бірдей) және
биік. Тұтқалары ілмек тәрізді немесе шығыңкы етіліп, бүйірінің ... ... ... биік ... ... ... ортасында
ғана болатын тұтқа тән. Көзелердің аузы тар немесе кең, түбі жайпақ ... ішке ... сәл ... болады.
Ас пісіретін керамикадан табылғаны - жентектелген балшықтан қаралай
күйдіріліп, алуан түрлі көлденең және тік ... ... ... ... ... ... түрлері - жарты шар тәріздендіріліп жасалған
тегенелер мен кеселер, ілмек тұтқалы текше тостағандар, ... ... ... қалың тобатайлар, жапсырма құлақ шығарылған қазандар.
Тұтқасы мен шүмекшесі бар шәугімдер, тікше құтылар, су ... ... ... ... ... ... қызыл түс пен бүйірінің тіктігі
тән. Кейінгі кезеңде, ПІ-У ғасырларда, түбі дөңгелек ыдыстар аз ... ... ... ... ... ... емір, мыс және асыл металдарды қазып
алу, қорыту және өндіру ... орын ... ... мыс пен ... ... ... және табыну заттары - балталар мен шоттар, орақтар мен
пышақтар, біз бен ... ... ... ... ... кішкене
мехраптар мен шырағдандар, қару-жарақ, қанжарлар мен жебелердің ұштары және
сәндік ... - ... ... мен ... жасалды. Алтыннан ерлер
мен әйелдер киімінің, бас киімінің және қаруының әшекейлері, ... ... әр ... ... жасалды. Зергерлік бұйымдары - алтын, мыс
немесе қола сымнан ... ... асыл ... ... бар ... қола
түйреуіштер болып келеді, олардың бір шетіне құстың мүсіндік ... ... ... ез ... барынша бейімдей жасалады
/60/.
Жұқа жапырақша алтыннан сақиналар мен қаптырмалар жасалды. ... ... ... ... ... түсті тастардан кез салу таралды.
Полихромдық өнердің мұндай ескерткіштерінің тамаша үлгілері қызыл тастан
түйірлеп кез ... ... ... салпыншақтар Ақтас-2 қорымын қазып
ашқанда табылды. Асыл және бағалы тастар - ақық, ... ... ... ... ... жердегі Қарғалы қойнауынан табылған алтын бұйымдар ежелгі
үйсіндердің зергерлік өнерін мейлінше айқын сипаттайды. Табылған заттардың
ішінде айыр ... ... ... ... екі ... ... он
мүсіні, адамды кеміріп жатқан тышқан бейнеленген сырға, ... бар. Бұл ... бәрі ... ... перузадан өрнек
салынған/61/.
Ерекше бір көз тартатын ... ... ... ... Бұл жалпы
ұзындығы 35 см, ені 4,7 см екі ... ... ... ... ... жағына да, төменгі жағына да ені 0,5 см жиек жүргізілген. Оның ішкі
беті толған күрделі өсімдік ... ... ... тұрған андардың,
құстардың, адамдардың бейнелері; бұлар қалыппен қысу ... ... ... артқа бұрып салынған марал, ұрғашы марал, олардың арасында ұшып
жүрген құс, онан ... ... адам ... ... басып келе жатқан қанатты
жолбарыс бейнеленген; адам басын артына бұрып, қолымен ағаштың бұтағынан
ұстап отыр. Онан әрі ... ... ... ат бар. Тәтінің екінші
жартысында жүгіріп келе жатқан аждаһа бейнеленген, оның үстінде сол қолымен
аждаһаның ... ... ... адам отыр. Адамның үстінен қаз немесе үйрек
ұшып бара ... Онан соң тағы да ... ... ... қанатты аттың суреті
бар. Ақырында, бейнелердің соңғы тобы - ұшып жүрген құс, арқасында адам бар
шауып келе ... ... ... ... ұшып ... аю, ... үстінде
тағы да арқарға салт мініп алған адам бейнеленген. ... ... гүл ... кездері түсті ақық пен альмандиннен салынған, денелерін ... ... ... ... ... ... заман қоленерінің тамаша ескерткіші болып табылады. Тегінде
тәтіде үйсіндердің діни ұғымдары мен мифологиясы бейнеленген болуы керек.
Үйсін қоғамында тоқыма, жіп ... тері ... ... ... ... ... де ... Жіп иіру мен тоқымашылық киіз басу, үйде жүннен киім тоқып
тігуді қамтамасыз ететіндей едәуір ауқымда болған. Мата тоқу үшін қарапайым
тоқыма ... ... ... ... ... ... ... қазған кезде иірілген жіпті орап отыратын айқыш-ұйқыш орналаскан 4
тесігі бар сүйек қалақша табылды. Үйде мата ... ... ... ... ізі қалған ыдыстар да дәлелдейді, ал олардың көп табылғаны
және жалпы жұртқа мәлім екені белгілі.
Былғары ісі - ... ... ... және аяқ киім ... ... ... ... былғары аяқ киімнің жұқаналары), ішік,
тері шалбар мен бешпент тігу үшін тері ... ... ... мен ... ... ... ... Тастан еңбек құралдары - кетпен,
диірмен, келі; ... ... мен ... ... - ... ... түрлі-түсті асыл тастан моншақтар жасалды. ... ... ... ... ... ... сүйек түймелер
мен басқа да ұсақ заттар шаруашылық пен тұрмыста пайдаланылды /63/.
Жазбаша және ... ... ... ... тілі ... ... ... ешнәрсе жок. Біз руналык үлгідегі белгілер тырнап
салынған призмалык үш қырлы тас және төрт ... мен сөз ... ... үйсін және соңғы сақ заманына (тиісінше б. з. б. IV—III ғғ. және ... III—V гг.) ... ... ыдыс табылғанын бұдан ... ... ... ... ... ... ... ғана және оны
филологтар қуаттаған ... ... ... ... ... - ... сақтарда
беймәлім әліпбилік жазба ескерткіштің табылғаны бұлтартпайтын факт. Бұл
жазуды сол тайпалар шығарып, пайдаланған деп ... ... ... бар.
Үйсіндерге көршілес мемлекеттер мен тайпалардағы лингвистикалық жағдай
үйсін қоғамында да әліпбилік жазудың болуына қолайлы еді. ... ... ... ... ... ... қытай жазуы ғана емес, сондай-ақ
түрік жазуы да, яғни ... ... ... жазу да ... ... ... ... (үйсін үйінің тармағы) тіпті түріктердің зандар
жинағы болып, қылмыскерлер сол бойынша жазаланған, мұнда да жазу ... ... VI-VII ... ... ... жазуы қолданылған болуы
ықтимал, өйткені оның тұрғындары ... ... ... тілі мен ... ... ... орын алып жүрген көзқарас
негізделу дәрежесі бойынша әр түрлі, ... ... ... ... ... қала ... ғасырдың 20-жылдарында Абель Ремюза да 1809 жылы Ертістегі ... ... ... ... Г. ... ... руналық тоғыз жазбаны
зерттей келіп, жазылуы жағынан олардың солтүстік руналарға ұксастығы бар
және бұл жазуды «қытайларға үйсін деген ... ... және ... ... 100 жыл ... ... жағасымен Зайсан көлінің батыс жағында жаткан
жерлерді мекендеген» тайпалардың қолданғаны ... деп ... ... ... кейін ежелгі түркі жазуымен айналысқан шығыстанушылар мен
филологтардың көпшілігі оның ... ... ... ... ... ... ... екеніне қосылды /64/.
Үйсін мемлекеті алып жатқан жер табиғи-климаттық және ... ... ... ... ... ... болған. Мұнда тау
аңғарларындағы құнарлы тау беткейлері, өзендердің ... ... ... ... мен ... де бар еді. ... ... аймақтардың
әркайсысындағы тұрғындардың шаруашылық қызметінің негізгі бағытын ... орта ... Оның ... түрлі аудандар адамның игеру
дәрежесімен, шаруашылық қызметке тартылуымен, шаруашылыктың белгілі бір
түрінің даму ... ... ... Арал ... Зеравшан
аңғарында, Ташкент алқабында ертедегі және ... ... ... ... ... ... ... қалыптасқан. Көшпелі
(жартылай кошпелі) мал шаруашылығы мен суармалы егіншілікпен айналысқан
тұрғындар мемлекеттік құрылым шеңберінде ... ... Бұл ... ... бағыттарының өкілдері этникалық жағынан туыс еді, олардың
мәдени тамырлары бір болатын ... ... ... ... ... ... ... егіншілік болды. Бірақ біздің заманымыздағы алғашқы ғасырлардың
өзінде-ақ, мысалы, Шыршық өзенінің оң жағалауында ірі Зах ... ... ... ал сол ... Ханарық каналы тартылды /66/.
Жстіасар алқабында тұрақты емес оазистерді, су жайылғыш тоғандарды, көп
еңбек жұмсау керек етілмейтін шағын ... ... ... ... ... түрі ... ... Көк-Мардан алқабындағы суландыру ... ... ... ескі ... топырақ үйіп бөгелген тоғандар мен
бөгет салынған тармақтары суландыру үшін пайдаланылғанын керсетті, олардан
егістіктер мен ... су ... ... тартылған. Жергілікті жерді
зерттегенде және ескерткіштер мен олардың төңіректерінің аэрофотосуреттерін
ажыратып қарағанда арықтардың іздері, плотиналар мен бөгеттердің қалдықтары
аңғарылды. Кангюйдің ... ... мен ... қала ... ... дакылдардың (арпа, тары, бидай) қалдықтары, бақша дакылдары
(қауын, қарбыз) мен ... ... ... әрік және ... ... ... жанындағы зат сақтайтын жайлардан қор сақтауға арналған
үлкен қыш көзелер мен ыдыстар ... ... ... ... ... ... ... қираған жұртында дәнүккіштер, тас
диірмендер мен келілер көп. ... ... ... ... ... ұстауға
арналғаны анық орындар кездеседі. Малдың негізгі бөлігі, сірә, ... ... ... ... ... ... Үйсіндердің қоныстарын қазған кезде
үй жануарларының сүйектері көп ... ... ... ең көбі ... ... ... ... Палеозоологтар елік, таутеке, арқар,
киік, марал, қабан сияқты жабайы жануарлардың ... де ... ... ... қойғанда, мүйіздерден әр түрлі бұйымдар жасалған.
Үйрек, қаз, бірқазан ... суда ... ... ... ... ... оны балық сүйектері мен қабыршақтарының табылуы ... ... ... ... да әр ... ... ... өз кезегінде белгі дәрежеде ... ... ... ... қана қоймай, белгілі дәрежеде оның қалыптасуы мен
дамуына үлес ... ... орай өмір сүру ... ... ... айтқанда, ежелгі үйсін тайпалары ежелгі заманда Қазақстан
территориясын мекен етіп, кейінгі ... мен ... ... рөл ... ... ... ... өмір сүріп, сан атаумен қазақ
халқының Ұлы жүз ... ... ... ... ... деп ... ... де ғылыми зерттеулерге сүйене отырып, ертедегі үйсін тайпаларын
соңғы кездегі ... ... ... бір ... ... ... ... деп көрсетуімізге болады.
Яғни, үйсіндер өз кезегінде мемлекеттік дәрежеде өмір сүре ... өмір ... ... ... Елде ... ... билік орнап, ел
басқарушы күнби әр кезде елінің негізгі мәселелерін шешумен ... Әр кез ... мол ... ... оны ... ... үлес қоса ... мен абыздарды пайдалана отырып, мемлекеттік жүйенің бұзылмауына күш
салды.
Саяси жағынан елдің берекесін қашырмауды ойлаған үйсін басшылары тіпті
көрші ... ... та ... ... ... ... ұзату
арқылы елде саяси тұрақтылықты қалыптастырып қана қоймай ... ... ... ... өзара қарым-қатынас орнатуда белгілі
бір әдіс-тәсілдері пайдаланған.
Сол сияқты ежелгі үйсін тайпалары өзінің материалдық және ... ... ... ... және ... ... ... айналысып, жылқы малын көптеп ұстады. Күнделікті ... үшін ... ... ... мал атқарды. Қазақстан аумағындағы көшпелі мал
шаруашылығына өте ертеден бастап, қазіргі кезге ... ... ... ... тән екенін және көшіп-қону жолдарының меридиан
бойынша болатынын ескере келіп, қысқы астанасы ... ... ... ... ... мен ... ... алыста жатқан Орталық Қазақстан
далаларында болуы мүмкін деп ... ... ... ... ... үйлер
жанындағы зат сақтайтын жайлардан қор сақтауға арналған үлкен қыш көзелер
мен ыдыстар олардың материалдық ... ... ... ... ... ... үйлер жанында малды қоршауда ұстауға арналғаны анық
орындар кездеседі. Малдың ... ... ... ... тыс ... ... ... байқатады. Үйсіндердің қоныстарын қазған кезде үй
жануарларының ... көп ... ... ... және ... ... ... Олардың
алғашқысына мал, қолөнер өнімдері, тұрғын үйлер, жатқызылса, ал екіншісіне
жер жатқызылды. Шаруашылығының негізі мал ... ... ... ... ... ... көп болғандықтан, басқа халықтармен ... ... ... ... өзі ... ... ... айырбастың неғұрлым ертерек шығуына, сөйтіп ... ... ... ... ... себепші болды. Жетісу
үйсіндерінде дәл осындай процестердің орын алғандығын көреміз. Сол ... ... ... ... бола ... да құл еңбегі өндірісінің негізгі
көзі болмады. Сол тұстағы дүние жүзінің көптеген халықтарындай ... ... ... көзі – ... тұтқындары болды.
Үйсін қоғамында әлеуметтік-экономикалық қатынастар өздерімен көршілес
тайпалармен қатар дамыды. Оларда ... ... ... ... процесі
жүрді. Алайда экономикалық формалардың ешқайсысы да басым болған жоқ.
Құлдардың, құлдықтың ... ... бұл ... құл ... деп ... болмайтын еді.
Ал үйсіндер әр кез өздерін қолдап қорғаушы әулиелер мен рухтар аруағына
сенім танытты. Көкте белгілі бір күштің бар ... ... Бұл ... ... да ... ... әр кез соған мән берумен болды.
Осылайша, өз кезегінде белгілі бір ... ... ... өзінің
мәдениеті мен шаруашылығын қалыптастырып, Қазақстан аумағында өмір сүрген
үйсін елінің тарихы тікелей ... ... ... ... ... ... үлкен ірі ел болумен қатар көрші тайпалармен ... ел ... ... іргелі ел болу үшін күш салды. Бұл ақыр ... ... өз ... ... ... ... мен ұлыстар
құрамында өз атауын сақтауына негіз болды. Сол себепті де ... ... ... ... ... Ұлы жүз ... ... тайпаларының
арасында байланыстардың бар екендігіне кішкене болса да көз жеткізуімізге
болады. Үйсін ... ... ... ... ... де ... ел ретінде
көрсете отырып, кейіннен түркі тілдес тайпалар құрамына ... ... ... ... ... ... ... тайпалардың мәдениеті мен мәдени байланыстары,
оладың әлемдік мәдениет ... ... ... ... тың ... Бұл ... ... жұмыстары одан әрі жүргізіле бермек. Бірақ,
аталған мәселедегі тарихнамалық ойдың ... ... жаңа ... қазақстандық ғалымдар мойындаған ғана шыңдық ретінде ... ... ... ... ... ... ... елеміздің болашақ даму
стратегиясы мен әлемдік тарихтағы ролін анықтаудағы маңызын ескере отырып,
қазақстандық зерттеуші ғалымдар мәселені жан-жақты зерттеп, жалпы ... ... ... ... ... ... ... ежелгі үйсін тарихын зерттеп, оған баға бері, ... ... бар ... жоқ ... әлі де ... көз ... ісі әлі ... зерттеуді қажет етіп тұрғандығы сөзсіз.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 Кюнер Н. В. ... ... о ... ... ... ... и Дальнего Востока. М., 1961, 117-6.
2. Бичурин Н. Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в
древние времена. Т. I. М.-Л., 1950, ... ... В.В. ... ... ... соб. Соч. 11т. ... ... бб; Соныкі: история тюрко-монгольских народов. –Ташкент, 1928.
20 ... Зуев Ю. А. К ... о ... ... и ... с гуннами и
Китаем. - Изв. АН КазССР, сер. обществ. наук, вып. 2, 1957.
5. Марғұлан Ә.Х. ... ...... 1959. 58-85 ... ... К. А., ... Г. А. ... культура саков и усуней долины
реки Или. А., 1963: «Чуйская долина». Материалы и исследования по
археологии СССР, т. 14, 1950,58-71-6.
7. Акишев К. А. ... и ... ... ... - ... ... сер. обществ. наук, 1969, вып. I. 45-6., 4-сурет;
8. Уалиханов Ш. Киргизский ... 2 т. 148 ... ... С. ... ... письменности. –М-Л., 1951. 11-43
бб
10. Мыңжан Нығымет. Қазақтың көне тарихы. –Алматы, 1993. 56-69 бб
11. ... Е.И., ... А.Г. ... ... левобережье р. Или.
«Известия АН. КазССР» сер. арх. этногр. -1959. вып 1. 79-95 бб
12. Зуев Ю. А. К ... ... ... ИИАЭ АН ... 1960,т. ... ... В.В.., ... М.С. Родоплеменной состав и расселения
казахов «конец XІХ- нач. ХХ в.) ... 1968. 120 ... ... ... елі. / ... ... Ахметұлы. –Үрімжі: ҚХР
Шыңжаң халық баспасы, 2005. 348 б.
15. Левшин А.И. ... ... или ... орд ... Ч. 1. СПБ. 1832. 66 ... ... В.В. очерк истории Семиречья соб. Соч. 11т. –Москва, 1963,
23-29 бб;
17. Аристов Н.А. Опыт ... ... ... ... Орды и ... СПБ, 1895. -110 ... Аманжолов С. Вопросы диалектологии и истории казахского языка. –
Алматы, 1959. -36 б.
19. Жолдасбаев С. Ж. Ежелгі және орта ғасырлардағы Қазақстан. ... ... ... ... ... көне ... –Алматы, 1993. 58-69 бб
21. Бенштам А.Н. Кенкольский ... 1940. 137 ... ... Н.А. Опыт выяснения этнического состава киргиз-казахов
Большой Орды и кара-киргизов. СПБ, 1895. -110 ... ... Е.И., ... А.Г. ... ... ... р. ... АН. КазССР» сер. арх. этногр. -1959. вып 1. 79-95 бб
24. Аманжолов С. Вопросы диалектологии и истории казахского языка. –
Алматы, 1959. -34 ... ... А.О. ... ... ... -Алматы, 1982. –
182 б
26. Мыңжан Нығымет. Қазақтың көне тарихы. –Алматы, 1993. 7 б.
27. Қазақ совет энциклопедиясы. ... 1969. 2 том. 401 ... ... В.В.., ... М.С. ... ... и ... «конец XІХ- нач. ХХ в.) –Алма-Ата, 1968. 120-123 бб
29. Малов С. Памятники древнетюркской ... ... 1951. ... Хасенов Ә.Х. «Шалқар», 1995. 14 қазан
31. Салғараұлы Қ. Таным тармақтары. –Алматы, 1998. ... ... А. X., ... К. А. идр. ... ... 301-302-6.
33 Дьяконов М. М. Очерк истории древнего Ирана. М., 1961, 45-6., ... ... 73-6., ... ... В. Г. Иран в ... ... Сасанидов. Л., 1961, XI-XIX-XXI
кестелер.
35 Воеводский М. В., Грязнов М. П. Усуньские ..югильники на территории
Киргизской ССР. - ВДИ, 1938, № 3(4), ... ... А. И. ... покров Джетысуйской области. См. Джетысу
(Семиречье). Естественно-историческое описание края. Ташкент, ... ... Н. Я. ... ... ... т. II, ... - владетель укрепленного поселения» (караңыз.: Н. В. Кюнер.
Китайские известия... 88-6.).
38. Руденко С. И. ... ... ... ... вскифское время. М.-
Л.,1953, 147-148-6.
39. Зуев Ю. А. Тамги лошадей из вассальных княжеств. ... ИИАЭ ... 8, 1960, ... ... Д. Б. ... штампы из Танаиса. Сб. Новое в Советской
археологии. М., 1965, 230-6.; Толстов С. П. Древний Хорезм. ... ... ... ... ХАЭ, т. V. М„ 1967, ... А. Г. ... 1967 жылы ... корымынан (Талас аңғары, 23-корған)
тапқан олжа Бичурин Н. Я. Собрани.: сведений., т. 1, ... ... Н. В. ... ... ... Л. П. 0 ... ... отношений у
кочевых народов Средней Азии и Казахстана. // Материалы
объединенной научной сессии, посвященной истории Средней Азии ... в ... ... ... 1955, ... Воеводский М. В., Грязнов М. П. Усуньские могильники на территории
Киргизской ССР, ... ... К. А., ... Г. А. ... ... ... и ... долины
р.Или. А, 1963.
46. Зуев Ю. А. К вопросу о ... ... ... // ... АН ... 5(146), 1957, ... Байпаков, К.М. Средневековая городская культура Южного Казахстана
и Семиречья. - ... ... 1986. - 254 ... ... Н.А. Опыт ... ... ... киргиз-казахов
Большой Орды и кара-киргизов. СПБ, 1895. -110 с.
49. Жолдасбайұлы С. ... ... ... 1996. 11-215 ... ... Ә.Х. ... архитектурасы. – Алматы, 1959. 58-85 бб
51. Акишев К. А., ... Г. А. ... ... ... и ... ... А, 1963. 172 б
52. Акишев К. А., Кушаев Г. А. Древняя культура саков и ... ... А, ... ... Маргулан А. X., Акишев К. А. идр. Древняя культура... ... ... ... елі. / ... ... Ахметұлы. –Үрімжі: ҚХР
Шыңжаң халық баспасы, 2005. 348 б.
55. Левшин А.И. ... ... или ... орд ... Ч. 1. СПБ. 1832. 66 ... ... В.В. очерк истории Семиречья соб. Соч. 11т. –Москва, 1963,
23-29 бб;
57. ... Н.А. Опыт ... ... состава киргиз-казахов
Большой Орды и кара-киргизов. СПБ, 1895. -110 с.
58. Аманжолов С. Вопросы диалектологии и ... ... ... ... 1959. -36 ... ... С. Ж. ... және орта ғасырлардағы Қазақстан. –Алматы,
1995. 162-б
60. Мыңжан Нығымет. Қазақтың көне тарихы. –Алматы, 1993. 58-69 бб
61. Бенштам А.Н. Кенкольский ... 1940. 137 ... ... Н.А. Опыт ... ... ... ... Орды и кара-киргизов. СПБ, 1895. -110 с.
63. Агеева Е.И., Максимова А.Г. Усуньские курганы левобережье р. Или.
«Известия АН. КазССР» сер. арх. ... -1959. вып 1. 79-95 ... ... С. ... ... и ... казахского языка. –
Алматы, 1959. -34 б.
65. Исмағұлов А.О. Этническая антропология Казахстана. -Алматы, 1982. –
182 б
66. Ежелгі ... елі. / ... ... ... ... ҚХР
Шыңжаң халық баспасы, 2005. 348 б.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 48 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ежелгі үйсіндердің әлеуметтік экономикалық қатынастар22 бет
Ғұндар және үйсіндер археологиясы7 бет
Ғұндар, сақтар, қаңлылар, үйсіндер тарихы21 бет
Үйсіндер мен қаңлылар (б.з.б.II-б.з.Vғ.ғ).3 бет
Үйсіндер. саяси тарихы. шаруашылығы. мәдениеті2 бет
XIV-XV ғасырдағы Ақ Орда мемлекеті5 бет
«Қазақстан тарихынан» мемлекеттік емтихан сұрақтары3 бет
Алматы қаласының аумағындағы археологиялық ескерткіштер4 бет
Ақ Орда-Ноғайлы дәуіріндегі Қазақстан6 бет
Ерте мемлекеттік құрылымдар13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь