Қыз Жібек

1.Қыз Жібек пен Төлеген
2.Тарихы
3.Мазмұны
        
        Қыз Жібек
Қыз Жібек пен Төлеген
Қыз Жібек - қазақ халқының жыры, ... ең көне ... ... ... ... ... ең ... жыры - аңыз емес, тарихи оқиға, кейіпкерлері өмірде болған адамдар. Жырдың негізгі кейіпкерлері - Төлеген мен Жібек бірін-бірі шын ... ... ... әке батасынан аттап кеткен Төлегеннің өлімі мен Жібектің қайғылы тағдыры талай жанарларға жас үйірілтпей қоймайды. Жібек бейнесі - сұлулық пен ... ... ... халқының мақтанышы, рухани ескерткіш.
[өңдеу]
Тарихы
Қыз Жібек.
Қыз Жібек - лиро-эпостық жыр. Шамамен ... ... Жыр ... ... ... аз. ... рет Е.А. Александров Мұсабай ақыннан жазып алып, мазмұнын орысшаға қара сөзбен ... (1880). 19 ... ... ... ... ... ... Тухватуллин Зайсан өңірінен "Қыз Жібек" жырын жинап, 1894 жылы ... ... ... ... ... ... қаласында 1900, 1903, 1905, 1909, 1911 ж. қазақ тілінде жариялаған. "Қыз Жібектің" Тухватуллин жинаған нұсқасы 1925, 1933, 1939, 1957, 1967 ж. ... ... 1958 жsks ... ... "Казахский эпос" жинақтарында, 1963 жылы "Қыз Жібек" деген атпен қазақ, орыс тілдерінде ... 1988 жылы орыс ... жеке ... болып шықты. Қазір ҚР Орталық кітапханасының қолжазба қорында жырдың ... ... ... Оның ішінде Қ.Мырзағалиев, Ә.Дәнікеров, Ж.Қалмағамбетов, Е.Рақметов, Р.Мәзқожаев нұсқалары бар. "Қыз Жібек" жырында қазақ халқының ... ... ... салт-санасы, елдік, ерлік істері, ар-ожданы мен арман-мақсаты қызғылықты әрі көркем жырланады. Жыр мазмұнында Базарбай байдың Төлеген атты ұлы 14 ... ... ... жар ... 210 сұлудың арасынан Сырлыбай ханның Жібек атты қызын ұнатқандығы айтылады. Үш ай Сырлыбай ханның елінде ... ... өз ... ... ... сапарға шығады. Бірақ Жібекті қызғанып, жол тосқан Бекежан қапыда Төлегенді өлтіріп, қазасын Жібекке өзі келіп ... Сол үшін ... өлім ... кесіледі. Жырдың 2-бөлімінде хабарсыз кеткен Төлегенді іздеп шыққан інісі Сансызбай қалмақ ханы Қоренді өлтіріп, ... елін ... азат ... ... ... жыры екі ... ... Бірінші бөлімінде Төлегеннің Жібекке үйленуі әңгімеленсе, екінші бөлімде Жібектің Сансызбаймен қосылғаны ... Екі ... - екі ... ... ... сюжет біреу: жігіттің үйленуі.
"Қыз Жібек" эпосын махаббат гимні деудің әбден жөні бар. Оның ... ... ... ... процесі жүріп жатқан кезде, яғни ХVІ-ХVІІІ ғасырлардағы қазақ қоғамында жеке бастың, сезімнің бостандығы, махаббат еркіндігі туралы мәселе мұндай ... ашық ... ... ескі рулық заманның неке мен отбасына қатысты ежеқабыл, қалыңмал, көп әйел алу, әмеңгерлік сияқты салттары үстем ... ... бола ... да, "Қыз ... жырының шығуы сол дәуірдің өзінде-ақ халықтың идеал туралы эстетикалық пайым-түсінігінде белгілі бір дәрежеде өзгеріс болғанын айғақтайды. Төлегеннің де, Жібектің де ... ... жар ... ... ... ... - сол ... жастардың ойында, көкірегінде жүрген арманын, мұңын, тілегін ... ... ел ... кең тарағанының бір себебі осында болса керек.[2]
Төлеген - қазақ эпосы, тіпті бүкіл ... ... үшін жаңа ... Ол Қозы ... де өзгеше. Қозының бейнесінде батырлық қасиет көп. Ал Төлеген - нағыз лирикалық кейіпкер. Ол бай болуды, батыр болуды ... Оның ... - ... лайықты сұлуды сүю, соны өзіне өмірлік жар ету. Жыршы да ... ... ... ... ... жоқ, ... жөні бір басқа". Демек, сол кездің қоғамында осындай ой-пікір болған, яғни ел ішінде махаббатты - өте ... ... ... биік ... оны кез ... адам біле ... ... ұғым қалыптасқан. Нақ осындай ерекше сезім Төлегенді әкесінің бата бермегеніне қарамастан алыс жолға жалғыз аттандырады. Төлеген үшін ... мәні де, сәні де - ... ... үшін күресіп, өмір сүру, сүйгеніңе үйлену. Сондықтан да болу керек, оның ... де, ... де ... ... ... Ол аң да ... мал да бақпайды, жастайынан ерлік мінез де ... ... ... де ... "Періште сипатты ұл" боп тууының өзі - оның ерекше сұлу болатынын білдіреді. Демек, ол батыр болмайды: ... ... ... ... сайын" өспейді, бозбала кезінде ешбір ерлік іс-әрекет жасамайды. Есесіне он екі жасында өзіне пара-пар сұлу қыз іздей бастайды. Он алты ... ... ат ... ... ... ... ... шығады. Қыз Жібек туралы ести сала ол еш ойланбастан жолға шығады.
Төлеген
Егер Қозы Көрпеш қалыңдығының ауылына ... ... көп ... ... ұзақ ... ... ... қасына бірнеше нөкер ертіп, "жылқыдан екі жүз елу жорға алып, бірнеше күн жол жүріп, Шекті деген елге келіп, шатырды тігіп, ... ... ... ... жар ... Байқайтынымыз - Төлеген алыс елге шаршамай-талмай, еш қиналмай, аз-ақ ... ... Оның ... ... да ... ... ... әрбір адамға бір жорғадан береді. Тіпті, Төлегеннің өзі Жібекке құда түседі. Бұл да - оның ерекшелігі. Оның құда түсу ... де ... ... жұртқа жорға таратып, Шекті еліне "мырзалықпен" танылады да, Қаршыға арқылы Жібекті көруге мүмкіндік алады. Бұл ... ... тағы бір ... ... Ол ... ... сеніп қана Жібекке іңкәр болмайды, мақтаулы қызды өз ... ... ... ... Төлеген қызға сырттай ғашық болғысы келмейді, қызды өзі сынап, өзі тілдесіп қана ... ... ... ... тең ... іздеген Төлеген мұнда да сол әдетінен таймайды.
Көркем шығарма болғандықтан жырда Төлеген мен Жібектің бір-біріне деген сүйіспеншілігі ... ... ... ... Төлегеннің ынтықтығы сатыланып көрсетіледі. Ең алғаш Жібек туралы ол өз ... ... ... ... ... ... Содан соң Жібек жайында Қаршығадан қанығып, оны көруге асығады. Сөйтіп, Қаршығаға ... ... ... ... Көш ... аяғынан басына дейін баруға тура келеді. Жол бойы ... бірі ... он үш ... ... ... ... екен деп ... Қаршыға "Жібек емес" дейді.
Көш алдына қараса,
Бір қыз кетіп барады,
Жанасалай сұлудың
Қасына жетіп ... ... ... ... сұлудың
Он қыз нөкер қасында,
Өзі он бес жасында.
Ақ маңдайы жалтылдап,
Танадай көзі жарқылдап,
Алтын ... ... ... жүк ... ... кілемді
Жүк үстіне жаптырған.
Қазыналы қырық нарға
Жібектен арқан тарттырған.
Әсемдіктің ... ... ... ... бешпент бел салып
Бұл дүниені кең салып,
Алтынды қамшы қолға ... ... ... ... ... ... ... деп Қыз Жібек,
Жетіп келді қасына,
Базарбайдың Төлеген.
Артынан келді Қаршыға:
"Жібек емес" деген соң,
Онан да өтіп жөнеген.
Тау басында қарағай,
Төлегеннің мінезі
Болып кетті ... ... әр ... бір қыз өтті ... де ... жарамай.
Жырда қыздардың келбеті өте шебер суреттелген, оларды көрген Төлеген енді тезірек Жібекті көруге ынтығады. Қаршығадан озып, ... ... ... ... Бірақ Жібек онымен "сөйлесуге намыстанады". Тек Қаршығаның үгітінен кейін ғана Жібек "бетін бір ашып, жарқ етіп ... ... да, ... ... ... ... ... түймелеп, жатып қалды", - дейді жыршы. Жібектің ғажайып көркін көрген Төлеген: "Жиһанда бұл сипатты әйел көргенім жоқ еді, енді мұны ... - деп ... Осы ... бастап Төлеген енді белсенділік көрсетеді.
Жырдағы Қыз Жібек көркінің сипатталуы:
Қыз Жібек
Қыз Жібектің құрметі,
Жиһаннан асқан сәулеті,
Ләйлі-Мәжнүн болмаса,
Өзгеден артық келбеті.
Үш қызы бар ... он төрт ... ... ... ... маңдайы жалтылдап,
Танадай көзі жарқылдап,
Алтын шашбау шашында-ай.
Қыз Жібектің дидары -
Қоғалы көлдің құрағы,
Көз сипатын ... ... ... ... ... ... алмай тұр құлағы,
Бой нұсқасын қарасаң
Бектер мінген пырағы.
Қыз Жібектің ақтығы
Наурыздың ақша қарындай,
Ақ бетінің қызылы
Ақ тауықтың қанындай,
Екі беттің ажары
Жазғы түскен ... ... ... бар қос ... ... санындай,
Оймақ ауыз, құмар көз
Іздеген ерге табылды-ай.
Өткірлігін байқасаң
Ұсталар соққан кетпендей.
Нұр тұқымын еккендей,
Екі ауыз сөз сөйлескен
Мұратына жеткендей.
Тірісі түгіл Жібектің
Өлігіне адам ... ... ... Жібекті Төлеген
Ақылменен танып тұр,
Көз мейірі қанып тұр,
Бейіштен ... ... ... ... ... ... талып тұр.
Тартқан сымнан жіңішке
Үзіліп кетпей неғып тұр?
Жалпы, Төлеген ғашықтық эпостың дәстүріне сәйкес, өзіне тиісті сынақтардың бәрінен сүрінбей өтеді: қалаған жары үшін ол өз ... ... ... ... өзі ... ... шығады; махаббатқа адалдық танытып, жарық дүниемен қоштасады. Мұндай жағдай романдық эпос кейіпкерінің бәрінің басынан өтеді, Төлеген де осыны бастан кешіреді.
Тумысынан ... ... ... ... ... ... ғашықтық сезімі пайда болғаннан кейін бұрынғыдан гөрі жұмсарып, оның болмысын байыта, нұрландыра түседі. Ол өте сезімтал, нәзік жанды ... ... Бұл ... ... ... Сансызбаймен қоштасқан сәтінде және әуелеп жүрген алты қазға қарата зарын айтқан кезде барынша кең ашылады. Әсіресе, соңғы монологта ... ішкі ... өте ... ... ... ... те - өз теңін іздеген ару. Оның арманы - өзін құлай сүйген, махаббатқа адал адамға қосылу. Жібектің идеалы - бай да, ... да ... Оған ... - ... ... жалындата алатын, өзі сияқты жаны таза, ақылды әрі көрікті жігіт. Яғни, ... өзі ... ... ... те оны ... сүюі ... ... Төлеген осындай адам. Оны Жібек алғашқы кездесуде-ақ сынап, ... ... ... адамсың дей отырып, Төлегеннің сөзінен, өзін қалай ұстайтын мінезінен оның бекзат жан ... ... ... образы эпоста идеалды болып суреттеледі, оның бойында қазақ әйелінің ең асыл ... ... ... ол екі бейнеде көрінеді: сұлу қыз және адал әйел. Жырдың алғашқы бөлімінің біраз жері - сол сұлу қызға ... Оның ... алыс ... ... ... де, қалмақ ханы Қорен де ару қыздың даңқын естіп келеді. Жібектің өз елінде де талай жігіт оған ғашық, бірақ ... ... ... ... ... тірі ... менсінбейді, бұла боп өскен ерке әрі өр мінезді.
Жібектің сұлулығына ... мен ... да сай. ... кездескен сәттегі Төлегеннің сөзіне берген жауабы өте ұтымды әрі әсерлі. Ол өзін үлкен шеберлікпен таныстырады жігітке, өзінің кім ... ... ... ... Өзін ... құрметтейтінін, жоғары бағалап, сыйлайтынын айта келіп, Жібек Төлегенді әдейі кемсіте сөйлейді, сөйтіп, оның жігіттік ... ... ... ... ... ... мен ұстамдығына риза болған Жібек енді өзі іздеген адам - осы Төлеген ... көзі ... де, ... ... ... бел ... ... ол жігіттің өзіне ұнағанын сездірмейді, ойын ашық айтпайды. ... ... ... қалса да, әліптің аяғын бағады, себебі әкесі қалай қарайды бұл жігітке, әлі белгісіз еді. Әкесінің батасын алған соң ғана ... ... ... ерік береді, Төлегеннің шақыруын жылы қарсы алып, оның отауына өзі ... ... ... ... де ... ... Алғашқы неке түнінің мұндайлық сұлу, сырлы, тәтті ... әлем ... ... ... ... да табу ... ғашық қосылып
Әңгіме дүкен құрады,
Екеуінің суреті
Ләйлі-Мәжнүндей болады.
Екі бекзат қосылып
Күндей балқып ... ... ... бәрі ... ... қалады.
Ойын-күлкі сәулетпен,
Жездеңіздің қасында,
Кеш батқанша отырды,
Кеш баткан соң апаңыз
Күйеуге төсек салады,
Төсекті жайлап салған ... ... ... ... ... ... ... сөздің қысқасы,
Айтушы ердің ұстасы,
Біз де соны айтамыз
Бұрынғылардың нұсқасы.
Сығалап жатқан ақ берен
Қалаған жерден ұрады,
Қаршыға ілген үйректей
Жұмарлап мойнын бұрады.
Тебетейін ... ... ... ... ... - ... өте адал әрі ... әйел ретінде көрінеді. Төлегенге деген терең де мөлдір сезімін, шексіз берілгендігін ол, әсіресе, жаман түс ... ... ... ... сапарға шықпауын өтіну арқылы білдіреді. Осы эпизодта Жібек - сүйікті жар ғана емес, ... ... ... ... әйел ... бейнеленеді. Көрген түсін өзі жорып, Жібек жеңгесін Төлегенге жұмсайды, Төлеген жолға шықпасын деген ... ... ... ... ... ... ... тыйым салады. Бұл - жырда екінші тыйым: әкесі Төлегенге алыстағы Шекті еліне, Жібекке баруға ... де, ... да ... Фольклордың поэтикасы бойынша тыйымды бұзған кісі бір қасіретке тап болады. Ал, қазақтың этикасы бойынша әке батасын алмаған баланың жолы ... ... ... мерт ... ... ... - осы екі тыйымды бұзғаны дейді жыр.
Жібек Төлегенге ғана адал емес, оның еліне, руына адал. Сүйген жарына ғана емес, оның ... ... ... ... ... сегіз жыл бойы күту мен ол келмеген соң оның елінен біреу келуін тосу арқылы да ... ... елін ... - ... қорғаны деп біледі. Қалмақтың Қорен ханы күш көрсетіп, Жібекті зорлықпен алмақшы болғанда, ол Төлегеннің руын ... ... ... ... келмей жатқанына таң болады. Зарыға күткен Сансызбайы ... ... еш ... ... ... қашуға бел байлайды. Өйткені, ол, біріншіден, Төлегеннің "өліп ... ... еш ... қор ... ... атты інім бар" ... өсиетін орындауы керек. Екіншіден, Жібек, өз заманының салты бойынша, өзін Жағалбайлының жесірімін деп ... де, ... ... ... ... ... ... аумайды, сондықтан Жібек оны "Төлегеннің өзі" деп қабылдайды. "Сансызбайды көрген соң, ... ... ... - ... жыршы. Демек, Жібек енді өзі сүйіп қалады Сансызбайды. Яғни, ... ... ... ... ... мен ата салтын орындау үшін ғана тимейді Сансызбайға. Ол өзі ғашық болады, сөйтіп, оның ... ... ... Сансызбайға ауысады.
Сансызбай болса өзін нағыз батыр, елінің таянышы, Жібекті өзі сияқты сүйе білген ер азамат ретінде ... Ол ... ... ... Ерте ... ерлікке даярланып, ағасы дайындап кеткен тоғыз қабат сауытты, дулығаны киініп, найзасы мен садағын асынып, тұлпар атқа мініп, ... ... ... шығады. Оның бұл сапары, бір жағынан, бұрынғы батырлардың ... ... ... шегуін еске түсірсе, екінші жағынан, батырдың жау қолына түскен әйелін (яки ... ... азат ету үшін ... аттанатынын қайталаса, үшінші жағынан, болашақ батырдың алғашқы ... ойға ... Ал, ... бәрі ... батырлық эпосқа тән. Демек, "Қыз Жібек" жырының ... ... - көне ... келе ... ... ... ... туралы сюжет болып табылады. Бұл сюжет, әсіресе, батырлық ертегі мен көне эпоста жиі кездеседі. Осы ежелгі сюжетті жыршылар ... ... ... ... ... ... екі сюжеттен тұратын өте көркем ғашықтық жыр тудырған.
Эпоста Сансызбай екі сипатта ... ... ... ... ... ... және оның ісін жалғастырушы інісі. Бірінші сипаттағы Сансызбай - әлі жасөспірім, сондықтан оны бейнелеуде жыр ... ... орын ... ... ... ... бара ... ағасымен қоштасқан сәттегі Сансызбайдың мінезі, ағасына айтқан сөзі - оның терең ойлы, ата-анасы ... қам ... ... ... бала ... ... ... Мұңлы болған Сансызбайдың қайғыратыны: ағасы әкесінен бата ала алмай және жалғыз аттанып бара ... ол ... соң ... ... халі не ... ... тым жас ... сол себепті әке-шешесін бағып-қағуға әлі жарамайтыны... Осының өзі-ақ Сансызбайдың ерекше жан екенін көрсетіп, оның келешекте нағыз азамат болатынын аңғартады. ... ... ... ... ... алда үлкен де қатерлі сынақ күтіп тұрғаны сезіледі. Оны ... де ... ... ... батырдың сауыт-сайманын дайындап қойғанын айтады және өзі мерт болса, Жібекті іздеп табуды, ешкімге қор ... жар етіп ... ... ... ... ... ... іспетті көрінетін Сансызбай мен Жібек жайындағы қосымшаның пайда болуы ... да, ... жыр ... ... дүниеге айналған.
Жырдағы осы екінші сюжет эпосқа мейлінше қазақы сипат дарытқан. Халқымыздың ғасырлар бойы қалыптасқан салт-дәстүрі, әдет-ғұрпы екінші бөлікте ... әрі ... ... ... ... Төлеген Қыз Жібекті алу үшін екі жүз елу ... ... ... ... ... дәстүр көрінсе, екінші бөлімде қандай да бір істі бастар алдында үлкендердің батасын алу ... ... мән ... "Ата ... - оқ" деп түсінген халық Төлегеннің мерт болғанына аянышпен ... да ... ... оны ... деп ... Ал, ... ұл ... деген ұғымды ұстанған жыршы да, тыңдарман да Сансызбайдың ақжолтай болғаны - ... оң ... ... ... ой ... Сондай-ақ Жібектің әмеңгерлік салтымен Сансызбайға қосылуы да - ел үшін еш оғаш емес, керісінше, оны орынды деп ... ... ... ... бірақ ол тек әмеңгерлік жолымен ғана алмайды. Сансызбай, кәдімгі қаһармандық эпостағы батырларша, ерлік жасап алады. Ол бұл ... - ... ... ... ... ... ... сондықтан да оның іс-әрекеті толығымен құпталады. Оның образы біржақты емес. Сансызбай - ең әуелі батыр.
Бізге жеткен "Қыз Жібек" жыры - таза сөз ... ... ... ол ... ... деп ... Олай болса, мұнда жүйелі композиция, қызғылықты сюжет, бітіспейтін тартыс, кестелі тіл, яғни көркем шығармаға не керек, ... бәрі ... тиіс және олар ... ... ... ... ... бұл әлі жазба әдебиеттің үлгісі емес, мұнда көпқатпарлы іс-әрекет жоқ, шытырман оқиға баяндалмайды, кейіпкерлердің мінез-құлқы, психологиясы, характері динамикалық түрде ... Дей ... "Қыз ... жырында басты қаһармандармен қатар басқа да кейіпкерлер оқиғаларға араласып, ... ... ... ... ... Олар екі ... ... Бірі - басты қаһармандардың жанашыр достары болса, екіншісі - олардың қарсыластары. Достары Жібек пен Төлегеннің, ... соң ... пен ... ... ... оларға әрдайым жәрдем етіп жүреді. Бұлардың арасынан Қаршыға мен Шегені ерекше бөліп алуға болады.
Жалпы, Қаршыға мен Шегенің образдары көне эпостағы ... ... ... ... ... ... Мұның басты себебі - "Қыз Жібек" тұтас эпосқа, яғни көркем жырға айналған ... ... ғ.ғ.) және одан ... ... де ... ғ.ғ.) ер адам ... ... идеалдың ауысқаны. Ол - тек қана қара күштің иесі емес, оны-мұныдан хабары бар, шежіреші, ... әрі ... ұста ... Бас ... өзі ... ... бір сырлы болғандықтан, оның көмекші достары да сондай болуға тиіс.
Жырға үлкен ... ... оған ... ... ... ... дарытып тұрған нәрсе - кейіпкерлердің бітіспес тартысы. Оны күшейтіп, ... бас ... ... ... жасап жүрген Бекежан мен оның жолдастары және қалмақтардың ханы - Қорен. Алайда, Бекежан мен Қорен бір-біріне ұқсамайтын дұшпандар. Бекежан - ... ... ... ... яғни екі ғашықтың ортасында жүрген қастангер (жігіт - қыз - қастаншы).
Ал, Қорен хан ... ол ... ... ... ... - ... ішіндегі қаскүнем емес, сырттан келген жау. Жау болса да, ол - ... ... Өз ойын ашық ... ... ... ... ... алатынын да жасырмайды, Сырлыбайға қызыңды бермесең, еліңді шабам деп, бүкіл ауылды ... ... ... ... ... ... келгенде, бұл да - зорлық). Сансызбаймен жекпе-жекте өзін нағыз батырша көрсеткен ... жай ... ... әрі өз ... ... ... ... бармайтын, тек өзінің қара күшіне сенетін дүлей бейнесінде көрінеді. Эпос оны, бір ... ... ... ... етіп ... ... ... анайы ақымақ етіп суреттейді.
Егер Қорен мен Бекежанды салыстыра қарасақ, екеуі де - жағымсыз кейіпкер, бірақ олар ... ... Эпос ... ... ... ... ... Қорен - ашық жау, ол - қазақ елінің ата ... ... Оның ... ойы мен ... - күллі ел жауының әдеткі ісі. Яғни, оның ... - ... ... ... руын ... алу, күш көрсетіп, мал-мүлкін талау, еркектерді қырып, әйелдерді - күң ету. Қорен ... ... ... ... оны ... деп ... Өмірде де, фольклорда да сыртқы жау қашанда жеңген елінен ... ... ... ... ... де осылай істейді.
Бекежан болса - сырттан келген жау ... ... ... ... ... ... Бекежанның Жібекке ғашық болуында еш сөкеттік жоқ. Ол да жігіт, ол да сұлу қызды алуға құқылы. Бірақ эпос пен ... оны ... ... үшін жек ... ... оны өз ... ... жеткізе алмағаны үшін, қыздың жүрегіне жол таба алмай, зұлымдыққа барғаны үшін жексұрын етіп ... ... өз ... үшін адал ... жауыздық жолын таңдайды, ал бұл жолда ол өзін арам пиғылды адам ретінде танытады. Сол себепті ол өзінің жымысқы ... ... ... ойын ... ... ... ... қалай өмір сүріп жүргені, бұрын кім болғаны айтылмайды. Эпос оны тек "қарақшы" деп ... Ал, ... ... белгілі. Қоренге қарағанда, Бекежан - айлакер, қу, бәрін алдын-ала ойластырып қояды, әрбір арам ісін ... ... ... ... ол ... де ... Сол ... жыр да, жыршы да, тыңдаушы да Қоренді емес, Бекежанды қарғайды, оны ит өлімге қияды. Бекежан - адам ... ең ... ... ... ... белгілерін бойына жинақтаған, солардың символына айналған образ. Міне, бізге жеткен "Қыз Жібек" жыры - таза көркем фольклордың айшықты үлгісі ... ... да ... классикалық түрдегі "Қыз Жібек" жыры - ежелгі рулық заманда пайда болған "жігіттің үйленуі" ... ... ... негізінде орта ғасырларда үлкен эпос болып қалыптасқан түрі. Бұл сюжет, әсіресе, Қазақ хандығы тұсында көркем фольклордың тамаша ... ... ... ... мен жыршылар "Қыз Жібек" жырын тамаша романдық эпос етіп жырлаған, соның арқасында ол біздің заманымызға ... ... ... қана қойған жоқ, қазіргі мәдениетіміздің ажырамас бөлігіне ... "Қыз ... жыры ... ... ... ... негіз болды. 1971 жылы Ғабит Мүсірепов сценарии бойынша Сұлтан Қожықов фильмін түсірді. Төлеген мен Жібек рөлдеріне Құман Тастанбеков және ... ... ... -- ... махаббат жыры
эпостық туындысының тұңғыш желісі түзіліп, жасампаз жыр ... ... 500 жыл ... ... ... ... ... комиссияның төрағасы, Астана қаласының әкімі Иманғали Тасмағамбетовтың бастамасымен ол қазақ жұртының құнды фольклорлық ... ... осы ... ... ... 2008 ... ... және атаулы іс-шаралар күнтізбесіне енгізілді.
Қыз Жібек>> жыры -- қазақтың лиро-эпостық шығармаларының ішіндегі сұлуы да сырлысы, ... да ... ... ... ... мен ... ... мәңгілік махаббат тақырыбына сөзден сомдап қойған ғажайып, ғаламат ескерткіші. Әсемдік пен әдемілік туралы ұлттық өре мен өлшемнің, талғам мен түсініктің ... ... ... бойы ... саф алтын құймасы. Өрімінде жақсылық пен жауыздық, қайсарлық пен қорқақтық, тектілік пен тоғышарлық ... ... өмір ... ... ... ... маңызын жүдетпейтін шексіз сүйіспеншілік сарыны.
Зерттеушілердің басым бөлігі жырының Батыс немесе Оңтүстік-Батыс Қазақстан топырағында жаралғандығына ... ... ... ... өне бойында ұшырасатын жер мен су (Жайық, Қособа, т. б.), ру мен тайпа атаулары (шекті, жағалбайлы) айғақ бола ... ... тиек ... ... ... ... бірқатар эпостық туындылардан жыры таза ұлттық табиғатымен, ... ... ... ... ... ... ... басқа түркі тілдес халықтардың ішінде оған ұқсас көшпелі сюжет жолығыспайды. Сондай-ақ, әуелде миф, келесіде, аңыз, үшіншіде ертегі боп, ... ... ... ... да танылмайды. Оның көркемдік кестесінде көшпелілердің дүниетанымы мен дәстүрі, салты мен санасы, ... мен ... ... сан ... ... ... ... бітімі бұзылмастан бедерленген. Бұл осы эпостың елмен етенелігін, жаны мен жүрегіне жақындығын, өрістілігі мен өміршеңдігін бірден байқататын ... ... ... ... ... жер жүзі мәдениетінің жауһарлары саналатын , , , , , , т.б. танымал туындылармен қатар қоюға болады. Қай ... ... да, ол биік ... ... ... лайық. Бұл жырдың негізінде әлдебір шынайы тарихи уақиғаның ... ... да ... халықтың өз махаббат хикаясы бар екендігі белгілі. Кельттердің Тристаны мен Изольдасын, италиялықтардың Ромеосы мен Джульеттасын, арабтардың Ләйләсі мен ... ... ... мен Қыз ... ... олардың бейнелері әрбір заман аясында жаңа қырынан көрініп, басқаша байыпталып, тіпті байытылып ... ... бір ... ... ... ... ... керемет кейіпкерлердің ғашықтық ғибраттары тозбайды. Өрге сүйрейтін өнегелері өшпейді. М. Әуезов: өзге жұрттың әңгімесіне романша, ... ... ... Одан ... әңгіменің құрылысы, ұлғайып өсуі, барлық адамы, адамдардың мінезі, ісі -- ... да ... ... ... ... ... ішіндегі қыз, Бекежан, Қаршыға, Сансызбай, барлығы да қазақ елінің, қазақ салты мен қалпының бел баласы>>, -- деп ... ... ... атты ... ... ... трагедиялық тағдыры туралы әр аймақтың әңгімелері алуан түрлі арнамен таласа, ағытылып, бірін-бірі толықтырып тұрады немесе жетілдіріп ... ... ... ... жобасынан табаны таймайды. Жырдың бас-аяғы 16 нұсқасы жиналған. Ең алғаш рет ... ... 1894 жылы ... ... ... қазалылық Мұсабай жыраудың, оралдық Қазақбай Түгелбаевтың, жетісулық Жүсіпбек Шайхысламұлының, олардан біраз берідегі, ақындардың ... ... ... хатқа түсіріп, кітапқа айналдырған версиялары жөнінде тиянақты зерттеулер баршылық. Ал атақты ... ... ... ... еткендердің бастауында М. Әуезов, Ә. Қоңыратбаев, Қ. Жұмалиев, т. б. білгір әдебиетшілер ... айта ... ... Осы ... ... арқасында жыры тақырыптық, сюжеттік, композициялық, жанрлық, образдық, басқа да ... ... ... ... ... ... ... ғалымдардың тарапынан , , , деп ат қойып, айдар ... ... кез ... ... ... ... ... көші, Төлегеннің көп қыздың ішінен көзіне ыстық көрінетін аруды таңдауы, ... ... ... ... ... әуелеп ұшқан алты қазға сөз арнауы, тағысын тағы ... ... ... ... Бір кезде жырдың оқиға желісі тыңдаушының жанына тыным таптырмай, жұлын-жүйкесін ұдайы сергек, серпінді қалыпта ұстап отырғандығын, аңғарасың.
эпосының ... ... оны ... ... ... ... қадамдары ерте қолға алынды. Ол тіпті бұрын сахналанып, 1936 жылы ... ... ... ... ... ... ... опера жанрында ұсынылды (либреттосы Ғ. Мүсіреповтікі, музыкасы Е. ... Ал ... ... ... ... эпосының желісімен 1971 жылы жарыққа шыққан өзі ... ... ... ... кино өнерінің классикасына айналды. Халық жырында жесір қалатын Қыз Жібек әмеңгерлік жолымен қайнысы Сансызбайға қосылса, экрандалған дүниеде ... ... ... қабылданған. Яғни ол басты кейіпкердің жарық жалғаннан кетуімен аяқталады. Сондай-ақ фильмде ... ... ... ... ... таппаған.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 11 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Ұлы Жібек Жолы."16 бет
«Қыз Жібек» жырындағы сын есімдердің танымдық сипаты114 бет
«Ұлы Жібек жолының – Қазақстан туристік экскурсияны жандандыру мен дамытудағы маңызы»65 бет
Жiбек жолының Қазақстанның экономикасына әсерi6 бет
Жібек жолының бағыттары12 бет
Жібек жолының қалыптасуы28 бет
Жібек – жануар тегінен шыққан тоқыма талшығы20 бет
Жаңа жібек жолы экономикалық белдеуі61 бет
Жұпсыз жібек көбелегі: зияндылығы, биологиясы, морфологиясы, анықтау әдістемесі және күресу шаралары7 бет
Жұпсыз жібек көбелегі: зияндылығы, биологиясы, морфологиясы, анықтау әдістемесі мен күресу шаралары3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь