Валюта, валюталық қатынастардың теориялық негізі

Жоспары

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5

I. Валюта, валюталық қатынастардың теориялық негізі ... ... ... ... ... ... ... ..8
1.1. Валюта, валюталық нарықтар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8
1.2. Валюталық бағамдар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .16

II Валютаның еркін айналымдағы бағам режімдеріндегі салыстырмалы тиімділік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .29
2.1. Еркін валюта айналымы және оның ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 29
2.2. Тұрақты және құбылмалы валютаның ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... 33

III. Қазақстан Республикасындағы теңгенің тұрақтандыру мәселесі ... ... 34

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..43

Қолданылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .44
Кіріспе
Валюта – бұл біріншіден, сол елдің ақша бірлігі; екіншіден, шетел мемлекеттерінің ақша белгілері; үшіншіден, халықаралық есептесу бірліктері және төлем құралы.
Валюта (баға, құн) – мемлекеттік ақша бірлігі. Әр елдің өзінің халықаралық құқық нормасын ескере отырып, ұлттық заң негізінде қалыптасқан ұлттық валютасы болады.
Валюта – 1) елдің ақша единицасы; 2) шет мемлекеттердің ақша белгісі, сондай-ақ шетелдік ақша единицаларымен білдіріп, халықаралық есеп айырысулар кезінде қолданылатын несиелік төлем құжаттары (шетелдік валюта).
Валюталық нарық – бұл шетел валюталары мен шетел валютасындағы бағалы қағаздарды сату және сатып алу операциялары жүзеге асырылатын арнайы орталық болып табылады.
Валюталық бағам – бұл бір елдің ақша бірлігінің басқа бір елдердің ақша бірліктеріне бейнеленген бағасы. Әрбір елдің ұлттық валюталарын салыстыру олардың өндіріс және айырбас процессінде пайда болатын объективті құндық қатынастарына негізделеді. Валюталық бағам валюталарға сұраныс пен ұсынысқа ықпал етуші көптеген факторларға байланысты өзгереді:
Бағамның қалыптасуына ықпал ететін үш факторлар тобын бөліп қарауға болады:
Саяси – саяси тұрақтылық, валюталық заңдылықтардың ырықтандырылуы, валюталық саясат және т.б. экономикалық, халықаралық тәжірибеде анықталатын экономикалық тікбұрыштың шыңы сияқты: экономикалық өсу, валюта тұрақтылығы және инфляцияның төменгі қарқыны (жылына 10%-ке дейін), жұмыссыздықтың төменгі деңгейі (жылына 8%-ға дейін), дүниежүзілік нарықтағы тепе-теңдік, психологиялық: жаппай сұраныс, негізгі капиталды тәуекелден қорғануға ұмтылыс және т.б.
Валюталық бағамның ауытқу шектері паритеттің 1%-нан асқан жоқ және қажетті валютада ауыстыру мақсатында алтынды шетелге тасымалдау шығындарымен анықталды.
Қазақстанның валюталық саясаты мемлекеттің және тұтастай алғанда экономиканың ақша жүйесін теңгенің айырбас бағамының күрт ауытқуының теріс салдарынан қорғауды қамтамасыз етуге тиіс. Ұлттық валютаның объективті белгіленген айырбас бағамы мемлекеттің макроэкономикалық тұрақтылығын қамтамасыз ететін іргелі негіз болып табылады.
Осыған байланысты мемлекеттің валюталық реттеу саласындағы негізгі басымдығы ұлттық валютаның бағамын қайта бағалауға жол бермейтін және үнемі өзгеріп отыратын әлемдік конъюнктура жағдайында отандық өндірістің бәсекеге қаблеттілігіне теріс әсер етпейтін бағам саясатын таңдау болуға тиіс.
Шикізатқа әлемдік бағаның көтерілуі және 1999 жылы сәуірде жүргізілген теңгені құнсыздандыру өндіруші және кейбір импорт алмастырушы салалардың өсуіне және мемлекет экономикасының жандануына ықпал етті. Айырбас бағамы саясаты әлемдік бағаның өзгеруіне, сыртқы сауда талабына дұрыс
Қолданылған әдебиеттер тізімі:
1.«ҚР-дағы банктер және банктік қызмет туралы» ҚР заңы.30.03. 1995.
2.2002 жылы 3 маусымдағы Ұлттық банк Басқармасының № 213 қаулысымен бекітілген «Екінші деңгейдегі банктерге арналған пруденциялық нормативтер туралы» ереже.
3.«ҚР ұлттық банкі туралы» ҚР заңы. 30.03. 1995.
4.«ҚР-дағы банктер және банктік қызмет туралы» ҚР заңы.30.03. 1995.
5.2002 жылы 3 маусымдағы Ұлттық банк Басқармасының № 213 қаулысымен бекітілген «Екінші деңгейдегі банктерге арналған лруденциялық нормативтер туралы» ереже.
6.Банки и банковские операции в России / Под ред. Лапидуса М.Х. - М., 1996.
7.Банки и банковские операции / Под ред. Жукова Е.Ф. — М.,1999
8.Банковское дело / Под ред. Лаврушина О.И. — М., 1992
9.Банковское дело / Под ред. Колесникова В.И. — М., 1995.
10.Банковское дело: стратегическое руководство /Под ред. Платонова В., Хиггниса М. — М.: Консалтбанкир, 1998.


Мерзімді басылымдар тізімі
11.Екінші деңгейдегі банктердің несиелік саясаты.-Аль-Пари,2004,N6
12.Қазақстандағы депозиттер нарығы –Қаржы-Қаражат,2001,N
13.Коммерциялық банк құрылымы.- "АльПари" 2002ж, 6.
14."Коммерциялық банктер операциялары", Мақыш С.Б., Алматы-2004ж.
15."Банки Казахстана", 2005-ж., N6.
16."Ұлттық банктің статистикалық бюллетені"-1999-2004жж-Ақиқат,1999,N5.
        
        Жоспары
Кіріспе.....................................................................
..................................................5
I. Валюта, валюталық қатынастардың теориялық
негізі..............................8
1.1. Валюта, валюталық
нарықтар....................................................................
........8
1.2. Валюталық
бағамдар....................................................................
.....................16
II Валютаның еркін айналымдағы бағам ... ... ... ... ... және оның
ерекшеліктері........................................29
2.2. Тұрақты және құбылмалы валютаның
ерекшеліктері....................................33
III. Қазақстан Республикасындағы ... ... ... ... – бұл ... сол ... ақша ... екіншіден, шетел
мемлекеттерінің ақша белгілері; үшіншіден, халықаралық ... ... ... құралы.
Валюта (баға, құн) – мемлекеттік ақша бірлігі. Әр ... ... ... ... ... ... ... заң негізінде қалыптасқан
ұлттық валютасы болады.
Валюта – 1) елдің ақша единицасы; 2) шет ... ақша ... ... ақша ... білдіріп, халықаралық есеп
айырысулар кезінде қолданылатын несиелік төлем құжаттары (шетелдік валюта).
Валюталық нарық – бұл ... ... мен ... ... ... сату және ... алу ... жүзеге асырылатын арнайы
орталық болып табылады.
Валюталық бағам – бұл бір елдің ақша бірлігінің басқа бір елдердің
ақша бірліктеріне бейнеленген бағасы. Әрбір елдің ... ... ... өндіріс және айырбас процессінде пайда болатын объективті
құндық қатынастарына негізделеді. Валюталық бағам ... ... ... ... ... көптеген факторларға байланысты өзгереді:
Бағамның қалыптасуына ықпал ететін үш факторлар тобын бөліп қарауға
болады:
Саяси – ... ... ... заңдылықтардың ырықтандырылуы,
валюталық саясат және т.б. экономикалық, халықаралық тәжірибеде анықталатын
экономикалық тікбұрыштың шыңы сияқты: экономикалық өсу, валюта тұрақтылығы
және инфляцияның төменгі қарқыны ... 10%-ке ... ... ... ... 8%-ға ... ... нарықтағы тепе-теңдік,
психологиялық: жаппай сұраныс, негізгі капиталды тәуекелден қорғануға
ұмтылыс және т.б.
Валюталық бағамның ауытқу шектері паритеттің 1%-нан асқан жоқ ... ... ... ... алтынды шетелге тасымалдау
шығындарымен анықталды.
Қазақстанның валюталық саясаты мемлекеттің және тұтастай алғанда
экономиканың ақша жүйесін ... ... ... күрт ... ... қорғауды қамтамасыз етуге тиіс. Ұлттық валютаның объективті
белгіленген айырбас бағамы мемлекеттің макроэкономикалық тұрақтылығын
қамтамасыз ... ... ... болып табылады.
Осыған байланысты мемлекеттің валюталық реттеу саласындағы негізгі
басымдығы ұлттық валютаның бағамын қайта бағалауға жол бермейтін және ... ... ... ... ... ... ... бәсекеге
қаблеттілігіне теріс әсер етпейтін бағам саясатын таңдау болуға тиіс.
Шикізатқа ... ... ... және 1999 жылы ... ... ... ... және кейбір импорт алмастырушы ... және ... ... ... ... етті. Айырбас бағамы
саясаты әлемдік бағаның өзгеруіне, сыртқы сауда талабына ... ... ішкі ... ... ... ... ... Осы саясатты жаңа
технологияларды, жабдықтарды пайдалану, еңбек сапасын ... ... ... отырып, қатаң ұстану арқылы мемлекет жедел ... шыға ... ... бес жыл ... теңгенің еркін құбылмалы айырбас бағамын
сақтау көзделеді, ол құнсызданудың ел ішіндегі және ... ... ... ... болуын көздейді, мұның өзі Қазақстан
тауарларының сыртқы нарықтағы баға ... ... ... сол ... ... келе ... қолайлы экономикалық позицияның
нығаюына және ... ... ... ... үшін алғышарттар жасауға
ықпал етеді.
Осы валюталық режимді сақтау ... және ... ... ... ... ... ... яғни шикізатқа әлемдік
бағаның өзгеруіне қарай ел ... ... ... ... ... елдің сыртқы сауда айналымында Ресейдің үлесі жоғары, сондықтан
экономиканың дамуы Ресейдегі ахуалға тәуелді болады.
Егер ... осы ... ... ... әрине, ұлттық
валютаның айырбас бағамын басқарудың валюталық режимін ... ... Бұл ... жаңа ... ... ... бірнеше нұсқасы болуы
мүмкін:
Сонымен бірге, экономиканың бәсекеге қабілеттілігін қолдауға бағам
саясатының ... ғана ... ... Бұл ... ... өнімділігін, өнім
сапасын арттыру, қосылған құны ... өнім ... ... ... ... ... құру, сондай-ақ экспортты әртараптандыру
жөніндегі шаралар негізгі рөл атқаруға тиіс.
I. Валюта, валюталық қатынастардың теориялық негізі.
1.1. Валюта, ... ... ... ...... шаруашылықтарының
қызметтерінің нәтижесінен өзара қызмет ететін және әлемдік шаруашылықтағы
валюталардың ... етуі ... ... ... ... қатынастардың жекелеген элементтері – вексель ісі түрінде
Ертедегі Грецияда пайда болған. Олардың келесі даму кезеңдері ... ... мен ... да Орта ... ... ... болды, онда есеп айырысулар вексель арқылы жүргізілді.
Халықаралық қатынастардың одан әрі дамуы өндіргіш күштерінің ... ... ... ... ... ... ... болды.
Халықаралық валюталық қатынастар халықаралық экономикалық қатынастарды
жалғастырады. Валюталық ... ... ... және ... ... ... тұрақтылыққа, елдер арасындағы күштердің шекті
қатынасына тәуелді болып келеді. Сыртқы ... ... ... ... ... ... пен экономика, дипломатия мен
коммерция, өнеркәсіптік өндіріс пен. ... ... ... ... ... ... ... және әлемдік шаруашылықтағы орны
ерекшелігін көрсетеді.
Халықаралық валюталық қатынастар материалдық өндіріс саласына, сондай-
ақ бөлу, айырбас және тұтыну салаларына қатысты ... ... ... ... ... ... ұлттық және дүниежүзілік экономиканың
дамуына, саяси жағдайға, елдер арасындағы күштердің ... ... ... – бұл ... валюталары мен шетел валютасындағы бағалы
қағаздарды сату және ... алу ... ... асырылатын арнайы
орталық.
Валюталық нарықтар қызметі мен алып-сатарлық валюталық операциялар.
Егер қандай да бір валюта ... ... ... оны ... тез ... ... сатуға тырысады.
Белгілі бір валютаның Еуронарықта және халықаралық есеп ... ... ... ... 60-70% ... АҚШ ... ... оған деген сұраныс пен ұсыныс ауқымы анықталады.
• Халықаралық төлемдердің жеделдетілуі немесе кешіктірілуі де ... әсер ... ... деген ұлттық және халықаралық нарықтағы сенімділік дәрежесі.
• Валюталық саясат. Нарықтың және мемлекеттік ... ... ... ... әсер етеді.
Валюталық операциялардың көлеміне, сипатына және пайдаланатын санына
қарай валюталық ... үшке ... ... ... және ұлттық
(жергілікті).
Халықаралық валюталық нарықтар ірі дүниежүзілік қаржы орталықтарында
орналасқан. Оның ішінде, Хондайдағы, ... ... ... ... ... ... Гонкконгтағы ірі валюталық
нарықтарда халықаралық төлем айналымында кеңінен ... ... ... ... белгілі бір еркін аумастырылады, ...... Сауд – ... ...... т.б. ... банктер
өз клиенттеріне валюталық қызметін түсіндіреді.
Валюталық нарықтағы операцияларға банктік функциональдық ... ... ...... есеп ... ... пайда табуды қамтамасыз ететін валюталық операциялардың
жиынтығы.
Институтционалдық жағынан қарасақ, ... ...... ... компаниялардың, биржалардың, брокерлік
конторлардың және ... ... ... техникалық жағынан алсақ, валюталық нарық – банктерді
халықаралық есеп ... және ... ... ... асыру
барысында өзара байланыстыратын коммуникациялық жүйелердің ... ... ... ... мынадай түрде жіктеледі:
1. Орналасу аумағына қарай:
• халықаралық;
• ішкі;
• аумақтық;
2. Валюталық шектеуге қатысты:
• еркін нарық;
• еркін емес;
Валюталық шектеу қойылған валюталық ...... емес ... деп, ал
валюталық шектеу қойылмаған жағдайда оларды еркін валюталық нарық деп
атауға ... ... ... ... түріне қарай:
• бір ғана режимді;
• қос режимді;
Бір ғана режимді валюталық ... – бұл ... ... ... яғни ... өзгермелі бағамы биржадағы саудада
белгіленеді.
Қазақстан Республикасында теңгенің арнайы валюталық бағамы 1999 жылы ... ... ... бағам режиміне өтті. Ал оған тіркемелі бағам
қолданылып келді.
Тіркемелі бағам – Ұлттық ... ... ... ... ... ... ... анықтауда валюталық нарықтвғы сұраныс пен ұсынысқа
араласуы нәтижесігде анықталатын бағам.
Еркін өзгермелі бағам – бұл ... ... ... пен ұсыныс
негізінде белгіленетін нарықтық бағамды білдіреді.
Еркін өзгермелі бағам арқылы Қазақстанның қор биржасында АҚШ долларының
теңгеге қатысты ... ... Осы ... Рейтер агенттігінің кросс-
бағамдары туралы теңгенің басқа валюталарға қатысты бағамы анықтайды.
Валюталық нарықтар уақтылы есеп айырысуларды жүзеге ... ... ... ... ... валюталық операцияларға
қатысушылардың валюталық бағамдар айырмасы түрінде пайда алуын, валюталық
тәуекелдерді сақтандыруды, валюталық бағамдарды реттеуді, валюталық
саясатты жүргізуді қамтамасыз ете ... ішкі және ... ... ... ... есеп ... ... ерекшелігі барлық елдер үшін жалпыға
бірдей қабылданған төлем құралының болмауында. Сондықтан да сыртқы сауда,
көрсетілген ... ... ... ... ... есеп айырысудың қажетті шарты сатып алу- сату формасында бір
валютаны екінші біріне айырбастау болып табылады.
Валюталық ... ... ... деген сұраныс пен ұсыныс ең
алдымен сатылған тауарлар және ... ... үшін ... ... ... сатып алған тауарлары мен көлік және кеме
компанияларынан алынған қызметтері үшін төлемдерді төлеуде импортерден;
сондай-ақ көрсеткен қызметтері үшін фрахты, сақтандыру сыйақысы, брокерлік
және ... ... ... ... алатын сақтандыру қоғамдарымен
банктерден; дивидент төлеуге, займды, несиені және оған есептелген пайызды
және т.б. қайтаруға ... бар ... және жеке ... ... валюталық нарықтарда валюталық операцияларды жүргізуге
халықаралық сауда мен оған байланысты көрсетілген қызметтер және
халықаралық капиталдар мен ... ... ... ... ... ...... пен ұсыныс негізінде ондағы айналатын
валюталарға сауда-саттық жүргізілетін ресми орталықты сипаттайды. Қазіргі
валюталық нарықтарда мынадай ағымдарды бөліп қарауға болады:
❖ шаруашылық байланыстардың ... ... ... ... күшеюі;
❖ байланыстың жаңа жүйелерін пайдалану;
❖ әлемнің барлық бөліктеріне тәулік ішінде үздіксіз операцияларды
жасау;
❖ банктердің корреспонденттік шоттары бойынша жазбаша түрде
негізделетін валюталық ... ... ... ... ... ... салыстырғанда алыпсатарлық
және арбитраждық валюталық мәмілелер көлемін ұлғайту.
Валюталық операциялардың көлеміне, сипатына және пайдаланылатын валюталар
тобына қарай қазіргі валюталық ... ... ... және ... ... ... ... ірі дүниежүзілік қаржы орталықтарында
шоғырланған. Олардың ішінде: Лондондағы, Нью-Йорктегі, Франкфурт-на-
Майнедегі, Париждегі, Цюрихе, Токио, Сингапурдағы, Гонконгтағы валюталық
нарықтарды бөліп айтуға болады. Бұл ... ... ... ... ... валюталармен операциялар жүзеге асырылады.
Аймақтық және жергілікті нарықтарда ... бір ... ... ... Оның ... сингапур доллары, сауд
риалы, кувейт динары және т.б. бар.
Ұлттық валюталық нарықтар деп, ережеге ... ... ... ... өз клиенттеріне (олардың қатарында
компаниялар, жеке тұлғалар және ... ... ... валюта бойынша қызмет
көрсететін сол елдің аумағында орналасқан банктердің жүзеге асыратын
операцияларының жиынтығын айтады. ... ... ішкі ... ... ... ... арасында жасалатын операцияларды, жеке
тұлғалар арасындағы операцияларды, сондай-ақ валюта биржасында жүргізілетін
операцияларды да жатқызады. Жоғарыда келтірілген ... ... ... ... жұмыс жасайтынын айтуға болады. 1997 ж.
операциялар көлемі USD – 1124735 МЫҢ, DEM – 11165 мыңды ... ... ...... ... валюталарының ара
қатысы немесе басқа елдің валютасы арқылы көрсетілетін жеке бір ... ... ... ... ... US $ ... ... 1000 млрд. US $.
Диаграмма 2.
19.6. Қазақстан Республикасындағы теңгенің АҚШ долларына бағамы.
Диаграмма ... ... ... Республикасындағы теңгенің АҚШ долларына бағамы.
Диаграмма 5.
Сол немесе басқа елдің ішкі валюталық заңдылықтарының ырықтандырылуына
байланысты ресми валюталық ... ... ... ... ... «Қара
нарықтың» болуы барлық ТМД елдеріне тән сипат. Қазақстанда Қазақстан
Республикасы Ұлттық банкінің жүргізетін саясаты, айырбас орындарының көптеп
ашылуы пайда массасын өсіру үшін ... ... ... ... ... ... валютамен сауданы азайтуға және соның нәтижесінде «қара
нарықтың» әрекет ету аясының қысқаруына әкелді.
Институтциональдық көзқараспен қараған валюталық нарық ... ... ... фирма және ірі корпорациялардың жиынтығын
білдіреді.
Қалған банктер мен брокерлік фирмалар өздерінің валюталық операцияларын ірі
коммерциялық банктердің жетекшілік етуімен, ережеге сәйкес ... ... ... Валюталық нарықтардағы валюталық мәмлелердің
95%-ға дейіні банктер мен ... ... ... ... Мұндай
сызба, валюталық нарықты банкаралық нарық тәрізді сипаттауға мүмкіндік
береді.
Валюталық операцияларды жүргізуге құқылы банктер өкілетті немесе
девиздік ... деп ... ... ... ... ... ... дәрежесі
көп факторларға: банк шамасына, оның беделіне, шетелдік бөлімдер және
филиалдар тораптарының даму дәрежесіне, ... ... ... ... ... ... және т.б. байланыс жүйелерінің
жағдайына, банк саясатына байланысты.
Әдетте, валюталық операциялар банктер арасында тікелей жүргізіледі
(телекс немесе ... ... ... ... ... ... ... банк өкілдерінің валюталық нарыққа қатысушылармен кездесетін
валюталық биражалар сақталған. Мұндай жағдайда Қазақстан Республикасында да
әрекететеді, яғни Қазақстан қор биржасында аптасына
1. рет ... ... ... ... ... мүшелерін екі негізгі топқа бөлуге болады.
Бірінші топқа пассивті қатысушылар, яғни оларда валюталық операциялар
жүргізу қажеттілігі әр кездерде туындайды да, баға белгіленімін білу ... ... ... ... ... (маркет-юзерлер). Активті қатысушылар
(екінші топ) өздеріне баға белгіленімін білуге өтініш жасайтын банктер үшін
бағаны белгілейді (маркет-мэйкерлер). Осы қатысушылар арасында әлемнің
барлық ... ... ... ... және ... ... штаты бар
20-ға жуық банктер ерекше бөлінеді. Бұл ... 100 млн. ... ... ... ... – 5 немесе 10 млн.) ірі сомаға
мәміле жасай отырып, валюталық нарыққа ... ... ... тек өте ірі ... ... ... және
валюталық операциялармен айналысатын білікті дилерлер бар. Өз клиенттерінің
тапсырмаларын ғана орындайтын және ... ... өз ... ... ... ... нарықта жұмыс жасайтын
банктерге, өздерінің клиенттері мен банк арасындағы делдалдық ролді
жетістіктермен атқару үшін, валюталық операциялар туралы жалпы түсінігі ... ... ... ... ... 2000-ға жуық бөлімшелер мен
кеңсесі бар, бірақ та үш ... ғана ... ... және ... Халықаралық банкаралықвалюталық нарықта
операциялар жүргізетін валюталық департаменті бар ... ... ... ... ... ... ... Қалған бөлімшелері валюталық
операцияларды шектеулі сомалар бойынша, Дойче Банктің үш ... ... ... ... ... ... ... жүргізіп алады.
Банктердің басқа да топтары ірі, бірақ азырақ диверсификацияланаған
банктер болып табылады. Әдетте, олар бір, екі-үш валюталарымен ... ... және ... ... баға қояды. Күнделікті
жұмыстарында бұл банктер брокерлік фирмалардың қызметтерін пайдаланады.
Брокерлік фирмалар 30%-ға жуық ... ... ... ... сол банкпен жұмыс жасайтын нақты брокер тұлғасында, екі банкінің
арасында – валюталарды ... және ... ... ... ... делдал
ролінде де жүреді.
Брокерлер делдал ретінде бола отырып, клиенттерден брокерлік
комиссиялық ақы алады (брокер арқылы ... ... ... алынған әрбір
миллион доллар үшін 20 АҚШ доллары), ол төлемді халықаралық ... ... мен ... тең ... және онда котировка қосылмайды, әр ай
сайын тікелей брокерге төленіп ... ... ... және баға ... ... банк
–клиенттеріне толық тәуелді. Брокер арқылы жұмыс істеудің айтарлықтай
артықшылығы мыналар: котировка процесінің ... және ... кез ... ... ... ... мүмкіндігі, мәміле жасағандағы
құпиялық және өз бағасын ұсыну мүмкіндігі. Дилер мен брокердің арасындағы
іскерлік ынтымақтастық тек өзара ... ... және ... ... мүмкін және ол тығыз өзара қатынас негізінде қалыптасады.
Банктердің валютамен жасалатын ... ... ... ... ... есебінен де жүзеге асырылады.
Шетел валютасы халықаралық төлем айналымында әдетте ақшалай белгілер
түрінде ... ол ... және ... ... құралдары формасында-
шетел валютасына сәйкес телеграфтық және пошталық аударым, чек, тратта
түрінде ... – бұл ... ... банк ... ... клиентінің
өтініші бойынша және оның есебінен телеграфтық немесе пошталық аударым
(бұйрық) негізінде белгілі бір ақша сомасын шетелдік алушыға (бенефициарға)
төлеу туралы банктік бұйрығы. ... ... банк екі ... ... ... ... өз клиентіне ұлттық валютаға шетел валютасын сатады
және шетел валютасын шетелге аударады. Бұл жерде ... ... ... есеп ... жеделдетеді және арнайы код қолдану арқылы қорғауға
кепіл береді.
Банктік чек – шетелдік банк –корреспондентке чекті ұстаушының ағымдық
шотына белгілі бір ақша ... ... ... ... ... ... ... чекті ала отырып, оны өзінің банкіне сатады.
Банктік вексель – осы елдің банкінің шетелдік банк –корреспондентке
берген траттасы ... ... ... ... ... бұл
вексельді сатып алады және оны олардың экспортерлеріне (несие берушілеріне)
жіберу арқылы өздерінің борыштық міндеттемесін өтейді. Ал осы ... ... ... ... вексельді төлеуді өзінің
корреспондентінің шотын қажетті валюталық қаражаттармен қамтамасыз ету
болып ... ... ... мен ... тек қана банктер емес, сондай-ақ
сауда және өнеркәсіптік фирмалардың жеке ... бере ... да ... ... ... ... халықаралық төлем айналымынан алтын мен
шетел валюталарын ығыстырып, әр түрлі елдердің банктері арасында
корреспонденттік ... ... және ... ... ... ... жүргізу тәжірибелерінің таралуына қатты ықпал
етті. Бұл өз кезегінде операцияларды қолма-қолсыз түрде жүргізуге, есеп
айырысуларды жеделдетуге және ... ... ... мүмкіндік жасайды.
Халықаралық есеп айырысулардың сызбалы механизімін былай беруге
болады: тауарды (қызметті) экспорттаушы сатқан тауары (қызметі) үшін
импорттаушыдан алған шетел валютасына ... чек, ... және ... ... құжаттарын өз елінде коммерциялық банкіге сата отырып оның орнына
экспорттық өндіріс үшін ... ... ... ... ... банк
өзінің шетелдегі банк корреспондентіне бұл төлем құжаттарды жібереді де
төлеушілер мен борышқорлардан, жіберілген құжаттар бойынша ... ... ... ... ... ... валютасындағы соманы шетел
банкі экспортер банкінің корреспондентік шотына түсіреді. Халықаралық есеп
айырысулардың осындай механизмі қолма-қол ақшаны пайдаланусыз, қарама-қарсы
талаптарды ... ... алу ... банк ... ... ... операциялары бойынша барлық есеп айырысуларды жүзеге асыруға
мүмкіндік береді.
1.2. Валюталық бағамдар.
Валюталық бағам – бір ... ақша ... ... бір ... ... ... бейнелейтін бағасы.
Валюталық бағамның қажеттігі:
1) тауарлар мен қызметтермен сауда-саттықта, капиталдар мен ... ... ... ... ... ... ұлттық
валютасын шетелден тауар алғаны үшін шетел валютасына ауыстырады.
2) Дүниежүзілік және ұлттық нарықтағы ... сол ... әр ... ... салыстыруға;
3) Фирмалардың және банктердің шетел валютасындағы шоттарын үздіксіз
қайта бағалап отыруға.
Валюталық бағамға әсер ететін факторлар ... ... ... ... ... ... ... ол елдің
валютасының төмен болады. Ақшаның инфляциялық ... ол ... ... қабілеттігін және басқа елдің валютасына қатысты бағамын
төмендетеді.
Төлем балансының жағдайы. Егер де ... ... ... ... онда ... борышқорлар жақтан ұлттық валютаға сұраныс ... ... ... ... мүмкіндік береді, ал пассивтік болса,
борышқорлар ... ... ... ... өтеу үшін шетел
валютасына сатып, ... ... ... ... ... ... мөлшерлемесіндегі айырма. Бұл фактордың валюталық
бағамға әсері екі жағдаймен болады: а) ... ... ... капиталдың халықаралық қозғалысына, ең алдымен, қысқа мерзімді
қозғалысына әсер етеді. Шын ... ... ... ... ... ішке ағылуын ынталандырып, ал оның төмендеуі ұлттық ... ... жол ... ә) ... мөлшерлемесі валюталық нарықтағы
операцияларға және ссудының капиталдар нарығына әсер етеді, яғни шетелден
арзан несие алып, оны ішкі ... ... ... ... ... мен ... әрекеттерінің
айнасы ретінде төлем балансын қарастыруға болады. Шынында да ... ... ... ... ... ... ... жағы,
яғни сандық мәні енеді. Ал валюта қорының анықтамасы бойынша оның ... ... ... мен ... ... ... ... барлық
іс-әрекеттері мен сауда операциялары төлем балансында көрініс алады.
Елдің экспорттық операциялары ... ... ... экспорты) елдің
импортынан артық болған жағдайда төлем балансын активті (оң), ал кем ... ... ... ... деп ... Оң төлем балансы импортқа
қажет валютасымен қамтамасыз етіледі.,
Төлем балансы төмендегідей тармақтардан құралады:
ағымдағы операциялар: сауда, табыс қозғалысы,аударымдар ... ... ... ... ... ұзақ ... инвестициялар — тікелей және
қоржындық, қысқа мерзімдік капиталдар қозгалысы;
тұрақтандырушы тармақта ... ... ... және ... ... ... қоры) қаражатын қолдану, басқа да қаржы көздері;
қорлардың соңғы өзгерісі: алтын, валютасының, несиелердің өзгерісі.
Төменде ... ... ... көрсеткіштерге қарайық. Бұл
кестеден көріп отырғанымыздай Қазақстан Республикасының сальдосы 1998 ж.
теріс болды, ған ... оң ... ... 1998 ж. елдің экспорт
операциялары импортқа қарағанда аз болып, валютаның тапшылығы пайда болды.
Бір-ақ ... ... ... нәтижесі экономикаға қатты әсер еткен жоқ,
себебі тапшылық көлемі үлкен болған жоқ және де ол ұзақ ... ... жоқ. ... ... экономикаға әсері валюта айналымдарға
әсер етуі арқылы жүреді. Шынында да ... өз ... тек ... сипаты
және статистикалық мәні болады, оның еш экономикалық мағынасы жоқ. ... ... ... тауар айналымын жүргізеді. Ол елдің ішіндегі өзінің 5
функңиясын (қызметін) орындауына бағамымен әсер ... ... ... ... ... ... елдің жалпы дамуының негізгі
алғышарттарының бірі. Сондықтан да валюта айналымын толығырақ қарастырайық.
Егерде Қазақстан ... ... ... ... басқа елде,
мысалы Ресейде сауда жасасаңыз ол төлем бола ... ... ... ... ... ... бар. Ал егерде Ресей азаматтары ҚР
аумағында ... ... ниет ... онда ол ... құралы ретінде
'*теңге" валютасын қолдануы ... ... ... бір ... бір резидентіне қант сатты дейік. Ресейдегі сатып ... ... ... ... ... ... ... себебі
қазақстандық жабдықтаушы өз елінде теңгемен ... ... және ... ... ... Ал ... ... қолында өзінің ұлттық валютасы
ғана бар. ... ... ... ... ... ... қажеттілікті валюта нарығы арқылы қанағаттандырады. Оның ең басты
алғышарты "екі әр ... ... ... ... мәселесі" болып
табылады. Мысалы, ... ... ... адам ... ... оқуға бара жатқан кез келген елдің валютасына теңгені айырбастай
алады, ал шет ел азаматтары ... өз ... ... ... Ал ... валюта белгілі бір ... ... ... ... айналым деп бір елдің валютасын ... ... ... валюталардың қатынасын атаймыз. Мысалы: 153 тг
= 1$, 70 тг = DМ, 4 тг = ... ... ... ... ... ... ... қарама-қарсы
екі әдіс бар:
валютаның еркін айналымдағы бағамы;
тағайындалатын валюта ... ... ... ... ... бағам ұсыныс пен сұраныстың әсерінен қалыптасады.
Бірінші жағдай. Рубльге деген сұраныс төмендейді. Соның ... ... ... онымен бірге ... ... ... ... ... ... ... деген сұранысты
өсіреді, ал ол өз барысында сол тауарларды сатып алуға қажет ... ... ... ... ... ... азаяды. Қазақстандық тауарлар арзан болып,
оған деген сұраныс жоғарылап, теңгеге деген сұраныс та жоғарылайды.
Сонымен ... пен ... ... жалпы әдісі осы түрде болады
және 1-ші кесте бойынша бір теңге бес ... тең ... ... айналымдағы бағамына көптеген факторлар әсер етеді.
Олар:
Тұтынушы талғамының ... ... ... тауарына деген тұтынушының
талғамы, көзқарасы ол елдің валютасына ... әсер ... ... ... беделі артса, онда тұтынушылар оны алуға тырысып, долларға
қосымша сұраныс тудырады. ... ... ... ... көп
келсе, онда рубль ұсынысы көбейіп, арзандайды.
Табыстың салыстырмалы азаюы. Бір елдің ... ... ... ... ... қарағанда есімі салыстырмалы жоғары болған жағдайда, ол ... ... ... ... елдің импорты оның табыс деңгейіне қатысты
болады.
Бағаның салыстырмалы өзгеруі. Егер Қазақстанда баға өссе, ал ... ... онда ... ... ... ... ... тырысып, рубльге қосымша сұраныс тудырады. ... ... ... тауарды тұтынуға деген ... ... ... ... Бұл екі ... бірігіп теңгені құнсыздандырады.
Салыстырмалы нақты пайыздық мөлшерлемелвріиің өзгеруі. Мынандай ... ... ... ... мақсатында «Қымбат ақша» саясаты
жүргізілді. Нәтижесінде инфляцияны есептей отырып алынған нақты пайыздық
мөлшерлеме мөлшері басқа елдерге қарағанда ... ... ... арқасында
Қазақстан инвестициялауға өте тиімді елге айналды, ал ол инвесторларды
(елдің ... ... ... ... ... ... иермелейді.
Алыпсатарлық. Қазақстан экономикасында: а) Ресей ... ... өсу ... ... деген жорамал бар; ә) басқа елдерге қарағанда
инфляция ... ... ... қауіп бар; б) төмен мөлшерлеменің пайыздық
мөлшері күтілуде. Ондай жағдайда ... бар ... ... теңгені
басқа, қалыпты валютаға айырбастауға ұмтылады. Ал ол сол валютаға ... оны ... ... ... бұл ... тиімділігіне келетін болсақ, онда оны ... ... бұл ... валюта бағамы автоматты түрде түзетіліп, соның
арқасында төлем балансының тапшылығы мен қалдықтары жойылады. Бұны сұраныс
пен ұсыныс ... ... ... ... ... ... бағамы 1 гг = ах 1 тг. жағдайда орнайды және де
теріс ... ... жоқ деп ... Бұл ... ... ... ... мен Ресейдің қажет ететін теңге ... ... тең ... Енді ... бір ... ... қазақстандықтардың рубльге
деген сұранысы D-дан D-ге артты дейік. Қазақстандық экспорттық операциялар
елге «аА» көлемде рубльді әкеледі, ал ... ... «аС» ... ... ... ... ... бойынша төлем балансының тапшылығы АС
қисығына тең болады. Бағам ... ... ... ол Ігг = ... ... ... Ал бұл ... бойынша ресейліктерге қазақстандық
тауарлар арзан болып, қазақстандықтарға керісінше қымбаттап, Қазақстанның
экспорты тиімді болып, ... ... ... ... ал ... деген сұраныс азаяды. Сондықтан төлем балансы автоматты түрде
түзетіледі.
Еркін айналым кемшілікгері:
• Белгісіздік және сауданың ... ... және ... ... ... ... ... қазақстандық кәсіпкер АҚШ-тан 90
мың долларға машина алуға шартқа отырды. Ол ... ... ... санады, ал елдегі жағдайга байланысты төлем уақыты келген кезде
доллар 150 тг. болды. Сонда кәсіпкер екі есе көп ақша ... ... ... ... Елдің экономикасы халықаралық нарық валютасының еркін
айналымы төмендеген жағдайда нашарлайды. Валюта бағамына тәуелді болады.
• Тұрақсыздық. Ішкі ... ... әсер ... ... ... әдісі. Бұл тәсіл жоғарыда қарастырған тәсілге
қарама-қарсы әдіспен жасалынады. Оның ... ... ... ... ... ... ... туындауымен қиындатылады.
Мысалы, жоғарыдағы жағдайда (1-су-рет) валюта ... ... ... ал ... жағдайында тапшылықты мемлекет жоюы керек.
Осы мәселе тағайындалатын валюта бағамының ең ... ... ... жою ... келесі әдістермен жасалады және олар қазіргі замандағы барлық
елдерде қолданыла алады:
... ... Бұл ... ... ... ең бір
жеңіл тәсілі. Ол нарыққа мемлекеттің өзінің валюта ... әсер ... Ал ... қоры ... ... Мысал қарастырып отырған еліміз
алдыңғы жылы оң ... ... ... валютаны иемденіп қалды. Ол қор
мемлекеттің иелігінде алтын ретінде сақталып, бағам ауытқулары ... ... ... мен ... кедергі болмау қажет.
Сурет – 1.
Е
Қисаю бұрышы =V(I) P*Q
М
М
Тағайындалатын және еркін айналымдағы бағам кезіндегі ақша саясаты
Әр сл ... ... ... өзі тағайындайды және алтын
салмағының қатынасы валюталық бағамды білдірді. Мысалы, ... ... =
25 ... фунт = 50 ... ... 1 фунт = 2 доллар.
Бұл жерде ... ... ... біз ... құнын,
тасымалдау шығындарын, сақтандыру шығындарын есептемейміз. ... ... ... ... Біз 50 ... ... бұндай шығындарды 3 цент ... ... ... ... бір фунт үшін 2,03 доллар төлейді.
Бұл жағдайдан бағам үлкен болса Америкадан алтынның ағылуы басталады. ... ... ... ... деп ... ... ағылу үшін бағам 1,97-ге ... ... ... ... ... бағам қалыптасқан жағдайда алтын Америкаға ағылады. Ал ... ... ... ... деп ... ... ... негіздерін қарастырайық. Фунт ... ... ... ... ... пен ... жағдайындай
болсын. Белгілі бір себептердің әсерінен британдық фунтқа сұ-раныс артсын
(ІУ қисығына ... ... ... ... үшін ... алтынның
экспорттық нүктелерінен артып, алтынның елден ... ... ... ... алғашқы заңына сәйкес елдегі ақша көлемі мен алтын көлемі ... ... ақша ... ... ал ... ақша көлемі керісінше
үлкейеді. Ақша жиынының азаюы Америкада жалпы сұранысты азайтады және оның
нәтижесінде ... ... ... ... баға ... ... ... Оған қоса ақша жиынының ... ... ... ... Ал ... ... жалпы сұраныс
деңгейінің, ұлттық табыс деңгейінің, жұмыс істеушілер санының, ... өсуі ... Ал ... ... ... ... ... Осыдан барып фунтке деген ... ... ... ... сұраныс артады. Себебі арзан америкалық тауарлар
британдықтардың салыстырмалы қымбат тауарларынан тиімді көрініп, ... бола ... және ... ... мөлшерлеме инвесторлардың
қызығушылығын тудырады. Осындай себептерден фунтқа деген ... ... ... ... Бұл ... нашар жағы: жұмыссыздық деңгейінің өсуі,
жалпы сұраныс деңгейінің төмендеу жағдайына ұшырауы. ... ... ... ... елдегі алтын басқа елдерге көшуінен туындайтын
жоғарыда айтылған жағдайлардың әсерінен ел ... ... ... ... валюталық жүйесі. 1944 жылы АҚШ-тың Нью-Хэмпшир штатының
Бреттон-Вуд қаласында болған халықаралық басқосуда ... ... ... ... бағам жүйесі» туралы келісімге қол қойылды.
Жаңа жүйе алтын стандарттың тиімді ... оның ... ... ... ... керек. Ол конференцияда Халықаралық валюта қоры (ХВҚ) құрылды.
Ол бүл жүйені қадағалау мен оған әсер ету ... 1971 ... ... ... ... ... болуына не әсер етті? Екінші дүниежүзілік соғыстан
кейін көпшілік елдер өз ... ел ... ... ... ... мақсатында девальвацияға (ақшаның құнсыздануына)
ұшыратты. Себебі ел валютасы басқа валюталарға қарағанда ... ... ... да арзан болады. Мысалы, «а» және «б» елдері бар және «а» елі ... ... «б» ... ... ... ... ... өзінің
тауарларына сұранысты үлкейтті. Соның нәтижесінде таза ... ... ... ... мен ... ... арта ... Бірақ өнімде «а» және
«б» елдері ... емес және ... көбі өзін «а» ... ... ... ... бұл ... ең басты мақсаты ~ дүние жүзіндегі
валюта бағамының тұрақтылығын сақтау болды. Әр ел ... ... ... ... доллармен бағалап, оның тұрақтылығын ... ... ... ... рұқсатынсыз (10%-ға ғана) өзгертуге ... ... ... ... ... ... немесе басқа да қордың
болуы қажет. Себебі теріс баланс кезінде елдең шетел валютасына қажеттілігі
1-суреттен ... ... АВ ... ... Сол ... яғни ... ... бағамда ұстау келесі көздерден жүргізіледі:
1) Қорлар. Алдыңғы жылдарда қалыптасқан оң ... ... ... шетел валютасының қоры. Басқаша айтқанда көмекші қор;
2) ... ... ... ... ... ... ... қажет елдің
валютасына сатып, оны өз елінің валютасына жәрдем ретінде қолдануы;
3) ХВҚ-дан қарыз алу. ... ... ... ... әр ... ... халық санына, сауда көлеміне байланысты жыл сайын төлем
жасап тұруы келісілген еді. Сол ... ... ... әр ел ... ... ... ... оны өз валютасымен қайтаруға құқығы бар.
Олардан алынған шетел валютасы ішкі ... ... ... ... ... ... бар. Егерде елдің салъдосы оң, теріс болып
өзгеріп отырған ... бір ... ... ... жылдағы шығындарды
жабады. Ал теріс салъдо бірнеше жылдар бойы қайталанып отырса, онда ... ... ... ... қарыз алуға мәжбүр болады.
Бұл жүйеге алтын стандарты мен еркін баға ... ... ... Ол ... валюта бағамын ... етіп ... ... ... ... ... бағамын тұрақты ұстап ... ... ... етті.
Бұл жүйе неге жойылып кетті? Оның себебі бұл жүйеде халықаралық валюта
ретінде ... ... ... ... ... ... Алтынды қолдану
көптеген қиыншылықтар тудырғандықтан доллар баршаға ... ... ... Оған ... ... әсер етті:
АҚШ екінші дүниежүзілік соғыстан экономикасы ең сау ел болып шықты.
Алтынның ... ... ... ... себептерден доллар ең мықты валютаға айналып, дүниежүзілік ақша
рөлін атқарды. Доллар бұл ... ... үшін ең ... ... ... жеңіл аударылуы керек. Сондықтан да доллар ... ... ақша ... ... ... ... ... тіршілігін жойды. Ол
Американың бірнеше жылдар бойы ... ... ... одан шығу ... ... 1971 ж. 15 ... доллардың алтынға айналғыштығын (37 жыл
бойы 35 доллар 1 унция ... тең ... ... ... ... ауытқулы валютаның еркін айналымы» деп ... ... ... ... еркін айналуы кейбір кезде Орталық банк
интервенция жасау арқылы ауытқуларды реттеп, елдің ... ... ... өзгеруі еркін айналуды реттеуді қажет етеді. Ал тапшылық
немесе артықшылық ... ... үшін ... ... ... пен ұсыныс
арақатынасынан қалыптасқан нүктеге дейін ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде Бреттон-Вуд жүйесіне қарағанда
бағам ауытқулары айқын көрінеді (2-сурет). Бірақ азын-аулақ болып тұратын
ауытқулар елдің ... ... ... ... ... да Орталық
банк анда-санда шетел валютасын сатып алып, оны ішкі нарықта сатады. ... ... ... «Үлкен жетілік» интервенциясы (бас-ныншылығы). 1987 ... ... ... ... Франция, Италия, Канада елдері
долларды ... ... ... ... байқалған көпжылдық
теріс сальдоның салдарынан доллардың құны төмендеп, дамыған ... кері әсер ... деп ... ... ... оны сатып алуға
яғни қосымша сұраныс тудыруға келісті.
1994 жылғы интервенция. 1994 жылы ... құны көп ... ... ... ... ... ... инвестициялауға басқа елдердегі
доллардың сатылуы да әсер етті. Оны шешу үшін ... ... ... ... ... ... алуы ... іске асырылды. Бұндай
әрекеттің нәтижесінде доллардың арзандау қарқыны төмендеді.
Шындытында бұл жүйе жоғарыдағы мысалдардан да ... ... Оның ... да, қарсыластары да бар.
Жақтаушыларының келтіретін дәлелі:
сауда көлемінің өсуі. Бұл жүйе кезінде сауда нақты көлемінің өсуі байқалды;
келеңсіз жағдайлардың басқарылуы. ... ... ... бұл жүйенің келесідей кемшіліктерің айтуда:
ауыспалылықпен бейімделу. Валюта бағамы ... ... ... ... ... де өзгеріп отырды;
«жүйелі еместігі».Белгіленген нормалардың болмауынан әр ел бағамды ... ... ... бұл жүйе ... ... қолданылып келе жатқан бірден-бір
жүйе.
Жоғарыда айтылған ... ... ... ... мемлекеттің
саясаты мен әрекеттері де әр ... ... ... ... білу қажет.
Экономикадагы бұл түсініктердің қолданылуын қарастырайық.
1. Ақша мен валюта бағамының тепе-тендік формуласы. Ол үшін ... мен ... ... нарығындағы тепе-теңдік формуласы:
: і(і*) - елдегі (шетелдегі) пайыздық мөлшерлеме;
Е+і — келесі кезеңдегі бағам. Мына формуланы табамыз:
МV(і)=ЕР*О
Бұл формуланың графигі 1-суретте ... ... ... ... М-нің өсуіне әкеледі, ал керісінше төмендеуі М-нің де ... Бұл ... ... ... ... ... түрлендіруге
болады. Мысалы, тағайындалатын валютаның еркін айналым жүйесінде бізге Е-ге
байланысты М-нің мәнін табу ... ... ... ... еркін тағайындалатын болса, бізге М-ге байланысты Е-нің мәнін
табу керек. Яғни:
Е=((МV(і))/(Р*Q))
Басқаша айтқанда, бағамды Орталық банк белгілеген жағдайда Е экзогенді
айнымалы шама ... ... ... ... ... ал М болса
экономикадағы жағдайдан құралып, ... шама ... Баға ... ... керісінше екеуі орындарын ауыстырады.
а) Тағайындалатын бағам кезінде Е-ні Орталық банк тағайындап, ... ... ... тырысады. Сол мақсатта ол өзінің валюта қорын
сата ... Ол бұл ... ... бастапқы қалпына келгенге дейін жасауы
керек. Ең соңында Орталық банк алғашқы М-нан ... ... тең ... ... мәжбүр болады.
Мұнда: В* — валюта қорының мөлшері;
D — Орталық банктегі мемлекеттік облигациялар мөлшері.
ә) ... ... соң ... банк ... ... ... азайғандығын,
ал ішкі облигациялардың керісінше көбейгендігін байқайды.
Сонымен жоғарыдағыдан анықтағанымыз Орталық баж ақша мөлшеріне әсер ете
алмайды, яғни М эндогенді.
Бұл ... ... ... (ОС) ... аша кету ... ... банктің облигациялар мөлшеріне кетірген валюта мөлшерінің қатынасын
анықтайды.
Валюталық бағам – бұл бір ... ақша ... ... бір ... ... бейнеленген бағасы. Әрбір елдің ұлттық валюталарын салыстыру
олардың өндіріс және ... ... ... ... ... құндық
қатынастарына негізделеді. Валюталық бағам валюталарға сұраныс пен ұсынысқа
ықпал етуші көптеген факторларға байланысты өзгереді.
Бағамның қалыптасуына ықпал ... үш ... ... ... ... - саяси тұрақтылық, валюталық заңдылықтардың ырықтандырылуы,
валюталық саясат және т. б.
Экономикалық, ... ... ... ... шыңы сияқты: экономикалық өсу, валюта тұрақтылығы және
инфляцияның ... ... ... 10%-ға ... ... төменгі
деңгейі (жылына 8%-ға дейін), дүниежүзілік нарықтағы тепе-теңдік;
Психолгиялық: жаппай сұраныс, негізгі капиталды тәуекелден қорғануға
ұмтылыс және т. б.
Валюталық ... ... жай ... ... ... дүниежүзілік
шаруашылыққа қозғалыстың тарихи процесін көрсетеді.
Монометаллизм тұсында – алтын немесе күміс – ... ... ... ... ... болып табылды, яғни ол, әр түрлі
елдердің ақша бірліктерінің олардың металдық құрамына байланысты
арақатынасын сипаттайды. Ол валюталық ... ... ... келеді. Алтын
монометаллизмі тұсында валютаның бағамы алтын паритетіне сүйенді
(валюталардың шекті қатынасы олардың ресми алтындық құрамына байланысты)
және стихиялы түрде алтын ... ... оның ... ... ... нүтелерінің классикалық механизмі тек екі жағдайда жүзеге
асты: алтынды еркін түрде сатып алу-сату және сыртқа шығару. Валюталық
бағамның ауытқу шектері паритеттің ... ... жоқ және ... валютада
ауыстыру мақсатында алтынды шетелге тасымалдау шығындарымен анықталды.
1930 – 1933 ж ж. фунт стерлингтің алтындық құрамы 7,32 г ... ... ... – 15 г. Бір фунт стерлингтің монеталық паритеті ... ... ... ... Фунт ... ең
төменгі бағамы (Англия мен АҚШ-тың пассивті төлем ... ... ... оның аударым құны – 0,05 долл. шегергендегі сомаға
теңесті. Фунт стерлингтің төменгі алтындық нүктесі 1ф. ст.=4,86+0,5=4,81
(долл.). Валюталық бағамның осы ... ... ... АҚШ-қа алтынның
кетуі басталды. Жоғары алтындық нүктеге жеткен кезде (1ф.ст. =4,86 долл.
+0,5 долл.=4,91 ... ... ... келуі байқалды.
Валюталық бағам алтын нүктелерінің шегінен шығып кете ... ... ... ... борышқорлар үшін, тауарларды ұлттық валютаға сатып
алып, ал алтынды сыртқа шығарған тиімдірек болды. Алтын стандартын алып
тастағаннан кейін, алтын ... ... ... ... жылы долларды алтынға ресми бағасы бойынша ауыстыруды
тоқтатылғаннан кейін, валюталардың алтындық құрамы және алтын паритеттері
сандық түсінікке айналды. ХВҚ оларды 1975 ... ... ... ... ... ... ... паритетінен заңды түрде бас тарту
Ямайка валюталық конференциясымен рәсімделді.
Бұл ... ... ... қалыптасу ерекшелігі мынада:
валюталар өзінің құндық көрінісін алтында ... яғни ... ... ... ... ... баға ауқымы, несиелік ақшалардың салыстырмалы
құны арқылы болуында.
Валюта бағамдарының динамикасы ақша ... ... ... ... ... ... пен ... ықпал ететін төлем
балансының жағдайы, пайыздық мөлшерлеме деңгейіндегі айырма; валюталық
нарық қызметтері мен алып сатарлық валюталық операциялар, валюталық бағамды
мемлекеттік ... ... ... ... ... байланысты.
Жалпы алғанда валюталық бағамның қозғалысының бағыттарын анықтайтын
факторларды үш топқа бөлуге болады: фундаментельды, техникалық, қысқа
мерзімді күтпеген факторлар.
Фундаментальды факторлар орта мерзімде әрекет ... ... ... ... макроэкономикалық көрсеткіштері болып
табылады. Әдетте олар, ұлттық статистикалық ... ... ... ... ... Мынадай негізгі
факторлар бар: сатып алу қабілетінің паритеті бойынша валюталық бағам,
жалпы ұлттық өнім, ... ... ... ... ... ... ... балансы, өнеркәсіптік өндіріс индексі, іскерлік
оптимизм индексі.
Техникалық талдау – бұл бағамды жүргізу графигін (чарт) талдауды
сипаттайды. График – ... ... ... ... білу ... ... графиктері, жапон шамдарының «крестиктер-ноликтер»
графигі. Валюталық бағамның қозғалысы толқынға ұқсас болып келеді және онда
бір жерде ... ... бір ... ... ... мерзімді күтпеген факторлар валюталық бағам динамикасына
маңызды түзулер енгізуі мүмкін. Оларға мыналар ... ... ... ... ... ... саяси лидерлердің сөздері, валюталық
инвестиция.
Валюталық нарыққа қатысушылардың арасындағы валюталық операциялар
валюталары айырбастаусыз және олардың пропорцияларын анықтаусыз ... Бір ... ... ... ... деп ... ... ұлттық
валютаға немесе басқа валюталарға сату немесе сатып алу, ал оларды
айырбастау пропорциялары валюталық котировка арқылы анықталады. Валюталар
котировкасы айырбасқа ... екі ақша ... ... анықтауға
мүмкіндік береді. Көптеген елдерде валюталық бағамды бекіткенде жанама баға
белгіленімі қолданылады. Ол мынадай мағынаны ... ... ... бір ... ... 1, 10, 100, 1000 ... ... ... ... ... ... үшін қолданылады
(мысалы, 1USD=76,212 KzT). Жаңа баға белгіленімі көп қолданбайды. Бұл
жағдайда негіз ретінде ұлттық валютаның бірлігі болады. Бұл баға
белгіленімі ... ... ... ... ... ... ішкі айналысында жанама баға белгіленімі неміс маркасына
қатысты қолданылады.
Валюталық баға белгіленімінің түрі валютаның жағдайына, оның курстық
деңгейіне әсер ... ... ... ... мәні ... ... ғана өзгереді.
Әр валюта бойынша сұраныс пен ұсынысты салыстыру жолымен банкаралық
бағамды анықтаудан және тіркеуден тұратын баға белгілеу процедурасы фиксинг
деп ... ... ... егер банк ... ... сатушының бағамы
бекітіледі, ал егер валютаны сатып алса, сатып алушының бағамы бекітіледі.
Мысалы, 1,9430/50 неміс маркасы АҚШ-тың 1 доллары үшін ... – банк ... 1 ... 1,9430 ... ... ... ... 1 долл. 1,9450 неміс маркасына сатуға мүмкіндігі бар.
Сатушы және ... ... ... ... ... ... жабу үшін ... және банк табысын құрайды. Бұл айырма
маржа немесе спрет деп аталады да, валюталық нарықта болатын нақты ... ... ... мәміле көлеміне, компанияның немесе банктың
статусына байланысты өзгереді.
Банкаралық валюталық нарықтардағы операциялар халықаралық төлем және
резерв құралы болып табалатын АҚШ ... ... ... ... клиентурасы үшін валюталар котировкасы банкімен
кросс – курс негізінде бектіледі. Кросс-бағам бұл екі валютаның, олардың
үшінші ... ... ... ... ... ... білдіреді
(көбінесе АҚШ долларына).
Франция банкінің клиенті үшін неміс маркасының сатып алу бағамы
анықтау қажет. Бұл үшін банк бағамы ... ... ... АҚШ ... ... ... ... АҚШ-тың 1долл. = 1,6600 неміс маркасымен, бірақ
ол сатып алушының бағамы бойынша алдын ала француз франктерін АҚШ долларына
сатады: АҚШ-тың бағамы бойынша ... 5,6110 ... ... ... маркасы =3,380 француз франкі – сатушы бағамы (Қазақсатан
Республикасының Ұлттық банкісінің валюталық ... ... және ... ... бағамдары ресми бюллетеньдерде
жарияланады.Көбінесе баға белгілеу кестелерінде соңғы бағамдар жарияланады
(соңғы валюталық мәмілелер бойынша).
Кесте 1.
1997 жылдағы Қазақстан Республикасы Ұлттық ... ... ... ... Валюта атауы ... ... ... ... ... |ATS |6,00 ... франкі (Belgian franc) |BEF |2,06 ... ... (Swiss franc) |CNF |51,77 ... юаны (Yuan remindi) |CNY |9,12 ... ... (Cyrus pound) |CYP |22,62 ... маркасы (Deutshe mark) |DEM |43,67 ... экюі |ECU |83,36 ... ... (French franc) |FRF |12,65 ... фунт ... (Pound ... |GBR |121,44 ... йенасы (Yena) |YPU |0,62 ... сомы (Som) |KGS |4,36 ... воны |KRW |1,00 ... ... (Tenge) |KZT |1,00 ... лирі |MTH |176,92 ... ... |NHG |37,75 ... ... (Russian rouble) |RUR |12,98 ... ... |UAN |40,44 ... ... (United States dollar) |USD |75,55 ... сомы ... sum) |UZS |1,46 ... ... ... көрсетілген бағамдар- бұл телеграф
аударымдарының бағамдары. Басқа төлем құралдарының бағамдары пошта
аударымының, мерзімді ... және ... ... ... жоғары
болтын телеграф аударымның бағамы негізінде анықталады.
Телеграфтық аударымдарда ... ... ... тура сол уақытта
немесе келесі күні төленеді, бұл бағам өзгерісіне байланысты пайда болтын
валюталық шығындарды болдырмауға ... ... Банк – ... ... ... ... клиенттеріне аударым жасағанда
валюталық қателерді болдырмауға мүмкіндік береді.
Чектің бағамы телеграф аударымының бағамынан төмен, өйткені осы төлем
құжатының бір ... ... елге әуе ... ... үшін ... ... ... Бұнда банк чек бойынша төлемді, тек бұл төлем
құралын беріп, шетел банкісі, банк ... ... ... ... ... ... ... жоғары болады, өйткені тратта
бағамын анықтағанда оның төлеу мерзімі, кепілдемесі және төлем валютасы
ескеріледі.
Мерзімді траттаның бағамы телеграф бағамы ... ... ... ... оны ... дейінгі күндер үшін пайызды шегергенге тең.
Пайыздар көбінесе осы чекте жазылған валютада сол елдің мөлшерлемесі
бойынша анықталады: егер тратта алдыңғы ... ... ... ... эмиссионды банктің есептік мөлшерлемесі бойынша анықталады; егер
тратта банктік акцеп болса, ресми мөлшерлемелерден төмен болатын ... ... ... ... ... ... аударымдардың бағамына сұраныс
пен ұсынысқа байланысты жақындайды. Сатып алу кезінде банкноталарының
бағамы чектен төмен бағамен, ал сату кезінде ... ... ... ... мөлшеріне банкноталарды жолда сақтандырумен байланысты
шығындар әсер етеді (чектер тасымалдау кезінде ... ... ... негізгі төлем құралдарының бағамадры келесідей түрде
құралады: телеграфтық ... – 4,866 АҚШ ... 1 ф.ст. ... ... – 4,861, чек – 4,861, ... ... ... вексель – 4,861
және вексель (3 ай) – 4,825 АҚШ доллары – 1 ф.ст. ... ... ... ... ағымдағы және мерзімді
(спот және форвард) бағамдары болады. Ағымдағы валюталық мәмілелерді
жасағанда валюта айырбасы сол ... ... ... бағамы бойынша жүзеге
асады. Мерземді валюталық мәмілені жасағанда валютаны айырбастау алдын ала
белгіліенген мерзімде бекітілген форвард бағамы бойынша жүзеге асады.
Форвардты бағамды ... ... ... ... ... одан ... ... табамыз. Валюталық нарықта валюта сиақы немесе дисконт
бойынша оның күтілетін динамикасына, сол немесе басқа ... ... ... ... ... баға
белгіленеді. Егер валюта жеңілдікпен мерзімге баға белгіленсе, онда оның
форвардты бағамы ағымдағыдан төмен және керсінше болады.
Экономикалық, не ... ... ... туатын валюталық нарыққа
қатысушылардың психологиялық күтімдерінің өзгерістері де валюта бағамының
динамикасының күрт жылжуына алып келеді.
Валюта бағамының динамикасына ішкі факторлармен ... ... әсер ... ... ... ... тауар, қаржы
нарықтарындағы бағаның ауытқуы, шетел елдерінің сыртқы сауда ... ... және ... ұйымдардың қызметтері, жаңа
технологиялардың пайда болуы да әсер етеді.
II. Валютаның еркін ... ... ... ... Еркін валюта айналымы және оның ерекшеліктері.
Тағайындалатын валюта бағамын ұстап түру үшін, төлем ... ... ... тұратын тапшылықты жабуға резервтер қажет. Егерде резервтер
жеткіліксіз болса, онда ... ... пен ... ... ... пайдалануы керек, төлем балансының жағдайын уақытша
жақсарту үшін, валютаны қадағалау немесе ... ... ... ... қадағалау — басқа әлем мен осы ... ... ... ... тарапынан қадағалау. Мысалы, шет мемлекеттерде жұмсауға
арналған шетел валютасын резенттерге ауыстыруды үкімет тарапынан шектеу.
Еркін ... ... ... ... ... ұзақ ... тиімсіз. Керісінше тағайындалатын ... ұзақ ... ... ... ... ... жүйелердің ешқайсысы төлем балансын реттеуде және бағаның деңгейін
тұрақтандыруда, өте ... ... ... ... ... беруімен ерекшеленбейді.
Қазіргі жағдайда мемлекеттер аралас жүйені пайдаланады, бұл жүйеде
тағайындалатын және еркін ... ... ... ... ... ... басқару — ресми мекемелердің валюта бағамын жаңа паритет
пайда болғанша жиі өзгертіп отыруын ... Оған ... ... тағайындалған мөлшерде ұлттық валютаның күнделікті кұнсыздануы жатады
("ползущая привязка" — ... ... ... ... ... ... ала ... немесе
жарияланбаған мөлшсрден де үлкен мөлшерге өзгеріп отырады ... — "лас ... ... үкімет экономиканы жаңа жағдайға бейімдейді және
валюталық нарықта қажетті операцияларды жүзеге асыру үшін ... ... ... ... және ... ... бағамдардың
салыстырмалы тиімділігін бағалауға мүмкіндік береді.
Аумақтық ... жүйе ... ... ... әлемдік валюталық
жүйе төңірегінде құрылады. Мысалы, Еуропалық валюталық жүйе (ЕВЖ) – ... ... мүше ... ... ... ... ... формасындағы қатынастарды білдіреді.
Мұндағы, валюталық паритет – валюталық бағамның негізі болып табылатын
заңды тәртіпте белгіленетін екі ... ... ... ... ... ... ... паритет СДР негізінде белгіленеді.
Егер де ұлттық валюталық жүйе ұлттық валютаға, яғни ... ... ... ал дүниежүзілік валюталық жүйе – бір немесе бірнеше
резервтік валюталарға немесе халықаралық есептеу бірліктеріне негізделеді.
Резервтік валюта – бұл ... ... үшін ... паритет пе валюталық
бағамды анықтауда негіз ретінде қызмет ететін және валюталар бағамын ... ... ... ... ... ... төлем
және резерв құралы қызметін атқаратын, әлемнің алдыңғы қатарлы елдерінің
еркін ... ... ... ... ... ... ... нарықтан әлемдік нарыққа
қосылуы нәтижесінде ұлттық ... ... ... ... бір
бөлігі шетел валютасына айналады немесе керісінше. Ол көріністі халықаралық
есеп айырысуларда, ... ... және ... ... ... ... ... жағдайында ұдайы өндірістің
сыртқы факторларға: әлемдік өндіріс динамикасы, шетелдік ғылым мен техника
деңгейіне, халықаралық ... ... ... ... ... ... ... да, бұл валюталық қатынастар мен ұдайы өндірістің
арасында тікелей және кері ... ... ... ... ... тұрақсыздығы мен валюталық ... ... ... кері әсерін тигізеді.
Шаруашылық байланыстардың ... ... ... ... ... бір ... ие ... келген елдің валюта саясаты ағымдағы ... ұзақ ... ... екі ... ... құрылымдық;
❖ ағымдық.
Құрылымдық валюта саясаты – барлық елдердің өзара әсерлесу принциптерін
жетілдіруге бағытталған валюталық реформалар ... ... ... ... ... ... және артықшылыққа қол жеткізу үшін
жүргізілетін күреспен байланысты болады. ... ... ... ... ... ... ... етеді.
Ағымдық валюта саясаты дегеніміз – ... ... ... және ... ... нарықтарының қызметін реттейтін қысқа
мерзімдік шаралар кешені.
Валюта саясаттың элементтері мен ... өз ... ... ... ... әсер етеді:
❖ әлемдік шаруашылықтың дамуы;
❖ елдің экономикалық жағдайы;
❖ әлемдік ... ... ... жүйе – ... ... ... мемлекетаралық
келісімшартпен бекітілетін валюталық қатынастарды ұйымдастыру және ... ... ... ... ... бағам ... ... ... ... |1. Болжай алу мүмкіндігі бар ... ... ... ... ... және монетарлық |
| ... ... ... |
| ... шет ... көп |
| ... ... ... бар ... |
| ... тиімді болады. |
|2. Күтілмеген баға тітіркенісі |2. ... ... ... ... ... ... ... |тиімді. ... ... ... ... (екі | ... ... ... | ... ... ... | ... SDR ... ... |3. ... басқару» жүйесінде |
|«байластырма» жағдайында тиімді. |тиімді. ... ... ... дағдарысы |4. Төлем балансының дағдарысын ... ... ... ... ... ... қажет жағдайда тиімсіз | ... | ... ... ... ... |5. Еркін айналым бағамы режімінде |
|монетарлы ... ... ... саясатпен салыстырғанда |
|қазыналық саясаттың тиімділігі |монетарлық саясаттың тиімділігі |
|жоғары, ... ақша ... ... ... ... ... |
|өзгертудің барлық «әсері» валюта |еркін тербелістері ығыстыру әсерін |
|бағамын ұстап тұру мақсаттарына ... ... ... ... ... және өнім ... мен |Бұл ... ... ... ... деңгейіне әсер ... ... ... ... ... ... ... ... экономикалық мағынасы тұрақты және еркін
валюта бағамдары кезінде әртүрлі. Егер мемлекет еркін валюта бағамы ... онда ... ... пен ұсыныс сияқты нарықтық күш әсерінен
болады. Нәтижесінде, ұлттық валютаның құнсыздануы шетел валютасының
қымбаттануына әкеледі немесе ... ... ... ... ... ... әкеледі.
Тұрақты валюта бағамы кезінде валютаға сұраныс пен ұсыныстың өзгерісіне
байланысты валюта бағамының ауытқуы өзгеше жүреді. Режимнің осындай түрінде
Ұлттық банк ... ... ... бір ... ... ... ... Егер
елде импорт өсетін болса, онда Ұлттық банк өз қорларынан шетел валютасын
сатып сұранысты қанағаттандырады және керсінше.
Валюта бағамын реттеу экономиканың даму ... ... әсер ... ... ... ... ... бағамының тұрақты режимі орын алады.
Осы кезеңде Қазақстанның экономикалық даму деңгейі теріс сипатта еді. Ал
1999 жылдан бастап еркін валюта бағамы ... ... ... ... ... ... бұл тікелей валюта бағамы режимін
реттеумен байланысты. Сол себептен Қазақстанның валюталық реттеу
қағидаларына ... ... ... ... ... ... ... территориясын
қамту тиіс;
❖ Экономикалық реттілігі – резиденттер мен ... ... ... ... ... ... ... банктердің монополиясы –
валюталық операцияларды жүргізген кезде заңдылығын қамтамасыз ету
мақсатында сыртқы экономикалық келісімдер бойынша есептесу құзіреті
бар банктер арқылы жүргізілуі ... ... ... негізділігі – спекуляцияларды болдырмас
үшін валюталық операцияларды коммерциялық немесе қаржылық келісімдер
негізінде жүргізу;
❖ Резиденттерге шетелдерде ... болу ... ...... ... ... негізделген;
❖ Валюталық нарыққа қысымды азайту мақсатымен резиденттерге
валюталарды тез арада сатып алуға шек қою арқылы қысқа мерзімді
операцияларды ... ... ... ... ... ... операцияларды еркін жүргізілетін операциялар, рұқсат етуді
қажет ететін операциялар, ... ... ... ... ... ... дисконттық, девиздік, валюталық қор диверсификациясы,
валютаның айналымдығын реттеу, девальвация, ревальвация, валюта бағамын
реттеу саясаттары арқылы іске ... ... ...... ... есептік мөлшерлемені
өзгертуі. Бұл әрекеттер валюта бағамы мен төлем балансын халықаралық
капиталдың қозғалысы, ішкі несиелендірудегі өзгерістер, ақша ... ... ... ... реттеуге негізделген.
Оның нәтижесі шетелдерден келген капиталдар көлеміне байланысты, бірақ
тұрақсыз жағдайда пайыздық мөлшерлемелер капиталдың жылжуына ... ...... ... ... ... сатып алу мен
сату арқылы валюта бағамына әсер ету әдісі. Ұлттық валюта бағамын көтеру
мақсатымен Ұлттық банк ... ... ... ал төмендету мақсатымен
валютаны ұлттық валютаға айырбастау арқылы сатады.
Валюталық интервенция, девальвация, ревальвация валюталық реттецудің
экономикалық әдістері ... ... ... ... және ... қабілеттігінің дәрежесін қадағалау валюталық реттеудің әкімшілік
әдісі болып табылады.
Валюталық бағамның режим анықтау мемлекеттің валюталық саясаты мен
мемлекеттің экономикалық мүмкіншіліктерімен ... ... ... ... таңдаған кезде мынадай аргументтерді қарастыруымыз
керек: бағаларды тұрақтандырудың шығындары, инфляцияны төмендету
мүмкіншілігі.
Мемлекет валюталық реттеу, яғни ... ... ... арқылы өзге
мемлекеттермен импорттық және экспорттық операцияларын реттеуге мүмкіндік
алады. Егер А мемлекеті өзінің ... ... ... ... ... ... ... елдерден салыстырмалы түрде төмендетуге тырысады.
Сонда А елінің валютасы басқа елдерге қарағанда арзан болады, сәйкесінше, А
мемлекетінің валютасындағы өнім ... да ... Ал бұл А ... өнімдерінің бағасын түсіреді, яғни экспорт көлемі көтеріледі.
Импорттық операцияларды реттеу де осы механизіммен жүреді.
Көрсеткіштердегі өзгерістердің ... мен ... ... жылы 2003 ... ... 1 АҚШ долларына шаққандағы орташа
теңге бағамы 16,7 төмендеген. Ал тауар айналым осы уақыт аралығында 23865,8
млн. АҚШ ... ... ... ... ... ... бағамының 2003
жылмен салыстырғанда 11,16% төмендеуі тауар айналымын 111,86% жоғарлатқан.
Ал бұл, өз ... ... аз ... ... ... ... 100 ... валюта бағамының сыртқыэкономикалық қызметтегі ролі зор екенін
көрсетеді. Келтірілген есептеулер валюта бағамы мен ... ... кері ... ... ... ... ... сипаттайтын көрсеткіштердің бірі – валюта бағамы,
валюта саясаты. Нарықтағы шет елдермен қарым-қатынасты жақсарту, одан әрі
дамыту барысында валюта ... оның ... ... түсу ... мәселелерді шешіп, біразын жеңілдетеді. Сол себептен валюта
бағамын реттеу елдің халықаралық сауда да алатын орнын, даму, қарқынын
айғақтайтын бірден – бір шама ... ... ... және ... валютаның ерекшеліктері.
Құбылмалы және тұрақты валюталық бағамдар.1973 жылдан бастап дамыған елдер
валюталарды өзара айырбастаудағы тұрақты ... бас ... ... сұраныс пен ұсынысқа байланысты еркін орын алатын
«құбылмалы» бағамдарына ... ... ... ... ... байланысты, дамыған батыс елдердің валюталары көп өзгереді, ол
бір ай ішінде 5-10 пайыз ... ... ... ... валюталық
бағамдардың өзгерістері халықаралық есепті жүзеге асырғанда көптеген
қиындықтар туғызады. Осыған ... ... ... валюталық топтар құрып,
өздерінің валюталары арасындағы тұрақты қатынасты орнатады. Еуропада мұндай
топ, Еуропалық валюталық жүйе ... ... ол 1979 жылы ... оған
батыс Еуропаның 10 елі кіреді (Германия, Франция, Италия, Нидерландия,
Дания, Ирландия, Бельгия, Луксенбург, Испания). Осы елдердің валюталық
бағамдары бекітілген ... ... ... ... ... ... жоғары немесе төменгі айытқуы шектеріне жеткен жағдайда
ЕВЖ-ге мүше мемлекетттер ... ... ... ұстау үшін валюталық
интервенция және тағы басқа шаралар қолданады; егер бұлар көмектеспесе
ұлттық валюталық ресми ревальвациясы немесе девальвациясы ... ... ... өздерінің ұлттық валюталарын дамыған батыс валюталарына
немесе халықаралық валюталық бірліктерге «байлауға» ... ... ... аса ел ... ұлттық валюталарын АҚШ долларына, 13-і француз
франкасына, 10-нан көбірегі СДР-ге «байлайды».
III. Қазақстан Республикасындағы теңгенің тұрақтандыру мәселесі.
Валюта — бұл ақша ... және оны ... құны ... ... ... «Валюта» ұғымы үш мағынада қолданылады: а) сол ... ... ... ... АҚШ доллары, Ресей рублі, Жапония иені, Ағылшын
фунт стерлингі және т.б.) және онын әртүрлі типтері - алтын, ... ... ... ... ақша ... ... ақша бірлігі түріндегі несие мен
төлем құралдары және халықаралық есептеуде қолданылатын — шетел ... ... ... ақша ... ... және ... ... (евро).
Валюта қолдану саласы мен тәртібіне қарай былай бөлінеді:
а) ... ... ... қайтарымды) және ол кез-
келген шетел валютасына белгілі баламамен шексіз айырбасталады;
ә) барлық валюталық операция бойынша ... ... ... ... ... тұйық) — тек бір елдің
шеңберінде айналымда болатын
б) ... ... ... айырбасталмайды. Еркін
конверсияланатын валютаға: АҚШ доллары, ағылшын фунт
стерлингі, швейцария франкісі және жапон иені жатады.
Көптеген ... ... ... ... ... болып келеді.
Біздің ұлттық валютамыз «теңгеге» келетін болсақ, ол әлемдегі ... ... ... жатады. Қазіргі уақытта Қазақстан
Республикасының ғалым-экономистері «теңгенің» ... ... ... Олар ... ... ... жолдарын
іздестіруде. Шетел мамандарының ойынша, қазір ... ... ... ... а) ... ... ... ә)
ішкі бағаның рационалды болмауы; б) тауардың конверсияланбауы. Соңғысын тек
қана тұтыну нарығьін баланстандыру жолымен жоюға болады.
Нарыктык экономика ... ... ... ... нарықтың Қалыптасуына
және онда бәсекенін болуына көмектеседі, ішкі бағаны нақтылайды, отандық
өндірісті әлемдік ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асырады. Осы кезде капиталдың халықаралық
ынтымақтасуының жаңа түрі ... ... ... ... инвесторға айналуы
басталады.
Ұлттық валюта теңгенің енгізілуі Қазақстан ... ... ... ... толық безендірілуінің соңғы қадамы
болады. Қазақстанның көп ғасырлық тарихында ... рет ... ... ...... ие ... ... валютаны енгізу туралы шешім ең ... ... ... ... валютаны конверсиялау жетістік ретінде қарастырылады,
прогрессивті өзгерістер нәтижесін жүзеге асырушы және тұрғындардың ... ... ... Ашық ... ... ... ұлттық экономиканы әлемдік шаруашылықпен ... ... ... басты тетіктеріне айналады. Өзінің
тауарлы ... ... емес ... және ... ... ... ... бола алды.
Валютаны конверсияландыру дегеніміз алдыменен –жаңа экономиканың
әлемдік нарықта ... ... ... ал ... ... ... мен ... қатынастарын халықаралық стаңдартқа сай
қайтақұру. Қазакстан Республикасында өндірістің тұрақты құлдырауы кезінде
бюджет тапшылығының, ... аса ... және ... инфляцияда
теңгенің қажетгі ... ... ... болмақ: а) өнімнің
технологиялык ... ... ... өндірісінің міндетті дамуын
қалыптастыру; ә) мемлекеттің төлем балансын жетілдіру; б) ... ... ... қандайда бір қатаң ақша саясатын жүргізуге
тырысады, осы факторларды ескермей ... ... қол ... ... Экономиканы көтеру керек, себебі ол ... ... ... ... болып табылады. Бұл ұлттық валютаның
конверсиялау ... ... ... ... уақытта Қазақстан Республикасының экономикалық тұрақсыздануда
және оның тезірек жөнделуі үшін жылдар екі себебі оның ар ... ... ... жоқ. Тіпті әлем елдеріндегі алтын қорының болуы ... ... ... бере алмайды. Халықаралық Валюталық Қор «ХВЮ»
Бүкіләлемдік банк, Азиялық банк, Еуропалық даму және ... кұру ... ... қолдайды. Алайда шетелден келген ... ... оң ... ... екіталай. Жаңа технологиялы ірі инвестиция
бұл басқа шаруа, себебі ол ... ... ... ... ... үшін ... валютаның курстық арақатынасын анықтауды
қалыптастыру әкімшілдік емес нұсқауды ... ... өнім ... ... ... төлем одағының дамуымен толық қанды ... ... тууы ... ... ... ... негізінде елдер біріктіріледі.
Нәтижесінде қандайда болмасын бір килирингтік валюта болуы мүмкін, сонда
біркелкі ұлттық банк ... Бір ...... ... ... ... ... әрі іргелі ақша-несие саясатын ... ... ... ... - барлық шаруашылық субъектілері өзінің
қаржы нәтижесі қызметіне жауапкершілікті күшейтеді.
Валюта қаржылық және ... ... ... ... ... — бұл ... ... валютасына конверсиялануы. Тауарлық -
бұл кезкелген тауарды шығу тегіне қарамай-ақ алу ... ... ... бойынша - сыртқы және ішкі деп
жіктейміз. Сыртқы конверсиялану — бұл ... ... ... валютаны
қолдануға шектеудің болмауы және оның ... ... ... болуы. Әрине, бұл жағдайда ішкі нарықтық механизм ұлттық валютаның
(еркін таңдауы бойынша) кез ... ... ... массасына, әртүрлі
бағалы қағаздарға (мемлекеттік және ... ... ... ... ... ... ... жайында пікірталас көп болды. Біреулер
Қазақстан тәуелсіздік алысымен, ... ... ... қажеті жоқ,
өйткені бұл көп жылдар бойы республикалар арасында қалыптасқан экономикалық
байланысты бұзады, сондай-ақ ... сом ... ... ... ... деп ... Енді біреулер ұлттық валютаны неғұрлым
тезірек енгізу қажет, тек осы жағдайда ғана еліміз ... ... ... ... ... ... деп ... Дауды уақыттың өзі
шешіп берді. Ресей біздің республиканы сом аймағынан шығуға мәжбүр ... ... Оның бірі —1993 жылы ... ... жаңа рублінің
енгізілуі, 1993 жылғы шілде-тамызда Ресейде ақша реформасының жүзеге асуы
еді. Соның ... ... сом ... ... қалды, Қазақстанға басқа
республикалардан ескі ақша бақылаусыз ... да, ... ... ... ... күн санап өсті, халықтың тұрмыс деңгейі барынша нашарлап кетті.
Жаңа сом аймағына кіруге Ресей қойған ... ... үшін ... болды, Қазақстанның негізгі экономикалық мүдделеріне қысым ... ... ... белгілі мөлшерде шектеу талап етілді. Солардың
ішінде,біріншіден, біздің алтын-валюта резервімізді ... ... ... Қазақстанды Ресей сомымен қамтамасыз еткенде, ол ... ... ... ... болып есептеледі деген талаптар болды. Ресей
сомын өз валютамыз ретінде ... ... ... ... жүргізу
мүмкіндігін қатты шектейтін еді және қолдағы бар ... ... ... мәселелердің одан әрі шиеленісу қаупін төндірді. Осының бәрі біртұтас
сом аймағын сақтаудан Қазақстан алатын ... ... ... еді. ... ... сол ... Қазақстан үшін сом аймағында қалу тиімді болатын.
Өйткені бұл қалыптасқан экономикалық ... ... ... еді, одан ... ... қазақстандық кәсіпорындар сол кезде де,
осы күнге дейін де Ресеймен технологиялық жағынан байланысты ... ... ... ... сақтауда пайдалы еді. Мұны ... ... ... ... валюталық реттеу, валюталық бақылау
жұмысын үйлестіру туралы жүргізіліп ... ... ... ... ... ... оның АҚШ ... жөніндегі бағамы 4,70
теңге еді. Келесі 1994 ... ... ол 54Г26 ... ... яғни ... есе ... Келесі 1995 жылдың соңында теңге бағамы 63,95
теңге болды, яғни 13,5 есеге дейін қүнсызданды. Осының себептері ... ... ел үшін ... ... ... ... алғашқы екі жыл өте
ауыр болды. Қазақстан экономикасы бағаны ... ... және ... ... ішкі ... ... 1993 ... төмендеуі — 9,2 %,
1994 жылы - 12,6%) ... бой ... ... (1993 жылы - 2165%, 1994 ... ... ... ... дотация мен субсидия тоқтатылды.
Импорттық тауарларға ... ... ... ... ... ... ... ырқымен жіберілуі Қазақстанға әкелінетін импорт тауарлар
көлемінің ... ... және оның ... ... көп ... шет ел
валютасына сұранымды арттырды, яғни оның бағамының артуына соқтырды.
Теңгені енгізуге байланысты есептер жасалған кезде, ұлттық ... ... ... ... ... бәрі де, соның ішінде баға
мен сыртқы базардың ырықтылығы да есепке алынған ... ... ... ... ... ... ... бағамының айтарлықтай
төмендеуі күтілген болатын.
Кейінгі жылдары да теңгенің АҚШ долларына қатысты құнсыздануының ... ... ... ... ... 1995 жылы теңге бағамы 17,9
пайыз, 1996 жылы — 15,4, 1999 жылы - 2,8 ... ... ... одан соң ... ... ... 1999 ... сәуірдің
басында болды. Оның себебі көп елге ... ... олар — ... ... Азия елдеріндегі және 1998 жылғы тамыздағы
Ресейдегі дағдарыстың әсері, әрі біздің ... ... ... ... ... ... ... секілді, Бұл жерде біз теңгенің
еркін бағамына неге 1998 жылы көшпей, 1999 ... ... ... ... ... сұрақ бар.
— Егер Қазақстан 1998 жылғы Ресейдегі тамыз дағдарысынан кейін бірден
теңге ... ... ... көшірген болса, бұл Қазақстан экономикасына
және теңгенің бағамына айтарлықтай қатты соққы болатын еді. 1998 ... ТМД ... ... ... тұрақсыз жағдайында, сондай-ақ
ел ішінде теңгенің айтарлықтай ... ... ... ... ... бетімен жіберуде ешқандай логика жоқ болатын.
Ақшаның құнсыздануын күтудің басты себебінің сақталуы ... ... ... және ішкі ... оның Қазақстан базарына
тікелей әсері барына сенімділігі) ақшаның құнсыздануын күтуді ... ... еді, ... ішкі ... ... қысымды азайтпайтын еді.
Ақшаның құнсыздану нәтижесінде жасалған валюталық бағамның кез келген
тепе-теңдігі мұндай жағдайда тез ... ... ... ... еді ... ... базарының дүрбелең жағдайын тудыратынды және оны құлататынды,
тиісінше ... ... ... базарына теріс ықпалын тигізетінді. Теңгенің
АҚШ долларына қарағанда аса ... ... ... ... және ... елден кетуін туғызған болар еді. Мұнан соң ұлттық
валютаны валюта базарында қолдау мақсатында ... ... ... ... ... ... ... қысқаруына әкелер еді.
Үкімет пен Ұлттық банктің 1998 жылдың төртінші тоқсанымен 1999 жылдың
бірінші тоқсаны кезінде келісіп жүзеге ... ... ... ... ... ... ... істелді. Мұнымен бір мезгілде ақша
бағамын ... ... ... ең ... ... ... алу жөнінде жұмыс
істеліп жатты. Теңгенің еркін бағамына ... ... ... ... туған кезде (Ресейде қаржы ахуалы ... ... ... ... ... ... (қаржы базарындағы ахуал айтарлықтай
тұрақты, ақшаның құнсыздануын күту төменгі күйде, ішкі ... ... ... ал ... ... бойынша төлем онша көп болған жоқ) жүзеге асырылды.
Осының бәрі жұрт үшін жасалған жұмсартушы қосымша шаралармен ... ... және ... ... қоры ... ... ... зардабын азайтты.
Қазақстан Республикасының үкіметі мен Ұлттық банк экономикаға ... ... ... ... шараларды қолданды (халық тұтынатын
тауарлардың импортын шектеу және басқадай), осының бәрі ... ... және ... әл-ауқатын төмендетпей сақтап қалуға мүмкіндік
берді.
— Ұлттық банк пен республика Қаржы министрлігінің басшылары екі жылдан
бері теңгенің ... ... ... 150 ... жеткізуге, тіпті одан да
жоғарылатуға ынталы екенін өз сөздерінде талай рет айтты. Мұнысын экспортты
ұлғайтуға, инвестиция ... ... ... ... деп ... ... ... теңгенің долларға қарағанда әлсірегенін байқай қалса базардағы
бағаны көтере қояды. Яғни ... ... ... ... ... инфляция да өседі, халықтың сатып алу қабілеті мен ... ... ... ... Қазақстан теңгесінің тұрақтылығын және оның
нақты құнын ... ету ... оның ... ... ... төлем
балансының жағдайына және басқа да жағдайларға байланысты екенін атап өткім
келеді. Осыған ... ... 1 ... ... 150 ... ... да ... жеткізуге ұмтылыс жоқ екенін айту қажет. Ұлттық банк ... ... ... ... ... мүмкіндік туғызатын теңге
бағамының тепе-теңдік мәнін табуға ұмтылады. Тек ... ... ғана ... ... демек оның азаматтарының әл-ауқаты үшін ең ... қол ... не ... не ... ... кез келген жаққа қарай ауытқуы Қазақ-
стан экономикасына теріс әсерін тигізеді. Мәселен, ... ... ... ... ... талабынан едәуір артық етіп ... ... ... ... ... ... сатуға, демек
еліміздің азаматтарының әл-ауқатының ... ... ... ... ... шектен тыс күшейту азаматтардың әл-ауқатының тек уақытша
ғана жақсаруына әкелген болар еді. Сонымен ... ... ... ... ... тауарлардың бәсекеге жарамдылығы төмендейді, отандық
өндіріс құлдырайды, жұмыссыздық және ... ... ... ... ... ... дағдарысы және оның іле-шала сомның құнсыздануы,
сондай-ақ Украинаның, Беларустың, ... ... ... ... ... әкелді. Нәтижесінде ТМД ... ... 1998 жылы 25 ... ... ... Алыс ... ... алғанда бұл қымбаттау 17 пайыз болды. Осының салдарынан
отандық өндірушілердің бәсекелестік қабілеті тек ... ғана ... ... да ... яғни ... тауарлар қымбаттай түсті және сатып алуға
тиімсіз болып шықты. Бұл 1998 жылғы сыртқы сауда ... ... ... рөл атқарды. 1997 жылға қарағанда сауда балансының
тапшылығы үш есеге жуық көбейді.
1998 жылдың ... ... ТМД ... ... тым қатты құлап
түсуі (1997 жылдың тиісті көрсеткішіне ... 43 ... ... ... ... экспортының қүнының 15 пайыз төмендеуіңе әкеліп соқты.
ТМД елдерінің валюталарына қарағанда теңгенің нақты ... ... ... ... ... ол ... тұтыну тауарларының
импортының айтарлықтай көбеюін ... ТМД ... ... тұтыну
тауарларының көлемі 76 пайыз, оның ішінде Ресейден — 114 пайыз өстіг бұған
1998 жылғы қыркүйекте Ресейден арзан импорттың қаптап ... ... 1998 ... басында өнеркәсіп өндірісі көлемінің өсуі байқалса,
жылдың екінші жартысында өсу ... ... ал ... ... ... ... өндіру көлемі 2,4 пайыз кеміді. Экономиканың басқа
салаларында да ... ... ... сауда айналымының көлемі төмендеді.
Соның нәтижесінде ҰЖӨ-нің 1998 ... ... ... 1,9 ... ... ... факторларға байланысты өндірістің құлдырауы тиісінше
кәсіпорындардың қуатын қысқартуға әкеліп соқтырды, ал бұл өз ... ... ... ... ... ... ... қатарын көбейтуді
туындатады. Жұмыссыздық деңгейінің өсуі қоғамдағы ... ... атап ... ... базарындағы ахуалды шиеленістіреді, азамат-
тардың тұрмыс деңгейін төмендетеді.
Біз қалыптасқан әлемдік экономикалық қолайлы ... ... ... ... оң ... ... ... бағамы тұрақты болады деп
күтеміз. Мұндай қолайлы ішкі және ... ... таяу ... ... деген үмітіміз бар.
Әрине, ұлттық валютаның бағамының күшеюі жүрттың тұрмыс деңгейінің
жақсаруына септескен болар еді, бірақ уақытша ... ... ... ... екенін және әлемдік базардағы ахуалға өте күшті бағынышты
екенін ескерген жөн. Ал ертең ахуал өзгере қалса не болмақ?
Бағамды айтарлықтай ... ... ... жүрт екі рет ... ... ... ... бірінші рет, ұлттық валютаны амалсыздан
қүнсыздандырған ... ... ... жинаған ақшасы құнын жойды.
Екінші рет әлемдік базарда отандық ... ... ... ... өзі елде ... көбейтеді.
Сондықтан, Ұлттық банктің теңге бағамын артық бағалауға жол бермеуге
бағытталған қызметі қазіргі жұрттың ... ... ... ... ... ұзақ ... ... адамдардың жұмыспен
қамтылуының, демек тұрақты табыс табуының кепілі іспетті. ... ... ... ... білу үлкен жауапкершілік жүктейді. Аталған уақыт
ішінде теңгеге қатысты саясат екі рет ... ... - ... банктің
интервен-цияларымен валюта нарығында бақылаудағы жүзу режимі саясатынан
еркін жүзу режиміне ауысты. Онда да ... банк ... ... ... ... ... алады. Теңгенің тұрақтылығы сондай-ақ, мемлекеттің
алтын валюталық қорына да байланысты, Теңге қолданысқа енген ... ... қор 500 млн. ... ... Қазіргі таңда еліміздің
халықаралық қоры, ұлттық қордың қаржысын қосқанда 14,5 ... ... яғни 30 есе ... банк валюта нарығын қолма-қол шетелдік валюталар нарығын дамыту
арқылы қадағалады. 1995 жылдан бастап банк жүйесін реформалау, яғни ... ... ... ... ... басылды, Халықтық
банктерге деген сенімін арттыру үшін 1999 жылы ... ... ... қоры ... ... ... бәсекелестіктің дамуы қызмет
көрсетудің сапасын ... ... ... несиелік ресурстарға
төленетін төлемақының бағасын ... ... ... ... ... ... табысы едәуір артты. Осының арқасында
тұтынушыларға несие беру ісі ... ... ... негізгі міндеті ұлттық валюта - ... ішкі ... ... қамтамасыз етудің орындалуына баға ... ... ... ... ... теңгеге ауысуы. Бүгінде ұлттық валютамыз
сыртқы экономикалық есептеуде де пайдаланылады.
2005 жылы валюталық режимді ... ... 2007 ... ... ... ... жүргізудегі
барлық шектеулер жойылады. Теңге толық конвертациялануға қол жеткізді.
Теңгенің сапасы мен көркемдік құндылығын ... Қай ... ... мен ... ... ... шығару абыройлы іс екенін
қазақстандықтар мен еліміздің ... ... ... ... үшін ... ... сыйлықты ойлап табу мүмкін емес.
Жоғарыда айтылғапдай, ... ... ... Республикалық
кеңсесі Қазақстан Реелубліжкасының Ұлттык банкі болып қайта құрылған. Ол
жай клиенттерге қызмет көрсететін ... ... ... эмиссиялық
банкке өзгертілді және «банктердің банкі» болды.
Тәжірибе жүзінде кассалық ... ... ... ... жәме ... ... ... түсуі ұлттық банкінің
мекемелері арқылы ... ... ... ... негізінде
жүреді. Барлық банктер қолма-қолсыз есеп айырысуларды Ұлттық банкте рдің
мекемелері ... ... ал ... ... ... ... деп несие
алады.
Осының нәтижесінде қолма-қол және қолма-қолсыз есеп айырысу айналысы
ұлттық ... және оның ... ... банк - ақша ... ... валюта резервтерінен, басқа
да материалдық құндылықтардан ... ... ... бар ... тұлға.
Мүліктің құралу көездеріне - банк ... ... ... бағалы
қағаздардам түскеіи табыстар және ... ... ... ... ... ... Ұлттық банк жарғылық қорын 10 млрд теңге
көлемінде мына ... ... ... ... ... ... мемл екеттен алынған негізгі қорлар және Ұлттық банк
тапқан пайдадан ... ... ... ... ... ... банкінің
жұмысын ұйымдастырудың әр түрлі іс құқықтық формалары бар:
оның капиталының қалыптасуы 100% мемліекеттің қара-
жаты есебінеи ... ... ... ... мемлекетке тиесілі немесе мем-
лекеттің қатысуынсыз) акционерлік қоғам;
бірлестік типтес ұйым (мемлекеттің қатысуымен немесе
қатысуынсыз);
Орталық банкінің ... ... ... ... ... ... ... капиталына мемлекет қатыспайды, олардың
капиталы ... ... ... (ФРЖ) мүше ... ... ... ... Ұлттық банк унитарлық орган болып табылады. Мемлекет - жарғылық
қордың жалғыз иесі. ... қор - ... ... ... және
басқа да құндылықтардан тұрады, ал айналым қаражаты - банкіге тиесілі ақша
қаражаттарымам тұрады. Ұлттық банк резервтік және ... ... ... қор ... ... құрылып, ол өзіндік табыс есебінен
толтырылады және осы ... ... ... ... ... ... шығындарды жабуға арналады.
Ұлттық банкінің қаржылық жылдағы пайдасы сол ... ... мен ... ... ... ... Ондай шығындарға:
активтер амортизациясы, оның ішіндегі банкноттар мен ... бір ... ... ... ... және ... қорларды құрғаннан қалған
бөлігі республикалық бюджетке аударылады. Ұлттық банк және оның мекемелері
барлық салықтар мен ... ... ... ұлттық валютасының ішкі және сыртқы
тұрақтылығын қамтамасыз ету болып ... ... ... ... ... банкісіне мынадай
қосымша міндеттер жүктеледі:
Қазақстанның экономикалық дамуы және оның ... ... ... жетуге көмектесетін ақша айналысы, несие,
банктік есептеулерді және валюталық қатынастар ... ... ... және ... ... және банк ... ... қамтамасыз етуғе көмектесу;
- оанктік және оасқа ... ... ... ... жасау және олардың орындалуына бақылау ... ... ... берушілердің, салымшылардыц мүдделерін қорғауы.
елдегі несиелік ресурстарды және ақша айналысын басқару;
өзіне бағынышты ... ... ... ... инкассациялауды
ұйымдастыру және жүзеге асыру;
халық шаруашылығындагы несиелік, есеп айырысу және ... ... ... ... ... ... инструкциялық нормативтік
актілерді шығару (барлық банктерге міндеттің, есеп жүргізу және банктердің
есеп ... ... ісін ... ... ... ... формаларын
талдау;
банк ісін бақылау және қадағалау;
елдің банк жүйесінің тәуелсіз балансын жасау; ғылыми-зерттеу ... ... ... ... ... ... ... жәие тәртібін жасау,
біркелкі валюталық саясатын жүргізу және т.б.
меншікті қаражаттары;
басқа банктерден тартылған және ... ... ... ... ... ... Республикасынан тыс жерлерден тартылған қаражаттар;
Қорытынды.
Ұлттық валюталық нарықтар деп, ... ... ... жүргізуге маманданбаған, өз клиенттеріне (олардың қатарында
компаниялар, жеке тұлғалар және банктер ... ... ... ... қызмет
көрсететін сол елдің аумағында орналасқан банктердің жүзеге ... ... ... ... ... ішкі ұлттық нарықтағы
операцияларға жекелеген компаниялар арасында жасалатын операцияларды, жеке
тұлғалар арасындағы операцияларды, сондай-ақ валюта биржасында ... да ... ... келтірілген сипаттамаға ... ... ... ... ... айтуға болады. Қазақстанда
Қазақстан Республикасы Ұлттық банкінің жүргізетін саясаты, ... ... ... ... ... ... үшін банктер арасында
бәсекені ұлғайта отырып, "көше" ... ... ... ... ... ... ... нарықтың" әрекет ету аясының ... ... ... ... ... ... өкілетті немесе
девиздік банктер деп аталады. Әдетте, валюталық операциялар ... ... ... ... ... ... бойынша), бірақ кейбір
елдерде (Скандинавия елінде) Орталық банк ... ... ... ... ... ... сақталған. Мұндай жағдай
Қазақстан Республикасында да әрекет етеді, яғни Қазақстан қор ... 2 рет ... ... ... ... валюталық жүйе мен
дүниежүзілік шаруашылықтың даму негізінде қалыптасқан және ... ... ... ... ... ... - дүниежүзілік валюталық жүйе өзара ... ... және ... ... ... мұндай
байланыстылығы олардың біртұтас екендігін білдірмейді, себебі ... ... етуі және ... ... ... ... ... дүниежүзілік шаруашылыққа ықпал етуі әр түрлі болып ... ... ... ... жүйемен байланыстыратын, яғни
валюталық қатынастарға қызмет көрсететін және ... ... ... және ... саясатты шоғырландыруда негіз болатын
ұлттық банктер болып табылады.
Қолданылған әдебиеттер тізімі:
1.«ҚР-дағы банктер және банктік қызмет туралы» ҚР ... ... жылы 3 ... ... банк Басқармасының № 213 қаулысымен
бекітілген «Екінші ... ... ... ... ... ереже.
3.«ҚР ұлттық банкі туралы» ҚР заңы. 30.03. 1995.
4.«ҚР-дағы банктер және банктік қызмет туралы» ҚР заңы.30.03. 1995.
5.2002 жылы 3 ... ... банк ... № 213 ... ... ... банктерге арналған лруденциялық нормативтер
туралы» ереже.
6.Банки и банковские операции в России / Под ред. ... М.Х. - ... и ... ... / Под ред. Жукова Е.Ф. — М.,1999
8.Банковское дело / Под ред. ... О.И. — М., ... дело / Под ред. ... В.И. — М., ... ... ... руководство /Под ред. Платонова В.,
Хиггниса М. — М.: Консалтбанкир, 1998.
Мерзімді басылымдар ... ... ... ... саясаты.-Аль-Пари,2004,N6
12.Қазақстандағы депозиттер нарығы –Қаржы-Қаражат,2001,N
13.Коммерциялық банк құрылымы.- "АльПари" 2002ж, 6.
14."Коммерциялық банктер операциялары", ... С.Б., ... ... ... ... банктің статистикалық бюллетені"-1999-2004жж-Ақиқат,1999,N5.

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 38 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасының Ұлттық қоры7 бет
Валюта қатынастары және валюта жүйесі25 бет
Валюта қатынастырын рыноктық және мемлекеттік реттеу8 бет
Валюталы жүйелер және валюталық қатынастардың ұғымы35 бет
Валюталық жүйелер және валюталық қатынастардың ұғымы26 бет
Валюталық нарықты валюталық қатынастар мен валюталық операциялар36 бет
Валюталық қатынас және валюта жүйесі20 бет
Валюталық қатынастар35 бет
Валюталық қатынастар және валюта жүйесі27 бет
Валюталық қатынастарды реттеу5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь