Кодекс Куманикус қолжазба ескерткіші


Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 4 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге
Кепілдік барма?

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеті

Тақырыбы: Кодекс Куманикус қолжазба ескерткіші.

Орындаған:Сақыш.Г
Тексерген: Мухатаева.Қ

Кодекс Куманикус (лат. Codex Cumanіcus), Қыпшақ тілінің сөздігі - қыпшақ тілінде жазылған діни мәтіндер мен сөздіктерден тұратын ( 82 парақтан , 164 бет) құралған қолжазба. "Кодекс Куманикус" (Кумандардың кітабы) болып табылады.
Кітапты флоренциялық Петрарка деген ақын Антониус вон Финальден сатып алып, 1362 жылы Венеция республикасына сый ретінде жөнелткен. Еңбек шамамен 1303-1362 жылдар аралығында жазылуы мүмкін. Елу бес беттен тұратын туындының алғашқы нұсқасы Итальян кодексі деп аталған. Онда 1560 сөз бар. Сонымен қатар латын тіліндегі кіріспеден кейін үш баған болып тізілген латын, парсы, түркі тілдеріндегі грамматикалық ережелерді қамтиды. 1120 сөз дін, көңіл күй, сауда, заттар, хайуанаттар, мамандықтар, шен түрлері тәрізді топтарға бөлініп жазылған. Кодекс куманикус сөздігінде 2680 түркі сөз бар. Жиырма жеті беттен тұратын екінші нұсқасы Немісше кодекс деп аталады екен.
Бірінші бетінде 1303 деген жазу бар. Еңбектің авторы мен жазылған жері белгісіз. Түркітану ғылымындағы жаңа деректер бойынша, бұл еңбек түпнұсқасы 1294 жылы жазылған да, оның бірінші көшірмесі 1303 жылы жасалған, ол 1330 жылы толығымен көшіріліп біткен (Л.Лигети). Кодекс Куманикус Дешті қыпшақта немесе Қырымда (Солхат қаласында) жинастырылып, бір ізге түсірілген. Осы өңірді қоныстанған қыпшақтарды Батыс Еуропа жұртшылығы кумандар деп атаған. 1303 жылы Кодекс Куманикус түпнұсқадан Алтын Орда мемлекетінің астанасы Сарай қаласының жанындағы Джан әулиенің ғибадатханасында көшірілген. Кодекс Куманикус готикалық көне қарпімен жазылған. Екі бөлімнен тұрады.

Бірінші бөлімі (1 - 10 б.) - үш бағана етіп жазылған латынша-парсыша-куманша сөздік. Қалған жартысындағы сөздер лексикалық мағыналарына қарай топтастырылған. Мысалы, адамның дене мүшелерінің аттары, егіншілікке байланысты сөздер, т.б.
Екінші бөлімі (111 - 164 б.) - діни уағыздар. Осы бөлімдегі мәтіндер мен жұмбақтарды көрнекті неміс түркітанушысы А. фон Габен кумандар әдебиетінің үлгісі деп таниды. Көптеген қыпшақ сөздері көне неміс тіліне, кейде латын тіліне де аударылып берілген. Жеке сөйлемдер мен сөз тізбектері, жеке сөз тізімдері мен аудармасыз берілген жұмбақтар, қыпшақ тілінің латынша жазылған қысқаша грамматикалық очеркі де бар. Ол кезде (13 - 14 ғ-лар) Дунай өзенінен Жоңғар қақпасына дейінгі елдің бәрі де қыпшақ тілін түсінген. Батыс Еуропаның Шығысқа жорыққа шыққан адамдары Алдыңғы Азия, Таяу Азия, Кіші Азия, Орта Азия және Орта Азия елдерін аралау үшін куман (қыпшақ) тілін халықаралық тіл ретінде пайдалануға болады деп ұққан. Сол кездегі еуропалықтар үшін латын тілі қандай рөл атқарса, бірсыпыра Азия халықтары үшін куман (қыпшақ) тілі де сондай қызмет атқарған. Кодекс Куманикус Венециядағы Марк әулие шіркеуінің кітапханасында сақтаулы.
Кодекстің бірінші бөлімін ең алғаш француз тіліне аударып бастырып шығарған көрнекті ориенталист, синолог, академик Генрих Юлий Клапрот (1783-1835) болды. Ол өзінің Азия туралы зерттеулер деген диссертациялық жұмысында қолжазбаны Ф.Петрарка кітапханасынан алынған латынша-парсыша-куманша сөздік деген атпен жариялады (Париж, 1828 ж.) Кодекс Куманикусті екінші рет түгелдей (екі бөлімін де) латын тіліне аударьш, 1880 ж. Г. Кун Будапешт қаласында бастырды. Баспа үш бөлімнен тұрады. Бірінші бөлімде Алғы сөз бен үлкен Кіріспе бар. Кіріспеде кумандардың тарихы, олардың басқа түрлі халықтармен (хазарлармен, печенегтермен, массагеттермен, Туран ойпатын жайлаған тағы басқа тайпалармен, орыстармен) қарым-қатынасы, ру-тайпалық кұрылысы, (аномастика мен топонимика бойынша) ерекшеліктері, діні, саяси-әлеуметтік құрылысы сияқты мәселелер сөз болады. Екінші бөлімде Кодекстің текстері мен олардың латын тіліндегі аудармалары келтірілген. Үшінші бөлім куманша-латынша (2838 сөз), парсыша-латынша және немісше-латынша сөздіктерге арналған. Оның үстіне, баспада қосымшалар, түзетулер және әдебиет көрсеткіштері де бар. Кодекс Куманикус үшінші рет В.В.Радловтың аудармасымен Санкт-Петербургте басылып шықты (1887). Бірақ бұл толық аударма емес: Г.Кун баспасының әр жерінен бір үзінді алған да, оны орыс алфавитінің үлгісімен траяскрипциялап, неміс тіліне аударып берген. Бұл басылымның мазмұны мынадай: 1)Алғысөз. Онда куман тілінде келтірілген 15 жұмбақ талданады. 2) Куманша-немісше сөздік (2217 сөз). 3) Жеке сөйлемдер мен сөз тіркестері. 4) Куман текстері мен олардың аудармалары: 5) Сөз тізімі (3024 сөз). 6) Түзетулер (33 ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Көне түркі (ХIII-ХIV ғасыр) жазба ескерткіштер тіліндегі есім сөздердің жасалу жолдары
Ежелгі дәуір әдебиеті үлгілерінің сипаттамасы мен ерекшеліктері
Ескі қыпшақ жазба ескерткіштері тіліндегі шылау сөздердің қолданысы
Түркітануға кіріспе
Ежелгі дәуір әдебиетінің қазақ әдебиетінде алатын орнын анықтау
Кодекс Куманикус. «Қыпшақ тілінің сөздігі»
Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы туралы ақпарат
Ескі қыпшақ жазба ескерткіштеріндегі сөзжасамдық ерекшеліктер ( Китаб әл-Идрак ли-Лисан әл- Aтрак ескеркіші бойынша)
Алтын орданың рухани мәдениетінің тарихы
Ресей ғалымдарының шығыс ойшылдарын зерттеуі
Пәндер