Атмосфералық ауаны қорғау

Адамзат қоғамы табиғаттың бір бөлігі, ол онымен үнемі байланыста болған күнде ғана тіршілік ете алады. Адамның өмірі үшін ең басты қажеттің бірі-ауа. Өйткені, барлық тірі организмдер атмосфералық ауамен тыныс алады. Адам тамақсыз бес жетіге, сусыз бес күнге, ал ал ауасыз бес минутқа ғана шыдай алады екен. Егер адам тәулігіне 4-5 литрдей су, тамақ ішетін болса, дем алғанда 23-24 л ауа жұтады. Дем алатын оттегін қалай пайда болғаны туралы толық ғылыми деректер шамалы. Дегенмен оттегі бөлетін жасыл өсімдіктер жер бетінде бұдан 550-570 миллион жыл бұрын пайда болған. Бұл өсімдіктер құрлыққа тез тарап, фотосинтез процесі арқылы оттегі бөліп шығады. Жалпы хайуанаттар тыныс алғанда оттегін сіңіреді де, көмірқышқыл газін бөледі. Бір заттың маңызын жете көрсету үшін халық «Ауадай ете қажет» дейді. Ендеше тірі организмдердің тіршілігі ауасыз мүмкін емес. Жерді айнала қоршап тұған газды қабат-атмосфера деп аталады. Ол гректің «atmoc» ауа және «cpaira» - шар деген сөзінен шыққан. Атмосфераға адам, жануарлар және өсімдіктер дем алатын ауа ғана емес, сонымен бірге оған жер шарын қоршаған газды қабаты да жатады. Оның қалыңдығы 100 километрге дейін жетеді.
Ауа — әр түрлі газдардың қоспасы. Онын, қүрамы, негізінен, азот пен оттегінен тұрады. Бұл газдар су мен жер қыртысында да бар.
Жер бетіндегі тіршілік тек ауа бар жерде ғана болады. Ауа планетаның сыртқы қабығы, ол тіршілік атаулының бәрін космостың ультракүлгін сәулелерінін, әсерінен сақтайтын өзіндік ерекшелігі бар қабат. Атмосфера төмендегідей негізгі қабаттардан тұрады. Ауанық негізгі бөлігі (шамамен 80%) жердің төменгі тропосфера қабатында шоғырланған. Бұл қабат жер белдеулеріне байланысты 8—17 километр биіктікке дейін барады. Жердің бетінен алыстағағреайын тропосфера қабатынын. температурасы әр шақырымда 6°С-ға темендеп отыра-ды. Одан әрі 18—20 километрлік биіктікте температу-раның төмендеуі тоқтап—60—70°С келемінде болып тұрады. Атмосфераның бұл белігін тропопауза деп атайды. Келесі
        
        АТМОСФЕРАЛЫҚ АУАНЫ ҚОРҒАУ
Адамзат қоғамы табиғаттың бір бөлігі, ол онымен үнемі байланыста болған
күнде ғана тіршілік ете алады. Адамның өмірі үшін ең ... ... ... ... ... тірі организмдер атмосфералық ауамен тыныс алады. Адам
тамақсыз бес жетіге, сусыз бес күнге, ал ал ауасыз бес ... ғана ... ... Егер адам тәулігіне 4-5 литрдей су, тамақ ішетін болса, дем
алғанда 23-24 л ауа ... Дем ... ... ... ... ... ... ғылыми деректер шамалы. Дегенмен оттегі бөлетін жасыл өсімдіктер жер
бетінде бұдан 550-570 миллион жыл ... ... ... Бұл ... тез тарап, фотосинтез процесі арқылы оттегі бөліп шығады. Жалпы
хайуанаттар тыныс ... ... ... де, ... ... ... заттың маңызын жете көрсету үшін халық «Ауадай ете қажет» дейді. ... ... ... ... ... ... ... айнала қоршап тұған
газды қабат-атмосфера деп аталады. Ол гректің «atmoc» ауа және ... ... ... ... ... ... ... жануарлар және өсімдіктер дем
алатын ауа ғана емес, сонымен бірге оған жер ... ... ... ... ... Оның қалыңдығы 100 километрге дейін жетеді.
Ауа — әр түрлі газдардың қоспасы. ... ... ... азот пен
оттегінен тұрады. Бұл газдар су мен жер қыртысында да бар.
Жер бетіндегі тіршілік тек ауа бар ... ғана ... Ауа ... ... ол ... атаулының бәрін космостың ... ... ... ... ерекшелігі бар қабат. ... ... ... ... ... ... ... (шамамен
80%) жердің төменгі тропосфера ... ... Бұл ... жер
белдеулеріне байланысты 8—17 километр ... ... ... ... ... ... қабатынын. температурасы әр шақырымда
6°С-ға темендеп отыра-ды. Одан әрі 18—20 километрлік биіктікте ... ... ... келемінде болып тұрады. Атмосфераның бұл
белігін тропопауза деп атайды. Келесі стратосфера қабаты жердің бетінен ... км ... ... ... бөлігі осы қабатта. Мұнда жердің бетінен әр
километрге биіктеген сайын ... ... ... 50—55 ... стратопаузада температура 0°С-ға жетеді. Одан әрі мезасфера
қабаты 55—80 км ... ... Бұл ... да ... әр ... сайын температура 2—3°С-ге темендейді, ал 80 километр биіктік
мезопаузада температура—75—90°С ... ... ... қарағанда,
атмосфера жер бетінен 1500—2000 км биіктікке дейін жайылған, әйтсе де жер
серіктерінің және ... ... ... бақылауларға
қарағанда, атмосфераның кейбір белгілері жерден 10-20 мың км ... ... ... ... ... метеорит денелер де түсіп отырады. Мәселен, әр секунд
сайын көзбен көріп бақылауға ... 200 ... ... ... ... ... өртеніп жатады. Тәулігіне жер бетіне шамамев 1018 кішігірім
метеориттер түседі.
Күн сәулесінен келетін, жарықты да шашыратып, ... ... ауа. ... ... ... ... сөзді де, құлпырта салған құстар әнін де,
ағаштың сыбдырын, желдің ызыңын және тағы ... ... біз ести ... ... ... бұл ... ... дыбысты таратушылық қасиеті бар
екенін керсетеді.
Ең негізгі маңызды қорғаныш қабаты — озон. Ол ... ... (20—50 км) күн ... ... ... бір ... Озон
жерден 25 километр қашықтықта ең көп мөлшерде пайда болады. Ол ... 2—4 ... ... ... Осы аз мөлшердегі ... ... ... ... ... сәулелердің зиянды әсерлерінен толық
сақтап отырады, ол ультракүлгін ... ... ... ... жер ... ... ... ғана жібереді. Сондықтан оның жануарлар мен ... өте ... ... ауа райын белгілі бір қалыпта ... ... ... ... ... жер бетінің температурасы шамамен 200
градусқа күбылып тұрған болар еді (күндіз 100° шамасьщда ыстық ... ... ... ... суықтық болар еді).
Көпке дейін адамдар ауаның салмағы барын білмей келді. Тек XVI ғасырда
ғана оның салмағы барлығы дәлелденді. Егерде бір ... ... ... ... ... 0° температурада елшейтін болсақ, оньщ салмағы 1293
грамға тең болар еді. Сонда жер бетінің ... ... ... ... 1 кг күшпен әсер етеді (дәлірек айтқанда 1033 г.) Осы ... ... ... үшін ... бір ... еске түсірсек
жеткілікті, адамның алақанына ауа шамамен 150 кг күшпен әсер ... ... ... ... ... 15 тоннадан асады екен. Ауада болып ... ... ... ... ... ... энергиясының әсерінен жүріп
жатады. Күн сәулесінін, әсерінен ең алдымен жердің беті және ... ... ... ... ... қабаты жыли-ды да жоғарылаған
сайын оның температурасы темендей береді (орта есеппен әрбір 100 метрге 0,6
градус ... ... ... ... ... пен ... өзен мен ... басқа су қоймаларынан су буға айналып отырады. ... осы ... ... ... атмосфералық ауаның атқаратын ролі зор. Күн сәулесі
куатынын, арқасында бу күйінде ауаға ... суды ... жер ... бір аудандарына жеткізіп, жаңбыр немесе қар күйінде ... ... ... ... қызметін атқарады.
Ауаның ластануы
Адам қызметінің нәтижесінде пайда болатын тозаң мен газдардың жалпы
мелшері атмосфераның бүкіл массасымен ... ете аз. ... ... шамамен 240000 бөлігіне, ... ... бір ... ... заттардьщ көпшілік бөлігі жер бетіне жақын үш километрлік қабатта
шоғырланады. Мүндай ... ... ... ... ... түрлі заттармен ластануы, бүлінуі алғашқы кезде өнеркәсібі
ерте дамыған Европа мен Америкада ... ... Ол ... ... ... заводтардан және фабрикалардан шығатын улы газдар, шаң-
тозаңдар және тағы басқа зиянды заттарды ұстаудың тиісті, қүралдарын ... ... ... ... улы ... ... көбейе берген.
Мәселен, Англияның кәсіпорындары қүбыр-ларынан жылына 420 миллион тонна
шаңтозаң, түтін, күде, ... улы ... ... ... ... екі ... ... және адамның ісәрекеті нәтижесінде ластанады.
Ауаның табиғи жолмен ласта-нуы вулкандар атқылағанда, тау ... ... ... ... ... ... ... үнемі
аэропланктондар — бактериялар (онын, ішінде ауру тудыратындары да бар),
саңырауқұлақтардың споралары, ... ... және т. ... Ауаның табиғи жолмен ластануы қандай дәрежеде өтсе де,
атмосферадағы ... ... бұза ... ... ... ... түтін мен күл шоғы жер шарын қоршап, ... ... алып ... байқалған. 1883 жылы тамызда. Қаракатау
(Индонезия) вулканы атқылағанда шамамен 150 миллиард ... шаң мен ... 32 км ... ... ... ... 1912 жылы 6 маусымда
Аляскада Катамай вулканы атқылағанда Белоруссияның ... қара ... ... ... ... сол жылы ... жылдармен салыстырғанда күннің
ашық сәулелі мерзімі 4—5 сағатқа кем болған.Сол сияқты 1908 жылы ... ... де ұсақ ... ... көп ... дейін аспан
кеңістігі күңгірт тарта түрған.
Жер бетінде ауа үнемі қозғалыста болады. Сол арқылы бір ауданда пайда
болған улы ... ... ... ... ... ... ... мен Алдыңғы Азияның шөл даласында ауаға ... құм ... ... ... және Орта ... жеріне келіп түскен кездері болған.
Канадада болған орман өртінің түтіні ... ... ... ... ... биіктікте Атлант мүхиты арқылы Европа жиектеріне дейін жеткен.
Атмосфераның жоғарғы қабатындағы ... әлем ... ... ... ... ... ... және басқа
космостық денелердің әр түрлі себептерден жануынан пайда болып оты-рады.
Ауаның төменгі қабатының ластануы ... тау ... мен ... қабатының бұзылуынан да болады. Мәселен, жерден 10 км ... ... ... тек ... ... заттар. Тіпті керек
десеңіз жауыннан кейін бір текше сантиметр ауаның қүрамында 30 мыңға ... ... ал ... ... оның саны 100 ... асып кетеді. Кей
уақытта қүрғақ желдің өзі жердің беткі қабатынан миллион тоннаға ... ұсақ ... ... ... ... ... ... ауаға
вулкандар атқылағанда қосылып отырады. Кейде олар 50 км ... ... ... ... ... ... ... қызметінің нәтижесінде ауаны ластау атмосфера үшін,ең қауіпті.
Оларға ... ... және ... ... ... көбірек ластанатын — төменгі қабаты. Өйткені оған ... жаңа ... ... ... отырады. Сондықтан да
атмосфералық ауаны ластамай таза ...... ... ... алдына
қойылып отырған түбегейлі міндет.Соңғы 10—15 жыл ішінде ... ... алып ... жаңа ... ... мен ... салынып,
олардың саны жылдан жылға көбейе түсуде. Оған автомашиналар санының ... ... ... ауаны негізгі ластаушылар өнеркәсіп орындары мен
автомобиль транспорты екендігі анық-талды. Мысалы, ... ... ... ж)„ ... ... 300 мың тонна зиянды заттар шығарылады, ... ... орта ... 2 есе ... ... ... ... үлесі жартысынан асады.
Ауаны ластаудың негізгі кездері: жылу электростанциясы, металлургия,
химия, мүнай өндіретін, цемент және ... да ... мен ... ... заттың химиялық құрамы пайдаланған отыннын түріне өндіретін өнімнің
құрамына, өндірістің жасау тәсіліне және т. б. ... ... ... ... ... ... ... бірге фторлы
қосылыстарымен ластайды. Қарағандының синтетикалық каучук өндіретін заводы
көмір қышқыл газын (СО2), аммиак, ... ... буы, ... ... ... ... (N0, NО2) т. б. ауаға шығара-ды. Атыраудың мұнайды
қайта өңдеу заводында қоршаған ортаға да, адам ... де өте ... (Н2 S) және т. б. улы ... ... ... ... заводы
азот оксидін (N0), фторлы газдар, сульфаттар арқылы ауаны ластайды. Жасанды
талшық шығаратын өндіріс орындары сулы күкірткөміртек (СS2) және ... ... (Н2S) ... шығарады. Қарағандының коксохимиялық өндірісі
ауаны күкіртті және зиянды қосылыстарды, азоттың қосоксидін (N0) ... ... ... тән ... ... ауаға бөлініп шыққан
заттары бір-бірімен химиялық реакцияға түсіп ете ... улы ... ... орта ... ... ... ... электростанциялары көп мөлшерде ауаға шаңтозаңдар, түтіндер мен
күйелер қосады. ... ... Жылу ... орталығы тәулігіне 2000
тонна сапасы төмен көмір жағып, ауаға шамамен 400 тонна күл және 120 ... ... (5Ог) ... Оның ... ... ... айтпаса да
түсінікті.
Ауаны, шамадан тыс ... ... бірі — ... ... ... ... тек ... ғана ластап қоймай, заводтың барлық
территориясын, оның маңайын қоса қамтиды.
Мамандардың есебі бойынша, жыл сайын ауаға жүз ... ... ... мен ... ... ... ... күшті дамыған қалалардың,
үстін ерекше қара түтін басып түрады. Оның ауаны ластауымен қатар басқа
қосымша ... бар. ... ... қара түтін дегеніміз күн
нұрының 25%-ін ... ... ... ... ... ... ... өсімдіктер мен жанжануарлар дүниесінің бірқалыпты тіршілік етуіне үлкен
зиянын тигізеді.
Ауа тазалығын бұзуда ... да ... ролі бар. ... ... ... шығаратьш улы көмір оксидінің (СО) мөлшері
күннен күнге арта түсуде. Мамандардың есебі бойынша, бір ... ... 6—10 ... ... жуық улы газ ... ... Олай ... ірі қалаларында қаншама машиналар күні-түні тынымсыз жүріп
жатыр. 1990 жылы автомобильдерден тараған лас 3,5 млн ... ... ... ... ... ... қоршаған ортаны ластайтын 2480 орын
анықталды. Соның 1925ж ... ... ... Шаң тазалағыш
қондырғылардың дүрыс жұмыс істемеу салдарынан немесе іске ... ... ... ... ... ... 2 есе, азот қостотығы
1 есе, күкірт-ті ангидрид — 0,2 есе артып отыр (1991 ж ... ... Сыр бойы ... да ... ... бар. ... ... айтсақ та осы өлкедегі қатерлі экологиялық ... ... ... елге де, жерге де зиянды тағы бір ... ... ... Мысалы, 1989 жылы Арал ауданында 5 мың тоннадан
астам зиянды заттар, ... ... 2238 ... ал ... ... 60
мың тонна зиянды заттар адам, жануар мен ... ... ... ... ... Жел ... Аралдың тұзы, Памирге, Хан тауына, тіпті сонау
алыс Америкаға дейін жетеді.
Қазір Жамбыл ... ... ... ... азот ... ... фтор қосылыстары, аммиак, ... ... газы ... шаң т. б. ... ... дем ... Бұлардың
ішінде ауаға көп тарайтындары: күкірт ангидриді, азот және ... т. б. Олар ... ... аса ... рак ... ... ... ауасын ластап жатқан кәсіпорындардың тізі-мінде ГЭС бірінші
орын алады. Содан кейін қаладағы үш химия заводы алады. Үш заводтың ... ... ... заты 3222 ... болады.
Ауаның радиоактивті заттармен ластануы. Ауаның қүрамында бірнеше зиянды
қоспалар болады. Солардың ішінде ... ... мен ... ... ... ... заттар. Олардың жер бетіндегі көзі атом және
сутегі бомбаларының тәжірибе жасау кезінде ... ... ... ... атом өнеркәсібінің қалдықтары және т. б. Әсіресе
атом және ... ... ... ... ... ... ... қосылуы ерекше назар аударады. Радиоактивтік заттар ... ... ... де, жер ... ... ... өсімдіктер
мен жануарлардың және адамдардың денесіне шоғырланып радиоактивтік ... ... ... ... тек ауа ... ғана таралып қоймайды, ол өсімдік
қалдықтарымен, ... ... мен ... арқылы да, тамақпен де
таралады. Мысалы, судағы ... ... ... ... ... ... қоректенеді, балықтарды кезегі келгенде жыртқыш балықтар
жейді, оларды балықпен қоректенетін ... ... ... ... қорек
етеді. Радиоактивті заттардың ауанын, қүрамында көп мөлшерде болуы, халық
арасында ... ... ... ... әкеп ... ... адам ... әр түрлі жолдармен кіреді және әр
түрлі дәрежеде шоғырланады. Мысалы, радиоактивті стронций-90 элементі ... ... ... ... құрамымен кіреді де сүйекте жиналады,
цезий—137 тканьдер мен бұлшық ет Құрамына ... 1945 ... ... мен ... ... атом бомбасы бірнеше минутта он мындаған
адамды қырып салды. Сол атом ... ... ... күні ... ... отыр.
Ауа адам баласының бәріне бірдей ортақ ... Ол Үшін ... жоқ. ... да жер ... ... ... заттармен ластамау
үшін ядролық қаруларды сынамау, оларды колданбау мәселелері ... ... мен ... айналып отыр. Бүкіл дүние жүзі ... ... ... ядролық қару жер шарының қай бөлігінде жарылса да,
радиоактивті заттар ауа арқылы бүкіл жер ... ... ... ... ластануы. Адам қызметінің нәтижесінде пайда болатын
әр түрлі заттармен ауаның, ... ... ... мен от ... бар ірі ... ... үстінде болады. Мысалға,
Алматы ... ... ... маңайындағы таулардың ... ... оның үсті ... ... ... немесе бұлт сияқты болып
көрінеді. Бұл жағдай ... ... ... айларында, қыста көрінуші еді.
Қазір барлық уақытта байқалып түрады. ... өзі әлі де ... ... ... келемді жылыту жүйелерінің трубаларынан және қала
транспорттары жаққан ... ... улы ... сондай-ақ заводтар мен
фабрикалардың мұржаларынан шыққан түтін, күйе, әр ... ... ... Қала ... ... жүрген заттардын, химиялық қүрамын анализ
жасап қарағанда онда көмірсутек, азот тотықтары бар екені ... ... ... да ... мен ... ... өте улы ... түзеді. Бұл
химиялық қосылыстар ... ... мен ... ... ... өте ... әсер етеді. Мүндай көріністер
Қазақстанда Қарағанды, Өскемен, ... және т. б. ... ... ауа ... ... жүріп жатқанымен, кей уақытта
республикамыздың көпшілік қалаларында таза ... ... ... ... ... жақсы дамыған Өскемен, Лениногорск, Шым-кент,
Қарағанды, Балқаш, Теміртау, Алматы т. б. қалаларда ... ... ... ... соңғы 10 жыл ішінде түсті меуталлургия, химия мен ... және ... неше ... салалары дамудың нәтижесінде
заводтар, жылу электростанцияла-ры олардың ... ... ұсақ ... шоғырланды. Нәтижесінде ауада түтін, шаң-тозаңдардың мөлшері
артты.
Республикада қола сияқты түсті металдың 100 ... ... ... ... ангидрид пеи 2 тоннадай шаң бөлініп шығады. 100 тонна
қорғасын ... ... 54 ... ... газ және 2,5 тоннадай улы
шаң шығады. Ауаны ... ... ... ластауда басты кінә машиналар болып
отыр.
Жиырмасыншы ғасырда кемір қышқыл газыныц ауадағы мөлшері 9%-ке яғни 200
миллиард тоннаға көбейіп отыр. Тек қана ... саны ... ... мен ... ... ... ғасыр ішінде ешқандай
эволюциялық өзгерістер бола қойған жоқ. Қазір жер бетіндегі ... ... ... ... ... 644736 ... литр ... жүтады да,
ауаға 559640 миллиард литр көмір қышқылын шығарады.
Жер бетінде жылына 2 миллиард тоннаға ... отын ... ... Сол ... ... ... мың есе артық оттегі жұмсалған, яғни бүкіл
адамзаттың дем ... ... ... ... мың есе ... оттегі
жұмсалады екен.
Жер бетінде жылдан жылға ... саны өсіп келе ... ... ... мөлшері соншалықты тек адамдар үшін ғана ... ... ... келе ... ... пен өнеркәсіп үшін де қажет.
Мысалы, бір адамның жылына дем алуға, ... ... ... ... мың, ... жол жүргенде жұмсайды екен.
Әрине, ластанған ауаның адам қоғамында келтіретін зиянды әрекеті
жоғарыда ... ... ... ... бір ... ауаны ластайтын заттар тікелей атмосферада химиялық. реакцияға
ұшырайды. Соның, ... ... ... ... ... ... жақа ... түзіледі. Сөйтіп, тікелей атмосферада ететін
мұндай химиялық реакциялар «Түтінді тұмандардың» пайда ... алып ... ... Smoke — ... және fоg — ... ... ... туған).
Лондонда ең қалың түтінді тұман 1952 жылы 3—9 желтоқсанда ... ... ... оны ... деп суреттейді: «Қалың түман аспанды біржола қаптап ... ... ... оны улы ... ... ... Қала көрінбейтін
түтінді түман сондай қалың болды. Осы кезде өліп кеткен 4000 адам ... ... ... ... ... болды». Бұл улы ... 5—110 мг/м3 ... қос ... ... ... ... ... пайда болуы өте сирек кездеседі. Бірақ
мынаны есте сақтаған жөн. ... ... ... ... бұл ... ... болуына қолайлы физико-географиялық жағдайлар бар.
Әсіресе, ауа қозғалысы, ағымы жоқ тау ... ... ... ... ... ... ... құрамындағы фенол 2 есе төмендеген, бірақ
синтетикалық каучук заводының айналасында 500—1000 м қашықтықта 12—46 ... ... ... ... ... ... ... мөлшері артуда, қазір
қорғасын 34—73 есеге дейін, күкіртті газ 4—6 есе санитарлық нормадан ... ... бұл ... қорғасын заводынан 500—4500 м қашық-тыққа жиі
таралуда.
Семей ... ... ... ... ... м қашықтықта)
цемент шаңының көбеюі кейінгі жылдары санитарлық мөлшерден 3—4 есе көп. Сол
сияқты Ақмола т. б. ... ... ... ... ... ... ден
саулығына әсері тиетін зат-тардьщ көбейіп бара жатқандығы байқалып отыр.
Алматы қаласында күйе 1,5 есе, азоттың қосоксиді 6 ... ... ... шегі бойынша күйе —14—20 есе, шаң 2—6 есе, азоттын, қосоксиді —3,6
есе артып тұр. ... ауа ... ... ... ... отырған негізгі
зат көмірқышқыл газы, онын, мелшері ... ... 20-30 есе ... қаласында тау-кен металлургия комбинаты-нан 2000 м ... ... шаң ... ... ... 7—16 есе, күкіртті
ангидрид 10—29 есе асып отыр.
Қорыта айтқанда, өндіріс орындарының ауаның құрамына ... ... ... ... мөлшері әлі де белгіленген санитарлық шамадан ондаған
есе артып жатыр.
Жоғарыда айтылған ... ... сол ... ... ... ... ... құрылы-сының әлі де нашар жолға қойылғандығын және
өндіріс қуатының қарқындап дамуына ілесе ... ... ... мынадай мысалдар келтірейік. Тек қана жалғыз Өскеменнің қорғасын-
мырыш комбинаты бір жыл ... ... 1113 ... ... 128 ... ... тонна күкірт ангидридін шығарады. Титан-магний ... бір ... 2—3 ... ... ... ал ... ... заводы жылына
500—600 тонна күкіртті ауаға жібереді.
Жамбылдың фосфор заводы тәулігіне ауаға 31,3 т аммиак, 2 тоннаға жақын
суперфосфат пен фтор ... ... 11 ... қүрамында фосфор бар заттарды
атмосфераға шығарып отырады.
Теміртау ... ... ... тәулігіне 256 т шаң, 25 т
көмірқышқыл газын тікелей ... ... ... ... ... ... ... комбинаты ауаға бір тәулік ішінде 78 т
шаң, 9 т ... ... және 1,6 т ... 6 т ... бөліп шығарады.
Республикамызда небәрі 2291 өнеркәсіп орындары болатын болса, сонын,
тек 1151-де ғана ұстағыш қондырмалар бар, бұл бар болғаны ... ... ... мен ... дүниесіне тигізетін әсері.
Өсімдіктер өсуіне ең улы әсер ететіи күкірт ангидриді, фторсутек, ... ... ... мышьяк және басқа түрлі заттар. Улылығы жағынан
олардьщ ішінде күкіртті ангидрид бірінші орында тұр. ... аз ... ... қосылыстардың үздіксіз әсер етуі өсімдіктердің, өсуін
нашарлатады немесе оларға зақым келтіреді. Бұл қосылыстар — қаладағы жасыл
желектің ... ... ... ... қалған ұшар басы, солғын
тартқан жапырақтар, жапырақ бетіндегі қоңыр және ... ... ... ... қылқан жапырақтар—осылардын, бәрі ауада күкіртті заттардын,
көптігінін, белгісі. Өсімдіктін. кейбір ... ... ... ... сезінеді. Мысалы, қылқан жапырақты ағаштар, ... ... ... ... жоңышқа, мақта, жаңғақ, темекі күкіртті
ангидридке сезгіш ... ... ... жануарларға да белгілі бір дәрежеде өз әсерін тигізеді.
Ауада (смог) туман мен түтіннің пайда болуының ... ... ... шығынға ұшырағаны белгілі. Құрамында ... бар ауа ... ... ... азаюына әкеліп, малдың азыққа деген шабытын
төмендеткен. ... ... ... ... ... ... қара ... мен қойларға зиянын тигізеді. Жамбыл фосфор заводының
маңайында өсімдіктерге сіңген фтор ... ірі қара ... ... тыс ... ... ... ... үгітіп тастайды. Нәтижесінде
көптеген шаруашылықтарға ірі қара ... алып ... ... ... таза ... ... ... табиғат берген байлықтың бірі —
атмосферадағы ауа. Өзге табиғи байлықтармен бірге ... ... ... ... ... ... мен өнеркәсібі қарышты дамып келе жатқан Қазақстанда
ауа тазалығы үшін курес маңызды роль атқармақ. ... ... ... іс аз емес ... жылдары атмосферадағы ауаны қорғау мақсатында
ірі-ірі өнеркәсіп орындарында газ бен шаң тұтатын үш ... жуық ... мен ... іске ... ... ... мен
Теміртауда, басқа да өнеркәсіп қалаларында ауа тазалығын бақылайтын
лабораториялар ... ... ... қорғасын-мырыш комбинатында 35,1 млн сомға, Шымкенттің
қорғасын заводында 28 млн ... ... таза ... мақсатында ірі құрылыстар
жүріп жатыр. Қазірдің өзінде осы ... ... ... ... «Нитрон» іске қосылып ауаның құрамын ... ... ... ... машина жасау заводында мазут пешін электр-күшімен қыздыру
арқылы, ауаға шығатын лас зиянды ... ... 1,5—2 есе ... ... Сол ... ... мыс балқыту заводында өндірістен шығатын
зиянды газдарды ұстап қалатын құрылыстар ... ірі ... ... бір ірі ... жіберу
арқылы көптеген ұсақ пештерден құтылды. Мысалы, Алматыда 600 кішкентай пеш
жойылса, оның 155-і ... ж. ж. ... ... 107 пеш, 84 ... ... ... — 50, Шымкентте — 7 пеш газбен жағылуға
кешті. Бір ... ... ... ... ... ... ... 276 пеш сөндірілді, 12 ТЭЦ пені35 пеш газға көшті.
Қазіргі жағдайда ауада улы заттардың мөлшерін ... ... ... ... ... ... ... көптеген
тиянақты жұмыстар жасалынды 1973—1975 жылдары облыс орталық-тарында
«Қазақавтотехникалық қызмет көрсету» ... ... ... ... ... 157 бақылау-реттегіштердің қондырмаларын жасау жобаланды.
Қазір Алматыда 40 пункт жұмыс істейді, алдағы уа-
зқытта тағы да 50 ... ... ... ... ... ... зиянын тигізетін газдардың мөлшері азайды.
Мысалы, Өскеменнің қорғасын-мырыш ... ... ... ... 54,2% қорғасын—68,6% күкірт ангидриді—17,2% азайды. Балқаш
кенметаллургия комбинатында—41%. ... ... ... ... шығатын сынаптың мелшері 2,5 есе, Шымкенттің цемент ... ... ... ... — 10 есе, ... ... ... шығатын хлордың мөлшері 1,8 есе қыс-қартылды.
| Республикада 25 қалада мемлекеттік ... ... ... құрамын зерттеп, ол зерттеулердің нәтижесін жүйелі
күйге келтіріп, практикаға беруде.
Зерттеулердің нәтижесінде ... ... ... ... ... лас ... қорғасын, күкірт ангидриді көмірқышқыл газы, азоттын,
қосоксиді, мышьяк, күйе, хлор, шаң екені ... ... ... ... ... ... санитарлық нормадан 8-9
есе асып кеткен, ал азоттың қосоксиді, шаң ... ... ... ... 1973 жылы ... бір ... ... төмендеген.
Ауа тазалығы, адамдардың денсаулығы үшін күрес әрбір ... ... да ... жүргізіліп келеді. Мысалы, Алматы үй қүрылысы ... ... күн ... ... ... заттардың мөлшері 75%
қысқартылды. Шымкент қорғасын ... шаң ... мен ... ... және тазарту қондырғыларын салуға қыруар қаржы жұмсалып,
адамдардың ... ... ... ... ... ... жылдың
жеті айы ішінде барлығы 144 кәсіпорынның ... ... ... баға
берілді.
Республикада сағатына 19 миллион текше метр шаңды сорып алатын жаңа
қондырғылар іске ... ... ... ... ... ... ... 72 ұсақ пештер жабылып, олардық орнына электр энергиясымен ... ... ... ... Ал, ... Шымкент қалаларында үйлерді
табиғи газбен жылыту көптен бері жүзеге ... ... ... ... ... құрылысы материалдары
министрлігіне қарасты бірқатар ... ... ... ... ... шаралары қолға алынуда. Атап ... ... ... ... ... етіп ... жөнделді. Мұндағы электрлі
сүзгіш пештерінің жұмысы автоматты басқаруға көшірілді. ... ... ... ... ... да айналадағы
ортаны қорғау шаралары тұрақты жүзеге асырылуда. Мәселен, Өскемен қорғасын-
мырыш заводында осы мақсат үшін жыл ... екі ... ... сом қаржы
бөлінеді және ол толық ... ... ... ... ... ... ... кеңіл бөліне бастады. Өйткені, автомобильдер бөлетін улы ... ... ... ... ... Осыған байланысты республика
қалаларындағы автотранспорт ... ... ... санын
азайту шараларын белгілеуде. Бүгінде Алматы қаласында жанар май ... ... 1900 ... бар. Оларды жабдықтайтын газ тарату
станциясы жұмыс істейді. Ғылыми-зерттеу ... ... ... ... газдын, қалдықтарын жою, оны залалсыздандырьш отыру
мәселесімен мұқият айналысуда.
Өскемен, ... ... ... ... ... ... ... шаралары да ... ... ... ... ... ... ... зиянды заттар тәулігіне 25,2
тоннаға дейін азайды. Мұнда ... ... ... қалдықтарының ауаны
ластауы кеміп келеді.
Ғылыми жүргізілген жүмыстардың нәтижесінде ... ... ... белгілі болып отыр. Сол аппараттардың ішінде қазіргі талапқа ... түрі ... ... және ... да тазалағыш тәсілдер. Ауаны таза
ұстаудың кепілі, ... бар ... ... ... ... ... күні бүгінге дейін ешбір тазалағыш аппараттың кемегімен жұмыс
істемеген. Әрбір ... ... ... ... ... ... немесе
жартылай пайдалану арқылы жұмыс істеу, ... ... ... арқылы
іске асыру үшін керегендікпен жаңа технологиялық жүйе жасау қажет.
Ауада зиянды қоспалардың, аз болуында өндіріс пен ... ... мен ... де манызы зор. ... ... ... мөлшерін азайтудың тиімді жолы аккумуляторлы элек-
тродвигательді жаңа ... ... ... ... ... ... ... елімізде жасап шығарылуда.
Ауаны таза ұстауда алдын ала ластануды біліп-отырудың үлкен маңызы
бар. Ауа райы ... ... ала ... ... ... ... тұрған
көптеген адамдардың құбылыс әсерін болдырмау немесе-азайту шараларын тиімді
қолдануына мүмкіндік береді
Ауаны таза ұстау мақсатында ... ... ... ... ... көп жәрдем береді. Ағаштың жапырақтарын химия ... де ... ... олар күн ... ... ... көмір қышқыл
газын оттегі мен көміртегіне ... ... ... жапырақтың,
бойында қалып органикалық зат түзуге қатынасады да, ал оттегі болса бізді
қоршаған ауаға ... ... ... ... қызметі мұнымен шектеліп қалмай,
ауанын, құрамындағы зиянды күкірт және т. б. газдарын бойына ... ... ... тазалайды. Зерттеулердің, нәтижесінде жаз айының
соңында әрбір шаршы метр жапырақ 5-6 г шан-тозан, ... ... ... бір ағаш ... ... ... бірнеше килограмм шаң-тозаң ұстайтыны
сөзсіз. Сондықтан өнеркәсіп орындары мен ... ... ... ... отырғызу кезек күттірмейтін істің бірі болмақ. Мүмкіншілігі
болғанша қүрылысқа ... ... ... ағаш ... ... ... ... желекті «Қаланың, өкпесі» деп атайды.
Мұқият зерттеу жүргізудің нәтижесінде Астана ауасының бүзылуына негізгі
себеп — қала транспорты ... ... Яғни ... атмосфераның
бұзылуы транспорттын, «үлесіне» тиеді екен. 1990 жылдың Тамыз айы ішінде
тексерілген 18977 автомашинаның. көбі ... ... ... тарататын
көрінеді. Осыған байланысты Мемлектеттік ... мен ... ... бірлесе отырып зерттеу жұмыстарын
жүргізген. Қала транспорт маршруттары ... ... ... ... бұл мәселе қыруар ... ... ... ... мен ... транспорт маршруттары неғұрлым шоғырланған ... яғни ... ... ... ... ... ұсынуда.
Қазір таяу жылдардағы транспорт ... жаңа ... ... Сондай-ақ газды көп тарататын кейбір ... ... ... ... транспорттар есебінен көбейту керектігі де қарастырылуда. Ал
бұл ... ... ... ... ... мен
Қазакстан Республика Ғылым академиясы жанындағы электрохимия катализдері
институты ... ... ... жүк тасымалдайтын транспорт турлерін
қаланың орталық көшелерінен жүргізу ... ... ... ... ... ... ... қатысты 770 трактор мен 2700-ден
астам автомашинаның қалаға кіруіне қатаң, түрде тыйым салынды.
Бүгінде қаланы жаппай газдандыру ... қызу ... ... ... 200 ... аса ... түрғындары келешекте көп қабатты үйлерге
қоныстанатын болады.
Қоршаған ортамыздың ластанып, ауа ... ... ... ... да ... ... мол болып отыр. Бұлардың ішінде
әсіресе нефтебитум, асфальтбетон, химиялық ... ... және ... алып ... ... екі ... езен аңғарынан соғатын тау самалы Астана жұртшылығы
үшін таптырмайтын таза ауа! Ол ... ... ... ... ... тау
самалы, егер жолында тосқауыл болмаса 40—50 шақырымға дейін жетеді екен.
Дәл қазіргі жағдайымызда мұның жолы екі ... ... ... тау ... ... ... 4—5 ... үйлер тосқауыл болып тұр. Сондықтан
да сәулетшілер келешекте биік ... ... ... ... ... ... ... желдеткіш болып табылатын бұл тау самалының қала үстінде
түманданып ... лас ... ... ... ... Ал оньщ ... желі ... оңтүстік ауданына орналасқан өнеркәсіптердің газды
лебі қала орталығына қарай әкеледі. Бұл кұбылыс ... жаз ... ... ... Яғни бұл кезде ... ... жиі ... ... қалдықтарды қаншама қысқартқанмен, оның адам ден
саулығына әсер ... ... ... ... (10 кей ... ... ... ауа тазалығы үшін күрес жалпы қоғамның, көңіл аударарлық
ісі болуы керек. Егер ауа таза ... ... дені сау, ұзак ... ... ... Бұл ретте республикамызда 1981 жылы ... ... ... ... ... ... заңы зор ... тиіс. Осы заңға сәйкес республика ... ... ... ... тигізетін көптеген жаңа шаралар белгіленіп, жүзеге
асырылуға тиіс. Атап айтқанда, кәсіпорындардың, транспорттың ауаға ластағыш
заттар ... жол ... ... ... ... ... езге шуға қарсы күрес, бұл үшін шуы аз технологиялық процестерді ... ... ... газ тұтатын қондырғылар мен приборларды
жетілдіру ұйғарылды. Бұл республика-дағы ... ... ... ... ... үлкен жауапкершілік жүктейді,
олардын жүмысын жандандыра түседі.
Атмосфералық ауаны қорғау туралы ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндіктері едәуір
кеңейтілді. Қеңестер ... ... ... ... басқару мен
бақылауды жүзеге асырады, егер кәсіпорынның ... ... ... ... зиянын тигіетіндей дәрежеде болса, оларды ... және ... ... Халық депутаттары жергілікті Қеңестерініқ
атқару комитеттері сол праволарын ... ... ауа ... ... міндетті. Олар атмосфералық ауаны ... ... ... ... тиіс. Гидрометеорология және айналадағы ортаны бақылау
жөніндегі республикалық басқармаға да бұл ... зор ... ... ... бұл ... ... ... алып, байқалған
кемшіліктерді тиісті орындарға хабарлап отыруы ... ... ... ... мен ... де бұл іске игі үлес қоса алады, олар мұның мәнін
жұртшылыққа түсіндіруге, жеткізе білуге тиіс.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Атмосфералық ауаны қорғау туралы18 бет
Атмосфералық ауаны қорғау шаралары5 бет
Атмосфералық ауаны қорғау. Ластағыш заттектердің түрлері14 бет
Арысқұм кен орнының м-іі кешенін механикалық әдіспен игеру және жабдықтарды таңдау82 бет
Арысқұм кен орнының мұнай тасымалдау құбырларын корозиядан қорғау60 бет
Арысқұм кен орнының мұнай өндіру ұңғымаларының түп аумағына әсер ету әдістерін талдау76 бет
Бектұрлы кен орны36 бет
Жалпы экология175 бет
Жаңажол кен орында электрлі ортадан тепкіш сораптардың тиімділігін арттыру93 бет
Кен орынды игеру жүйесі65 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь