Етістіктің лексика-грамматикалық сипаты

Етістік - қазақ тіліндегі сөз таптарының ішіндегі ең күр- делілерінің бірі. Оның күрделілігі лексика-семантикалық сипатынан, грамматикалық формалары мен категорияларының көптігінен, синтаксистік қізметінен айқын көрінеді. Етістіктің осындай сан кырларын зерттеуге арналған еңбектер аз жазылмаса да, оның грамматикалық категория ретіндегі барлық ерекшелігі танылып, толық зерттелді деуге бола қоймас. Өйткені етістіктің лексика- семантикалық сипатын, грамматикалық ерекшеліктерін зерттеуде толықтыра түсуді қажет ететін тұстар, сондай-ақ жекеленген мәселелердің төңірегінде ала-кұла пікірлер де кездеседі.
Қазақ тіліндегі етістік түбірі - нақтылауды қажет ететін сондай тұстардың бірі.
Түбір - сөздің әрі қарай бөлшектеуге келмейтін мағыналы түпкі бөлшегі екені белгілі. Етістік түбірінің өзіндік ерекшеліктері оның лексика-грамматикалық сипатынан туындайды. Қазақ тіліндегі етістіктің түбірі сыртқы тұлғасы жағынан бұйрық райдың 2 жақ жекеше анайы тұлғасымен сәйкес келеді. Сол себепті қазақ тілі грамматикаларында, оқулықтарда, арнайы зерттеу еңбектерінде «етістіктің түбірі- бұйрық райдың 2 жағы» деп, екеуінің арасында тепе-теңдік белгісі қойылады. «Бұйрық мағына түбір етістіктің өзінде берілген, сондық-тан бұйрықтың қай жаққа қатысын білдіру үшін етістікке тек жіктік жалғау жалғанады.» Қазақ тілінде етістіктің бастапқы түрі бұйрық райдың 2 жақ жекеше түріне ұқсас болып саналады. Әрине, бұл екеуі екі басқа тұлға екені айқын, алайда көріністері бірдей. Бұйрық райдың арнайы көрсеткіші болмағасын түбірге сәйкес келетіндей сыртқы көріністе ғана болады.
«Етістіктің морфологиялық белгілері мынадай: етістіктің түбірі 2 жақтың бұйрық райы болады да, оның басқа түрлері оның осы формасына қосымшалар қосылу арқылы жасалады. Яғни оның морфологиялық категориялары бұйрық райдан өрбіп жатады: оқы-р, -йтын, -ғалы, -й, -ған, -ып, -с, -ды т.б.
Етістік түбірін арнайы зерттеген А.Хасенова етістік түбірі туралы былай дейді: «Түбір сөз немесе түбір тұлға деп аталатын термин тұрғысынан келгенде, етістіктің басқа сөз таптарынан өзіндік ерекшелігі бар. Ол мейлі негізгі я туынды
        
        Етістіктің лексика-грамматикалық сипаты
Етістік - қазақ тіліндегі сөз таптарының ішіндегі ең күр- ... Оның ... ... ... грамматикалық
формалары мен категорияларының көптігінен, синтаксистік ... ... ... ... сан ... ... ... еңбектер аз
жазылмаса да, оның грамматикалық категория ретіндегі ... ... ... ... ... бола ... Өйткені етістіктің лексика-
семантикалық сипатын, грамматикалық ерекшеліктерін зерттеуде ... ... ... ... ... жекеленген мәселелердің төңірегінде
ала-кұла пікірлер де кездеседі.
Қазақ тіліндегі етістік түбірі - нақтылауды ... ... ... тұстардың
бірі.
Түбір - сөздің әрі қарай бөлшектеуге ... ... ... ... ... Етістік түбірінің өзіндік ерекшеліктері оның ... ... ... ... тіліндегі етістіктің түбірі сыртқы
тұлғасы жағынан бұйрық райдың 2 жақ ... ... ... ... ... ... ... тілі грамматикаларында, оқулықтарда, арнайы зерттеу
еңбектерінде «етістіктің түбірі- бұйрық ... 2 ... деп, ... ... белгісі қойылады. «Бұйрық мағына ... ... ... ... бұйрықтың қай жаққа қатысын білдіру үшін
етістікке тек жіктік жалғау жалғанады.» ... ... ... ... бұйрық райдың 2 жақ жекеше түріне ұқсас болып ... ... ... екі ... ... ... айқын, алайда көріністері бірдей. Бұйрық райдың
арнайы көрсеткіші болмағасын түбірге сәйкес келетіндей сыртқы ... ... ... ... ... ... ... 2 жақтың
бұйрық райы болады да, оның ... ... оның осы ... ... арқылы жасалады. Яғни оның морфологиялық категориялары бұйрық райдан
өрбіп жатады: оқы-р, -йтын, ... -й, -ған, -ып, -с, -ды ... ... ... ... А.Хасенова етістік түбірі туралы былай
дейді: ... сөз ... ... ... деп ... термин тұрғысынан
келгенде, етістіктің басқа сөз таптарынан өзіндік ерекшелігі бар. Ол мейлі
негізгі я туынды түбір (біт, ... ... ... дара я күрделі (біліп
ал) тұлғаларда келгенмен, шақ, рай, т.б. грамматикалық ... ... ... Осы келтірілген әрбір етістік 2 жақ-тың
жекеше анайы түріне қаратыла айтылып (сен оны біліп ал), бұйрық рай, ... ... ... ... айтқанда, бұл грамматикалық мағыналар етістік
түбіріне тән қасиеттер деп саналады».
Демек, бұл айтылғандар етістіктің түбір тұлғасы ... о ... тән ... ... ... ... түбір күйінде тұрып бұйрықтық
мағынамен 2 жақ ... ... ... ... ... ... ... түбірі мен 2 жақ бұйрық рай тұлғасы бір ұғым болып саналады. ... ... ... қалыптасқан пікір. Етістік түбіріне берілген ... өзі ... ... ... ... ... тұрғыдан келуді
қажет етеді. Қалыптасқан анықтама тұрғысынан емес, жаңа ... ... осы ... ... дау ... Ең ... ... тұлғасы беретін грамма-тикалық мағына мен 2 жақ бұйрық рай ... ... ... ажырату керек.
Қимылдың түбір тұлғасына ... ... ... грамматикалық
мағына тән. Ал 2 жақ бұйрықтық мағына оның (етістік түбірдің) бұйрық ... жақ ... ... түрінде, яғни етістік белгілі бір тұлғасында беретін
мағынасы. Етістік түбіріне 2 жақтық ... ... тән ... Бұйрық
райдың 2 жақ жекеше анайы түрі – ... ... ... мағынаны
білдіретін арнайы грамматикалық формасы.
Ал егер етістіктің түбір тұлғасы мен ... ... 2 жағы ... ... ... бір ұғым болып ұғынылатын болса, бірдей
екі нәрсені екі ... ... ... жоқ ... Олай болса, беретін
мағыналары бір, сыртқы ... бір ... бір ... ... ... ... ... бұйрықтық мағына о бастан тән ... ... бір ... ... яғни ... райдың екінші жақ анайы жекеше
түрінде ол ... ... ... 2 жақ ... жекешелік мағына бар. Бірақ осы етістіктерді
тұтасымен алып ... ... ... ... ... етпейді.
Мағыналық жағынан сәйкес келетін ... ... етіс ... ... ... деп ... анық. Ендеше, етістік түбірі
мен бұйрық райдың 2 жағы бір нәрсе емес. ... ... ... ... білдір-генімен, екеуін бір нәрсе деп шатастыру дұрыс емес.
Етістіктің ... ... ... білдіретін грамматикалық мағынасы- қимыл, іс-
әрекетті білдіру мағынасы. Бұл ... ... ... ... ... да
сақталады. Ал 2 жақ бұйрықтық мағына етістік ... жоқ, ол ... ... (сен ... ... ... ... пайда болатын мағына. Етістік түбірі ... ... ... ... тікелей мағыналық қатынасқа енеді, екеуі
бұйрықтық, жақтық, шақтық және ... ... ... осы
жердегі етістікке 2 жақ бұйрықтық мағына үстеледі. Демек, бұйрықтық мағына
– етістік түбірінің сөйлеу ... ... ... ... мін, ер, түс, айт, жүр деп ... ... емес, сен деген
бастауыш қызметіндегі ... ... ... жеке ... болсақ,
оларда 2 жақ бұйрықтық мағына жоқ, ... ... о ... бар қимыл, іс-
әрекетті білдіретін грамматикалық мағына бар. Бұл етістіктер сөйлем ішінде
сен ... ... ... ... жақтарынан байланысып,
етістіктің бұйрық рай формасында ... тұр. ... рай- ... ... белгілі бір тұлғасы, ол ... ... ... ... формасы болып табылады. Ендеше, осы жердегі етістік
түбірінің тағы бір грамматикалық ерекшелігі шығады. Ол ... ... ... күйінде қолданылмайтындығында.
«...Етістік түбір тұлғада сөздің лексикалық ... және ... ... абстракциялану нәтижесінде қалыптасып, туатын жалпы
грамматикалық мағынаны білдіргенімен, сол ... ... ... ... тікелей синтаксистік қарым-қатынасқа түсе алмайды, сондықтан да
етістік ... ... ... ... айт, бол, тос, кет ... ... Бұл ... сыртқы
тұлғасы жағынан етістік түбірімен сәйкес келеді де, бұйрық райдың 2 ... ... ... ... ... айт, бол, тос, кет етістік
түбірлері мен сөйлемдегі айт, бол, тос, кет деген етістіктер ... ... ... ... түбір тұлғаларында емес, бұйрық райдың 2 жақ
формаларында қолданылған. Өйткені, сөйлемдерден анық ... ... тос, кет ... бұл ... сен ... бастауышпен қиыса байланысып
тұр, сөйлемде ол айтылмаса да, оның бар екені грамматикалық байланысынан
анық байқалатыны еш ... ... ... ... ... ... ... лекси- калық айту, болу, тосу, кету қимылы мағыналары, екінші,
сол лексикалық мағыналардың жалпылануы ... ... ... ... грамматикалық мағыналар үстеліп отырады. Мәселен, айт-са-м, айт-
қыз-ба-ды, айт-ып-ты, бол-айын, бол-ып, бол-сақ, бол-ғыз-ба, тос-қан, тос-
ыңқыра, ... ... ... ... т.б. ... ... ... тосу, кету қимылы сақталған да, бұйрықтық 2 ... ... ... ... осы ерекшелігін алғаш байқап, оның бұйрық ... 1, ... ... анайы бір емес, тек сәйкес келе-тінін айтқан ғалым ... ... ... ... 2 жақ ... анайы түрімен сәйкес
келеді». Ол етістік түбірінің ... ... 2 ... сыртқы тұлғасы
жағынан ғана сәйкес келуін айтумен қатар, ... ... ... ... ... ... айтты. Бірақ Ы.Маманов ... ... ... ... тек ... атап ... ... С.Исаев дамытты. Ол өзінің ... ... ... ... ... ... ... түбірінің кейбір грамматикалық
ерекшеліктеріне тоқтап өтті. Автор етістік түбірін ... ... ... байқалмаған жаңа қырынан таныған.
«Етістік түбірінде 2 жақ бұйрықтық мағына жоқ, ол тек ... ... ... ... ғана пайда болады? Бұл етістік түбірінің бір
ғана ... ... ... тілінде етістік грамматикалық тұлғаларға өте бай. Қимылдың,
іс-әрекеттің әр ... ... ... ... ... ... сол ... субьектімен және обьектімен әрқилы қатынасына байланысты ( шақтық,
жақтық, райға қатысты)
болу- болмауына байланысты т.б. ... ... ... ... ... ... ... арқылы жасалады. Етістіктің ондай
ерекшеліктері негізгі және көмекші етістік, дара және ... ... және ... ... ... және салт етістіктер болып
бөлінуімен, ... – ақ ... шақ, рай ... етістіктің болымды және болымсыз, сабақты және салт етістік пен етіс
түрлері лексика- грамматикалық категориялары, шақ, рай, жақ 1 ... ... деп те ... ... ... құрылымын жақсы түсіну үшін оның көптеген ... және ... ... ... ... түрлі грамматикалық
қызметтерін-функцияларын осы тілдің тұрғысынан, аглютинативтік ... ... ... керек.
Етістіктің түбір сөздерге әр түрлі жұрнақтар жалғану ... ... ... дейміз. Сонымен бірге қазақ тілінде сөздердің тіркесуі
арқылы да, яғни ... ... жаңа ... қимылдық ұғым
тудыратын сөздер жасалады.
Бағалады - 1 туынды ... ... ... шақ 3 жақ жекеше, синтетикалық
тәсіл
Ыза болды 1 тіркесу арқылы, аналитикалық тәсіл, жедел өткен шақ, 3 ... ... сөз ... ... ... дегенде, алдымен,
лексикалық мағынасының жалпылануы негізінде пайда ... ... ... ... (сол ... ... сөздер бір
топ құрайды) екіншіден, грамматикалық мағыналар мен оны білдірудің парадиг-
малық формалар жүйесінің жиынтығы, үшіншіден, сол ... тән ... ... ... алынады. Яғни белгілі бір сөз табының лексика-
грамматикалық ... ... ... ... үш ... Осы ... ... етістіктің басты семантикалық ерекшелігі
- қимылды, іс-әрекетті, ... ... ... ... атын ... сөз табы деген анықтама беріліп
жүр. Бұл-дұрыс ... ... ... ... ... атын ... ... білдіреді, ал атауын етістіктің белгілі бір формасы (қимыл атауы)
білдіреді». ... ... ... ... ... және
таза грамматикалық категориялар жүйесінің ерекшеліктері мен атқаратын
қызметтері арқылы да ... сөз ... ... ... қазақ
тіліндегі бір жүйеге түсіруді»қажет ететін, жоғарыдағы әңгіме болған жаңсақ
пікір етістіктің түбірі.
Құрамы жағынан етістік түбірлер негізгі (оқы, айт, біл т.б.), ... ... ... т.б.), ... ... алып кел, ... ... ет т. Б.)
қосарланған (бөліп жару, сылап-сипау т.б.) ... (қор ету, жек ... ... болып келеді.
Етістік сөйлемде негізгі мәнде де, көмекші ... де ... ... ... ... бар түрін немесе күрделі етістіктің негізгі
мәнін емес, ... ... ... ... ... ... ... Көмекші етістік-тің мәнді, мәнсіз (Маманов Ы) немесе ... ... А) ... ... ... етістік формасын лексика-грамматикалық қызметтеріне қарай,
алдымен екі ... ... ... 1. ... ... ... ... өзінің мынадай қасиеттері арқылы ... ... ... негізгі етістіктер өздігінен жіктелмейді, яғни оларға жіктік
жалғаулары, есім сөздер сияқты, тіке жалғанбайды. Ал ... ... ... және ... жалғаулары арқылыжаққа бөлініп жіктеледі.
Функциялық етістіктердің екінші ерекшелігі, бұлар ... сөз ... ... ... яғни ... сөз ... мәндес болып
келеді. Соған орай бұлар үш топқа бөлінеді. Бірінші тобы зат есімге бейім
болып келеді. ... ... -ғы ... ...... ... ... жататындары мағынасы, қызметі жағынан сын есімге бейім болады.
(есімше формалар): ... ... ... ... етістік тұлғалары
үстеуге бейім болады да, Қимыл үстеу деп ... ... ... ... рай формасы жатады. Осы ... ... ... ... рай, шақ формалары пайда болады.
Сөйтіп, етістік категорияларын мынадай тәртіппен сатылап бөлуге ... ... ... ... ... ... модификациялы етістіктер,
үшінші орында функциялық етістік тұлғалары, төртінші орында рай, ... ... - ... грамматикалық категорияларының барлық
формаларына негіз болады. ... ... ... ... рай ... осы ... етістіктерге арнайы морфемалар жалғану арқылы
жасалады. Функциялық етістіктерді негізгі етістіктерден ... ... ... ... ... түрін жасайтын –ма, -ме,
-ба, -бе, -па, -пе қосымшалары негізгі етістіктерге тікелей ... ... ... ... - ... ... ... соң жалғанады. Былайша айтқанда, ... –ма, -ме, -ба, -бе, -па, -пе ... ... мен ... ... ... ... белгі ретінде жұмсалады.
Түс-пе-й негізгі етістік түс-пе болымсыз етістіктің қосымшасы-й көсемшенің
жұрнағы.
Қорық-па-са негізгі етістік қорық- па ... ... ... – са
шартты рай.
Айт-па-ған-ды ( негізгі етістік айт-па болымсыз етістіктің ...... ... – ды ... ... ... (негізгі етістік кешір – болымсыз етістіктің қосымшасы –
йтін есімшенің жұрнағы)
Қазақ тілінде етістіктердің есім ... ... бір ... ... ... есім ... ... жіктік, тәуелдік жалғаулары
тікелей жалғанып, жаққа ... ... ... ... ... тікелей жалғанбайды.
Екіншіден, егер негізгі етістіктер тікелей жіктелмейтін болса, функциялық
етістіктер жіктік және тәуелдік жалғаулары ... ... ... ... тілінде етістік негіздерінің болымды және болымсыз түрлеріне арнайы
форма тудырушы қосымшалар жалғану ... ... тән әр ... ... пайда болады. Етістіктің мұндай формалары: есімше,
көсемше, тұйық етістік, шартты рай формасы, -ғы ... және ... ... ... ... ... ... морфологиялық және синтаксистік қызметіне қарай үш
түрлі қызмет (функция) атқарады. Бұлардың бір тобы ... ... ... ... ... зат есімдерге жақын келеді. Бұл топқа тұйық
етістік және -ғы тұл-ғалы, ортақ етіс ... (-с) ... ... жатады.
Сондықтан бұл үш форма қимыл ... деп ... ... зат
есімдерден зат есімдерге айналған сөздер өте көп. ... ... ... соққы, түрткі, тескі, тепкі, айтыс, соғыс, күрес,
қатынас, сөгіс, көсеу т.б. Мұндай сөздер қазақ лексикасын ... ... ... ... ... пен ... етіс туралы қимыл есімі зат есімге тән
септік, ... және ... ... ... ... ... ... есім мағынасында қолданылады да, сөйлемнің бастауышы мен толықтауыш
қызметін атқарады. Сондай-ақ автор –ғы тұлғалы қимыл есім ... ... үш ... ... да, кел ... етістігімен тіркесіп, күрделі
етістік түрінде жұмсалады, басқа түрде –ғы ... ... ... ... ... ... айтады.
Етістік формаларының екінші тобына ...... ... ... түрленуі және синтаксистік қызметі жағынан сын
есімнің функциясын атқарады.
Яғни ... зат ... ... ... ... анықтауыш қызметін
атқарады да, сол анықтайтын затының қимылдық белгісін білдіреді. Мысалы:
мінетін ат, ... сөз, ... ... ... адам т.б. ... ... септік, тәуелдік, көптік формала-рында қолданылып, сын есім
тәрізді субстансивтенеді. Яғни зат есім ... ... ... сын есіммен функциялық ұқсастығына қарай қимыл сын деп ... ... ... ... ... - өткен шақ есімше (-ып,
-іп, -п) келер шақ көсемше (-а, -е, й), ... ... ... ... ... ... рай формасы (-са, -се).
Бұл формалар өзінің морфологиялық белгісі және синтаксистік қызметі жағынан
үстеудің функциясын атқарады.Сондықтан да бұл аталған ... ... ... ... ... ... ... етістік формалары өз алдына жеке
тұрғанда, мағынасы тия-нақсыз болады да, сөйлем ... және сөз ... ... етістіктермен қарым-қатынасқа түсу арқылы ғана ... ие ... ... ... қимыл үстеулер жақ жалғаулары арқы-лы
жіктелгенде немесе басқа бір көмекші етістіктермен ... ... ... олардың мағыналары тиянақталады. Мысалы: оқыпсың, оқыпты, ... ... ... ... ... айтсаң етті т.б. Қимыл үстеу
етістік формаларының қимыл есім және қимыл сын етістіктерінен ... зат ... тән ... тәуелдік, көптік формаларымен тәуелденбейді.
Тек қана жақ жалғаулары арқылы түрленіп, предикаттық қызмет атқарады. Қимыл
үстеуге жататын ... шақ және ... шақ ... форма-лары жіктік жалғауы
арқылы жіктеледі.( жазамын, жазасың, жаза-сыз, жазады, оқыппын, оқыпсың,
оқыпты).
Қимыл үстеудің мақсаты ... ... ... қо-сымша қабылдамайды.
Сөйтіп, жіктелетін формалары белгілі сөз таптарының функциясына атқаруына
байланысты функциялық ... деп ... ... формаларының ішінде
басқа сөз таптарының функциясын ... тек жақ ... ... қызметінде етістік мағынасында ғана жұмсалатын жедел
өткен шақ формасы мен бұйрық рай формасы.
Ы.Маманов қазақ ... ... ... ... мына ... ... ... Түбір етістік / ә) ... ... ... ... / 1. ... Туынды түбір / 2. ... ... ... түбір / 3. Күрделі етістік
4. Қос түбір 5. ... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Етістік форманттарының қазақ тіліндегі құрылымдық жүйесі66 бет
Етістік. Етістіктің категориялары және ерекшеліктері27 бет
Xix ғасырдағы салыстырмалы-тарихи тіл біліміне ғалымдардың қосқан үлесі4 бет
Етістік категориялары30 бет
Ж. Аймауытов шығармаларындағы фразеологизмдер29 бет
Жалаң түбір тұлғалы салт етістіктердің семантикасы53 бет
Кәсіби қазақ тілі.Орта және кәсіптік оқу орындарының студенттеріне арналған оқулық57 бет
Көне түркі тіліндегі шылаулардың лексика – грамматикалық мағынасы29 бет
Көркем мәтіндегі мәтінтүзуші фоносемантикалық және лексика-семантикалық факторлар354 бет
Сөз мағыналары6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь