Мұнай газ өндіру компанияларының нарықтық жағдайы


МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

1 МҰНАЙ ГАЗ ӨНДІРУ КОМПАНИЯЛАРЫНЫҢ НАРЫҚТЫҚ ЖАҒДАЙЛАРДАҒЫ ҚАЗІРГІ КҮЙІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

1.1 Мұнай өндіру кәсіпорны . Қазақстан Республикасының отын.энергетикалық кешенінің негізгі буыны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
1.2 Өндіріс процесін ұйымдастыру және мұнай өңдеу кәсіпорындарының өндірістік құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.3 Негізгі және қосалқы өндірісті ұйымдастыру және жоспарлау ... ... ... ...

2 КОМПАНИЯНЫҢ НАРЫҚТЫҚ ЖАҒДАЙЛАРДАҒЫ ТЕЛЕКОММУНИКАЦИЯНЫ ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУ ЖӨНІНДЕГІ ІС.ӘРЕКЕТІН ТАЛДАУ ЖӘНЕ ОҒАН БАҒА БЕРУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

2.1 Телекоммуникация мен байланыстың жағдайына жалпы сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.2 Барлық байланыс түрлерімен қамтамасыз ету шараларын ұйымдастыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
2.3 Қазақстан нарығында телекоммуникация мен байланыстарды бағалау және талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

3 ЖОСПАРЛАУ ӘДІСТЕРІН ЖЕТІЛДІРУ . МҰНАЙ ӨНДІРУШІ КӘСІПОРЫНДАРДЫҢ ПАЙДАСЫ МЕН РЕНТАБЕЛЬДІЛІГІН АРТТЫРУ ТӘСІЛІ РЕТІНДЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

3.1 Жоспарлау әдістерінің кәсіпорынға әсер етуінің ерекшеліктері ... ... ... .
3.2 Пайда . кәсіпорынның өндірістік.шаруашылық қызметінің маңызды көрсеткіштерінің бірі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
3.3 Өндірістің рентабельділігі және оны арттыруды жоспарлау ... ... ... ... ...

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 78 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге




МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

1. МҰНАЙ ГАЗ ӨНДІРУ КОМПАНИЯЛАРЫНЫҢ НАРЫҚТЫҚ ЖАҒДАЙЛАРДАҒЫ ҚАЗІРГІ
КҮЙІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

1. Мұнай өндіру кәсіпорны – Қазақстан Республикасының отын-энергетикалық
кешенінің негізгі
буыны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2. Өндіріс процесін ұйымдастыру және мұнай өңдеу кәсіпорындарының
өндірістік
құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
... ... ... ... ... ..
3. Негізгі және қосалқы өндірісті ұйымдастыру және
жоспарлау ... ... ... ...

2. КОМПАНИЯНЫҢ НАРЫҚТЫҚ ЖАҒДАЙЛАРДАҒЫ ТЕЛЕКОММУНИКАЦИЯНЫ ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУ
ЖӨНІНДЕГІ ІС-ӘРЕКЕТІН ТАЛДАУ ЖӘНЕ ОҒАН БАҒА
БЕРУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

1. Телекоммуникация мен байланыстың жағдайына жалпы
сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2. Барлық байланыс түрлерімен қамтамасыз ету шараларын
ұйымдастыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
3. Қазақстан нарығында телекоммуникация мен байланыстарды бағалау және
талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
... ... ... ... ... ... ... ... ...

3. ЖОСПАРЛАУ ӘДІСТЕРІН ЖЕТІЛДІРУ – МҰНАЙ ӨНДІРУШІ КӘСІПОРЫНДАРДЫҢ ПАЙДАСЫ
МЕН РЕНТАБЕЛЬДІЛІГІН АРТТЫРУ ТӘСІЛІ
РЕТІНДЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
... ...

1. Жоспарлау әдістерінің кәсіпорынға әсер етуінің
ерекшеліктері ... ... ... .
2. Пайда – кәсіпорынның өндірістік-шаруашылық қызметінің маңызды
көрсеткіштерінің
бірі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
... ... ... ... ..
3. Өндірістің рентабельділігі және оны арттыруды
жоспарлау ... ... ... ... ...

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН
ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
.

КІРІСПЕ

Зерттеу мақсаты. Қазіргі нарық қатынасына көшіп жатқан кезде өнім,
жұмыс және қызмет көрсету сапасы еліміздің әлеуметтік-экономикалық
өркендеуінің ең негізгі көрсеткіші. Адамның ұдайы өсіп келе жатқан және
біртұтас қоғамның сұранысы сапасыз ешқашанда қанағаттандырылмайды. Сапа
экономиканың жетілгенін аңғартатын көрсеткіш. Қандай да бір кәсіпорын
өндірген өнімнің сапасы жоғары болған сайын пайдасы да жоғары болады.
Өнеркәсісптің тиімді өндірістік-шаруашылық әрекеттілігінің маңызды
жинақтаушы көрсеткішіне өндірістің табысы жатады. Жалпы айтқанда, пайда –
материалдық өндіріс саласында кәсіпорын қызметкерлерінің қосымша еңбегімен
құрылатын таза табыстың бір бөлігі. Жоспарлық пайданың көлемі өнімді
кәсіпорынның көтерме бағалары бойынша өткізуден түскен түсім мен өнімнің
жоспарлы өзіндік құнының арасындағы айырма ретінде белгіленеді. Егер пайда
кәсіпорынның өндірістік-шаруашылық іс-әрекетінен абсолюттік әсерді
көрсетсе, рентабельділік кәсіпорынға бекітілген өндірістік қорларды
қолданудың тиімділік дәрежесін сипаттайды. Іс-әрекеттің тиімділігіне баға
берудің критериі ретінде қарастырылатын жалпылама көрсеткіштің болуы
кәсіпорынның қаржылық және экономикалық күйінің толық бейнесін құруға
мүмкіндік береді.
Мұнай-газ өндіру кәсіпорындарының қызметкерлері жұмыстың жөндеуаралық
кезеңін барынша ұзартып және ұңғымалардың пайдалану коэффициентін арттырып
отыратын, олардың бекітілген технологиялық режимдегі жұмысын қамтамасыз
етіп, ұңғымалардың сапалы жөндеуіне және мұнайды қосынды өндіру мөлшерінің
артуына кепілдік беретін шараларды жүйелі түрде әзірлеп және жүзеге асырып
отыруы тиіс. Жерасты жөндеулері пайдалану шығындарының есебінен
жүргізіледі, соңғыларына сол жөндеулер орындалған кезеңдегі мұнай мен
газдың өзіндік құнына арнайы бап түрінде енгізіледі.
Зерттеу объектісі. Қазақстан Республикасының отын-энергетикалық кешені
еліміздің халық шаруашлығының аса маңызды құрамдас бөлігі болып табылады.
Ол өз құрамында отын ресурстарының өндірісі мен өңделуін, оларды түрлендіру
мен тікелей жеткізушілерге пайдалану үшін қолайлы болатындай түрінде және
белгілі бір сапалық параметрлерімен жеткізуді қамтамасыз ететін
кәсіпорындарды, ұйымдарды, құрылыстар мен технологиялық объектілерді
біріктіреді. Қазақстан өзінің табиғи ресурстарының есебінен өзін отын-
энергетикалық ресурстармен толықтай қамтамасыз етіп және отынды
республиканың аймағынан тыс шығару және электрқуатының берілісін жүзеге
асыра алады. Қазақстанның ресурстар мен энергия сыйымдылығының жоғары
дәрежесімен сипатталатын халық шаруашылығының қалыптасқан құрылымы отын-
энергетикалық шикізатын ұтымды пайдалануды қажет етеді. Қазіргі кезде отын-
энергетикалық ресурстардың басым бөлігі тікелей отын және энергия ретінде
тұтынылуда, соның өзінде оларды прогрессивті бағыттар бойынша тұтыну
мөлшері тым төмен (34,1%). Отын-энергетикалық ресурстардың небәрі 0,3%-ы
ғана химиялық және мұнай-химия өнімдерінің өндірісіне жұмсалуда.
2004 жылы отын-энергетикалық кешен әлемдік энергия тасымалдағыштар
нарығындағы жағымды жағдай орын алған кезде дамыған болатын. Әлемдік сауда
алаңшаларындағы мұнайдың бағасы өсіп отырды. Осыған ұқсас жағдай әлемдік
энергетикалық және коксталушы көмір нарығында да орын алған болатын.
Зерттеу заты. Республикамызда көмір, мұнай, газ, гидроресурстар, жанғыш
тақтатастар, гидротермальдік түрлер бар. Отын өндірісі аса жағымды
техникалық-экономикалық көрсеткіштермен сипатталуда. Екібастұз алабындағы
көмір өндірісінің жоғары дәрежедегі үнемділігі баршаға мәлім, Қазақстанның
аса бай мұнай және газ кеніштерінің тау-геологиялық және экономикалық
көрсеткіштері бірегей болып келеді. Мұнай, газ мен көмірдің жалпы қоры
шамамен алғанда мұнай эквивалентінің 13,0 млрд. теңгесін (м.э.т.) немесе
бірлігіне, б.а. жан басына 722 м.э.т. құрайды. Бұл көрсеткіштер бойынша
Қазақстан әлемдегі бірінші ондыққа кіреді Отынның оны өңдеу, сақтау және
тасымалдау кезіндегі шығындары едәуір болып келеді, олар газ бойынша 32%,
мұнай бойынша – 29%-дан артық, көмір бойынша – 13% құрайды. Жуық шетел
елдерімен нарыққа көшу кезінде шаруашылық қатынастардың бұзылуы
жағдайларында дербес энергетикалық жүйені қалыптастырып, дайын өнімді алуға
дейін өз отындық шикізатының өңделуін ұйымдастыру қажет. Қазақстанда
электроэнергетикасын дамыту ісін көмір, су ресурстары тәрізді дәстүрлі
көздердің өзіндік базасына негізделумен жүзеге асыру керек.
Отын энергетика кешені салаларының жалпы өнеркәсіптік өсіп-өркендеуге
қосқан үлесі, сондай-ақ олардың жалпы ішкі өнімдегі алатын меншікті салмағы
артты. Мысалы, 2004 жылы отын-энергетикалық пайдалы қазбалар өндірісінің
жалпы өнеркәсіптік өсіп-өркендеуге қосқан үлесі шамамен 18%-ды, ал кокс пен
мұнай өнімдерінің өндірісі – 3,7% құрады. Республиканың алдында тұрған
экономиканы құрылымдық, техникалық және ұйымдастыру-шаруашылық қайта
құрумен байланысты болып келетін стратегиялық мәселелерді шешудің
қажеттігіне негізделсек, салыстырмалы түрде шектелген және салыстырмалы
түрде қымбат болып келетін отын ресурстарын пайдаланудан оған қарағанда
шектеулігі төмен және бағасы арзан отын ресурстарын пайдалануға көшу қажет
етіледі.

1. МҰНАЙ ГАЗ ӨНДІРУ КОМПАНИЯЛАРЫНЫҢ НАРЫҚТЫҚ ЖАҒДАЙЛАРДАҒЫ ҚАЗІРГІ КҮЙІ

1.1 Мұнай өндіру кәсіпорны – Қазақстан Республикасының отын-
энергетикалық кешенінің негізгі буыны.

Қазақстан Республикасының отын-энергетикалық кешені еліміздің халық
шаруашлығының аса маңызды құрамдас бөлігі болып табылады. Ол өз құрамында
отын ресурстарының өндірісі мен өңделуін, оларды түрлендіру мен тікелей
жеткізушілерге пайдалану үшін қолайлы болатындай түрінде және белгілі бір
сапалық параметрлерімен жеткізуді қамтамасыз ететін кәсіпорындарды,
ұйымдарды, құрылыстар мен технологиялық объектілерді біріктіреді.
Қазақстан өзінің табиғи ресурстарының есебінен өзін отын-энергетикалық
ресурстармен толықтай қамтамасыз етіп және отынды республиканың аймағынан
тыс шығару және электрқуатының берілісін жүзеге асыра алады. Мысалы, отын-
энергетикалық ресурстарын меншікті өндірудің көлемі оларды жұмсау көлемінен
15,6%-ға асады. Көмір бойынша оны республикадан тыс шығарып әкету көлемі
42% құрайды, бұл оны тұтыну көлемінен 1,5 есе асады. Мұнай өндірісі оның
тұтыну мөлшерінен 1.4 есе асады. Республикамызда көмір, мұнай, газ,
гидроресурстар, жанғыш тақтатастар, гидротермальдік түрлер бар. Отын
өндірісі аса жағымды техникалық-экономикалық көрсеткіштермен сипатталуда.
Екібастұз алабындағы көмір өндірісінің жоғары дәрежедегі үнемділігі баршаға
мәлім. Қазақстанның аса бай мұнай және газ кеніштерінің тау-геологиялық
және экономикалық көрсеткіштері бірегей болып келеді. Мұнай, газ мен
көмірдің жалпы қоры шамамен алғанда мұнай эквивалентінің 13,0 млрд.
теңгесін (м.э.т.) немесе бірлігіне, б.а. жан басына 722 м.э.т. құрайды. Бұл
көрсеткіштер бойынша Қазақстан әлемдегі бірінші ондыққа кіреді. Алайда отын-
энергетикалық ресурстар республиканың аймағы бойынша аса шашыраңқы түрде
орналасқан. Мысалы, қолданыстағы көмір кеніштерінің 100%-ы Орталық және
Солтүстік-Қазақстанда, мұнай мен газ кеніштері – Батыс Қазақстанда, ал
гидроресурстардың 90%-дан артық бөлігі Шығыс және Оңтүстік-Шығыс
Қазақстанда орналасқан. Бұл жағдай республиканың жекелеген аудандарының
отын-энергетикалық қамсыздандырылуына әсерін тигізеді.

Сурет 1 – 2004 жылдың отын және электроэнергияның негізгі түрлеріне
қойылған өндірушілердің баға индексі (% бойынша)

Отын энергетикалық кешенін дамыту барлық халық шаруашылықтық
мәселелерді шешудің негізі болып табылады, сондықтан Қазақстанның
энергетикалық бағдарламасында келесідегідей ұйымдастыру-экономикалық
шаралары ескерілуі тиіс:
• отын энергетикалық кешені мен соған байланысты болып келетін
салаларды оларды дамытуға арнап материалдық және қаржылық ресурстарды
көбірек бөлу арқылы нығайту;
• республиканың өндірістік күштерінің орналасуын отын тұтынушыларды
Қазақстанның негізгі отын-эенергетикалық базаларына жақындату бағытында
жетілдіру;
• отын энергетикалық кешені салаларында нарықтық механизмдерді өндіріс
арқылы реттеумен әзірлеу;
• өзінде мұнай, газ, көмір және т.б. өндіріс көлемінің негізгі өсімі
қамтамасыз етілетін Батыс және Солтүстік-Шығыс Қазақстан аудандарынан
энергетикалық ресурстарды тасымалдаудың әртүрлі әдістерін әзірлеу.
Салааралық байланыстардың тармақталуы, отын энергетикалық кешені
кәсіпорындарының ұзақ мерзімді құрылысы Қазақстанның отын-энергетикалық
теңгерілімінің құрылымын жетілдіру мәселесінің ауырлығына негіз болуда.
Республиканың алдында тұрған экономиканы құрылымдық, техникалық және
ұйымдастыру-шаруашылық қайта құрумен байланысты болып келетін стратегиялық
мәселелерді шешудің қажеттігіне негізделсек, салыстырмалы түрде шектелген
және салыстырмалы түрде қымбат болып келетін отын ресурстарын пайдаланудан
оған қарағанда шектеулігі төмен және бағасы арзан отын ресурстарын
пайдалануға көшу қажет етіледі. Қазақстанның ресурстар мен энергия
сыйымдылығының жоғары дәрежесімен сипатталатын халық шаруашылығының
қалыптасқан құрылымы отын-энергетикалық шикізатын ұтымды пайдалануды қажет
етеді. Қазіргі кезде отын-энергетикалық ресурстардың басым
бөлігі тікелей отын және энергия ретінде тұтынылуда, соның өзінде оларды
прогрессивті бағыттар бойынша тұтыну мөлшері тым төмен (34,1%). Отын-
энергетикалық ресурстардың небәрі 0,3%-ы ғана химиялық және мұнай-химия
өнімдерінің өндірісіне жұмсалуда. Отынның оны өңдеу, сақтау және тасымалдау
кезіндегі шығындары едәуір болып келеді, олар газ бойынша 32%, мұнай
бойынша – 29%-дан артық, көмір бойынша – 13% құрайды. Жуық шетел елдерімен
нарыққа көшу кезінде шаруашылық қатынастардың бұзылуы жағдайларында дербес
энергетикалық жүйені қалыптастырып, дайын өнімді алуға дейін өз отындық
шикізатының өңделуін ұйымдастыру қажет. Қазақстанда электроэнергетикасын
дамыту ісін көмір, су ресурстары тәрізді дәстүрлі көздердің өзіндік
базасына негізделумен жүзеге асыру керек. Мұнай өңдеу өнеркәсібінде алғашқы
кезектегі мәселеге Павлодар және Шымкенттегі мұнай өңдеу зауыттарын
өзіміздің шикізатпен қамтамасыз ету, сондай-ақ мұнай өңдеу өнімдерінің өз
еліміздегі өндірісін арттыру мәселесі жатады. Республикадағы отын-
энергетикалық кешенінің ерекшелігі сол, ол елдің ішіне қарағанда іргелес
жатқан республикалардың отын-энергетикалық кешенімен неғұрлым көбірек
ықпалдасқан. Бұл келесідегідей себептермен түсіндіріледі:
• шикі мұнайдың өз еліміздегі өндірісі мен мұнай өңдеу зауыттарының
қуаттылықтары оларды өңдеу үшін жеткілікті болса да республика
мұнай өнімдерін сырттан әкеледі;
• Батыс Қазақстанның шикі мұнайы әрекеттегі мұнай құбырлары бойынша
Ресейдің Еділ жағалауы аумағына жеткізіледі, ал республикамыздың
Солтүстік-Шығыс және Оңтүстік кәсіпорындары батыс-сібір мұнайын
сырттан әкеледі;
• Батыс Қазақстанның газы Ресейге экспортталады, ал ішкі қолданысқа
арнап газ Орта Азия мен Ресейден әкелінеді.
2004 жылы отын-энергетикалық кешен әлемдік энергия тасымалдағыштар
нарығындағы жағымды жағдай орын алған кезде дамыған болатын. Әлемдік сауда
алаңшаларындағы мұнайдың бағасы өсіп отырды. Осыған ұқсас жағдай әлемдік
энергетикалық және коксталушы көмір нарығында да орын алған болатын.
Нәтижесінде 2004 жылы отын-энергетика кешені салаларының жекелеген
макроэкономикалық көрсеткіштерге ықпалының күшейгендігі байқалған болатын.
Отын энергетика кешені салаларының жалпы өнеркәсіптік өсіп-өркендеуге
қосқан үлесі, сондай-ақ олардың жалпы ішкі өнімдегі алатын меншікті салмағы
артты. Мысалы, 2004 жылы отын-энергетикалық пайдалы қазбалар өндірісінің
жалпы өнеркәсіптік өсіп-өркендеуге қосқан үлесі шамамен 18%-ды, ал кокс пен
мұнай өнімдерінің өндірісі – 3,7% құрады. Электрқуатын, газ бен суды
өндіру және үлестіру атты іс-әрекетін бойынша өндіріс серпіні әлі күнге
дейін салыстырмалы түрде қалыпты болып келеді, сол себептен оның өнеркәсіп
өндірісіне қосқан үлесі шамалы ғана болып отыр.

Сурет 2 – 2004 жылдың отын-энергетикалық өнімдерінің өндіріс динамикасы
(% бойынша)

1.2 Өндіріс процесін ұйымдастыру және мұнай өңдеу кәсіпорын-дарының
өндірістік құрылымы

Әр кәсіпорынның іс-әрекетінің негізін өндірістік процесс құрайды. Кез
келген түрдегі өндірістік процесс – бұл өзара байланысқан еңбек
процестерінің, техникалық және табиғи процестерінің жиынтығы. Еңбек
процесіне еңбек, сондай-ақ оның заты мен құралы жатады. Еңбек процесінің
нәтижесіне еңбек өнімі, б.а. адамның еңбек құралдары көмегімен мақсатқа
лайықты іс-әрекетінің әсерімен еңбек затының алдын-ала көзделген
өзгертілуі.
Технологиялық процесс – бұл еңбек затының сапалы (физикалық-химиялық
және механикалық) (түрінің, көлемінің, күйінің, орналасуының, физикалық-
химиялық қасиеттерінің, сыртқы пішінінің және т.б.) өзгерістері, олар
адамның еңбек затына сол не өзге түрдегі еңбек құралдарын қолданумен әсер
етуінен болады. Еңбек заты адамның тікелей қатысуынсыз табиғат күштерінің
әсер етуімен, атап айтқанда табиғи процесстер кезінде де өзгеруі мүмкін.
Әрбір өндірістік процесте орталық орынға негізгі процесс ие болуда –
бұл еңбек затын кәсіпорынның қызметтік бағытына сәйкес дайын өнімге
айналдыру. Негізгі өндіріс қажеттерін қанағаттандыруға арнап жүзеге
асырылатын процестер қосалқы процестер деп аталады. Өндірістік процесті
ұйымдастыру мақсаттары үшін жұмысшының соны жүзеге асыруға қатысуының
сипатын, өндірістік процестің сипаты мен мзмұнын, онда материалдық
элементтердің қатысуын, өндірістік процестің қайталану мерзімділігі мен
ұзақтығын, өндірістерді ұйымдастыру әдістерін білу өте маңызды. Бұл ретте
өндірісті ұйымдастыру ретінде еңбек процестері мен материалдық
элементтерді уақыт пен кеңістікте ұтымды үйлестіру әдістерінің жиынтығы
түсініледі.
Жұмысшының қатысу сипатына қарай өндіріс процесін жүргізу кезінде
процестер келесідегідей түрлерге бөлінеді: қол, қол механикаландырылған,
машиналық-қол, машиналық, автоматтандырылған, аппаратуралық процестер.
Қол процестері – бұл жұмысшының механизмдерді (құрал-жабдықты) ешбір
қатыстырусыз орындаған жұмысы, мысалы, кілттерді пайдала отырып құбырлар
мен қарнақтарды жалғап бұрау және ажыратып бұрау, тесіктерді қолмен тесу
және т.б.
Қол механикаландырылған процестерді тікелей жұмысшы қайсыбір қуат көзін
пайдаланумен сол не өзге түрдегі механикаландырылған құрал-сайманың
көмегімен орындайды (сомындарды бұрау, тесіктерді электрбұрғымен тесу,
резервуардағы мұнай өнімдерінің деңгейін өлшеу және т.б.).
Машина-қол процестері жұмысшының тікелей қатысуымен машинамен
орындалады – ұңғымалардың ернеуіне шылбырларды оларды элеваторға кигізе
отырып беру, шылбырларды элекваторға отырғызу және одан алу, көтергіш-
трактордағы жұмыс және т.б.
Машиналық процестер құрал-жабдықтың жұмыс бөлігімен жұмысшының
қатысуынсыз жүргізіледі (жерасты жөндеу немесе бұрғылау кезінде ұңғамадағы
құбырларды көтеріп алу және т.б.).
Автоматтандырылған процестер автоматты түрде, адамның ешбір қатысуынсыз
жүреді (ұңғыманың түбіне қашаудың автоматты түрде берілуі, балауызды
тазартуға арналған қырғыштың автоматты түрде берілуі және т.б.).
Аппаратуралық процестер ыдыстар мен аппараттар жүйесінде әрекет етеді,
және еңбек заты технологиялық режимнің қатаң түрде белгілі көрсеткіштері
кезінде өзгеріп отырады, бұл ретте жұмысшы (немесе жұмысшылар тобы)
аппараттардың жұмысын бақылайды және бекітілген тәртіпке сәйкес оларда
жүріп жатқан процестерді реттеп отырады. Мұнай өндірісі мен құбырлық
көлікте мұның мысалына мұнайды электрлік тұзсыздандырғыш құрылғыда
диэмульсиялау әрекетін жатқызуға болады, кейбір мұнай қоймаларында
аппаратуралық процесс ретінде майларды өндіру процесі шығады, мұнай өңдеу
және мұнай-химия процестері аппаратуралық процестерге жатады.
Өзінің сипаты мен мазмұнына қарай өндірістік процестер механикалық және
физика-химиялық деп бөлінеді.
Механикалық процестер – бұл өздерінде механикалық күштердің әсерімен
еңбек затының сол не өзге түрдегі пішіні, көлемі, күйі мен жағдайы
өзгеретін процестер. Оларға келесілер жатады: шикізатты немесе өнімді өңдеу
немесе оны басқа физикалық күйге қайта өңдеу; пішін құраушы, жинақтаушы
және, ақыры, кен өндіру процестері, оларда еңбек заты әртүрлі еңбек
құралдарымен шомбалдан (массив) бөлініп алынып және одан әрі тиісті түрде
өңдеуге, тасымалдауға, сақтауға және т.б. жіберіледі, мысалы, мұнай
өндірісіндегідей. Бұрғылау процесі сондай-ақ өтпеленген жыныстарды қирату
салдарынан механикалық процестерге жатады.
Физика-химиялық процестер кезінде материалдардың физика-химиялық
механикалық қасиеттері мен олардың ішкі ішкі құрылымы өзгереді (өзіндік
химиялық процестер, жылу, диффузиялық, балқымалы, электро-химиялық және
т.б.).
Сонымен қатар, еңбек заттарын тасымалдау жөніндегі көліктік процестерді
және солармен қатысты болатын тиеу-түсіру процестерін бөлу қажет: жасалған
еңбек заттарын сынау мен олардың МЕМСТ белгілеген талаптарға немесе
техникалық шарттарға сәйкестігін тексеру жөніндегі бақылау процестері;
өндірістік процестердің жекелеген түрлерінің жүрісінің жағдайлары мен
параметрлерін зерттеу жөніндегі зерттеу жұмыстары; жер қойнауларындағы
пайдал қазбаларды барлау жөніндегі геологиялық барлау процестері.
Өндірістік процестің негізгі бөлігі кезеңінің ұзақтылығына қарай олар
үздіксіз және үздікті процестерге бөлінеді.
Үздікті процестер мерзімділігі мен қайталанғыштығымен сипатталады
(мысалы, геологиялық барлау және бұрғылау). Үздіксіз өндірістік процестерде
мерзімділік белгісі жоқ, технологиялық процесс үздіксіз түрде жүріп
отырады, процестің үздіктігі мен қайта жалғасуы оның технологиялық
ұзақтылығымен емес, мысалы, мұнай өндірісіндегідей, құрал-жабдықтың
жұмысының жөндеуаралық мерзімдерінің ұзақтылығымен сипатталады.
Осылайша, өндірісті ұйымдастыру – еңбек процестері мен өндірістің
материалдық элементтерін уақыт пен кеңістікте ұтымды үйлестіру әдістерінің
жиынтығы. Процесті кеңістікте орналастыру деп әрекеттердің жұмыс орындары
бойынша үлестірілуі түсініледі. Процесті уақыт бойынша орналастыру – бұл
өндірістік процестің әртүрлі әрекеттерін орындау уақытында үйлестіру
дәрежесі, ол өндірістік процестің ұзақтылығын белгілейді. Процесті уақыт
пен кеңістікте орналастыру кері пропорционалды тәуелділікте болады. Егер
өндірістік процесс бес әрекеттерден тұрып, олардың барлығы әрқайсысы өз
орнында бір уақытта жүргізіліп жатса, онда процесс уақыт бойынша толықтай
біріктіріліп және кеңістікте бөлістірілген. Егер олардың барлығы бір жұмыс
орнында орындалса, процесс толықтай кеңістікте біріктіріліп және уақыт
бойынша бөлінген (бұл жағдайда уақыт қосарланбайды). Процесті кеңістікте
орналастырудың әртбір түріне оны уақыт бойынша орындаудың белгілі бір
тәртібі сәйкес келеді, бұл еңбек затын бір жұмыс орнынан екінші біріне
тапсыру әрекеттері мен тәртібін үйлестіру түріне байланысты болады.
Әрекеттерді үйлестірудің үші түрі бар: тізбекті, қатарласқан және
қатарлас-тізбекті.
Тізбекті үйлесім әрбір келесі әрекетті тек алдыңғысы аяқталғаннан кейін
орындауды меңзейді. Мысалы, мұнараны салу кезінде оған кіретін барлық
әрекеттерді әртүрлі әрекеттердің уақыт бойынша бір-бірімен ауысуынсыз қатаң
реттілікпен бірінен кейін бірін жүргізу керек. Бұл жағдайда өндірістік
мәселені шешуге (мұнараның құрылысына) арнап жұмсалатын уақыт аса ұзақ
болатын болады. Мұнай өңдеу кәсіпорындарында әрекеттерді тізбекті түрде
үйелестіру әдісі қолданылмайды.
Әрекеттерді үйлестірудің тізбекті түрі кезінде процестің технологиялық
бөлігінің ұзақтығы Ттізб. келесі формула бойынша анықталады:
Ттізб. = Σ tдана (1)
мұндағы, tдана - әр әрекеттің ұзақтығы; т - әрекеттердің саны.
Әрекеттердің қатарласқан үйлесімі олардың уақыт бойынша толық
үйлесуімен сипатталады. Мұндай үйлесімнің жүзеге асырылуы әрбір әрекетті
жекелгене жұмыс орнында орындаудың бірдей ұзақтығы мен мүмкіндігі болған
жағдайда орын алады. Іс-жүзінде мұны жасау қиын, сол себептен үйлесімнің
бұл түрін қолдану шектеулі болып келеді.
Әрекеттердің қатарласқан-тізбекті (аралас) үйлесімі – мұнай және газ
өнеркәсібіндегі үйлесімнің аса кең атарған түрі, бұл ретте әрекеттердің бір
бөлігі тізбекті түрде, екінші бір бөлігі қатар түрде жүргізіліп отырады.
Ттізб. әрекеттердің қатарласқан-тізбекті үйлесімі кезіндегі процестің
технологиялық бөлігінің ұзақтығы келесі формула бойынша есептеледі:
Ттізб. = Σ tдана- Σ tауыст. (2)
мұндағы, tауыст. әртүрлі әрекеттердің бір-бірін ауыстыруының жиынтық
уақыты.
Кез келген түрдегі өндірістік процесс өзара әрекеттескен әртүрлі еңбек
процестерінің, технологиялық және табиғи процестердің жиынтығы болып
келеді. Ол ұтымды оңтайландыруды қажет етеді.

Өндірістік процестерді ұйымдастыру ұстанымдары

Ұтымды ұйымдастырылған өндірістік процестің ең маңызды ұстанымдарына
үздіксіздік, ырғақтық және пропорционалдық жатады.
Үздіксіздік еңбек заты дайын өнімді өндіру кезінде үздіксіз түрде
өңдеуден өткізіліп отыруы тиіс дегенді білдіреді. Ол негізгі қорларды
бұрынғысынан да толық пайдалану мен айналымдағы қаражаттардың бұрынғысынан
да жылдам айналуына арнап мүмкіндіктер береді.
Ырғақтық – кәсіпорынның өнімді берілген жоспар бойынша біркелкі
шығаруы. Ол кәсіпорынның барлық цехтары мен бөлімшелерінде өндірістің
біркелкі жүрісімен қамтамасыз етіледі, бұл ретте оның өндірістік-шаруашылық
іс-әрекетін жоспарлау үлкен рөлге ие болады.
Өндірістік процестердің пропорционалдығы ретінде әрекеттердің теңдігі
немесе еселігі түсініледі. Пропорционалдық негізгі өндіріс пен қосымша
бөлімшелердің арасында сақталуы тиіс. Сандық пропорцияларды кәсіпорынның
дамуында қайсыбір өндірістік буындар негізгі өндірістің қажеттерін
қанағаттандырмай немесе оның қажеттерінен асып кететін жағдайдағы
диспропорцияларға жол бермей сақтап отыру қажет. Бұл екі жағдайда да
өндірістік процестің ырғақтығы, үздіксіз жүрісі, кәсіпорын үшін материалдық-
техникалық құралдардың барынша аз жұмсалуымен өндірістік жоспармен
белгіленген өнімнің дер кезінде шығарылуы бұзылады, және соның салдарынан
өнімнің өзіндік құны өседі. Өндірістің ұйымдастырылуы өз әдістері мен даму
түрлеріне ие болады. Қазіргі кезде өндірісті ұйымдастырудың негізгі
әдістеріне ағымдық (жаппай көпшілік), топтық (сериялық) және бірлі-жарымдық
әдістері жатады. Олар орын алған ерекшеліктерге байланысты мұнай және газ
өнеркәсібі кәсіпорындарында ішінара ғана қолданылады.
Өндірісті ұйымдастырудың ағымдық (жаппай көпшілік түрдегі) әдісі – бұл
біртекті өнімді жаппай көпшілік ауқымда үздіксіз шығарумен сипатталатын
жаппай көпшілік өндірісті ұйымдастырудың негізгі әдісі. Мұндай өндіріс
кезінде бұйымдар келесі әрекетке алдыңғы әрекет орындалғаннан кейін арнайы
құрылғылардың көмегімен дереу түрде беріледі.
Өндірісті ұйымдастырудың топтық (сериялық) әдісі өнімді сериялап
шығарумен белгіленеді, және осыған орай жұмыс орындарында өңделетін өнім
түрлерінің өзгеруімен, сондай-ақ өнімнің жаңа сериясын жасауға арнап құрал-
жабдықты қайта реттеудің салдарынан оның жұмысындағы мерзімді түрдегі
үзілістермен белгіленеді. Бұл әдіс бағыттанудың төмен дәрежесін меңзейді.
Оның артықшылығы өндірістің өнімнің бір түрінен екінші бір түріне жеңіл
ауысуына негізделген. Оны ағымдық әдіс бойынша ұйымдастырылған жаппай
көпшілік өндіріс кәсіпорындарының жекелеген бөліктерінде қолдануға болады.
Өндірісті ұйымдастырудың бірлі-жарымдық әдістері кезінде өнім жекелеген
бірліктер мен ұсақ серия түрінде шығарылады. Бірлі-жарымдық өндіріс техника
мен технологияны жетілдіру себебінен жаңа, бұрынғысына қарағанда
жетілдірілген өнімді шығаратын тәжірибелі өндірістің дамуымен байланысты
болып келеді. Онда әмбебап құрал-жабдық жұмыс істеп және жоғары білікті
әмбебап-жұмысшылар еңбек етеді. Жаппай көпшілік өндірісті ұйымдастырудың
ағымдық әдісі аса жетілдірілген әдіс ретінде әртүрлі өнеркәсіп салаларында
үлкен тарауға ие болды: тоқыма, аяқ-киім, тағам, аға өңдеуде, машина
жасауда, металл өңдеуде, металлургияда, химияда.

Кәсіпорынның өндірістік құрылымы

Мұнай-газ өндірісінде еңбек заты ретінде мұнай мен газы бар қат, еңбек
құралдары ретінде – пайдалану және тоғыту құрал-жабдығы, еңбек өнімдері
ретінде – шикі мұнай мен газ шығады. Мұнай-газ өңдеудің ерекшелігі сол,
ондағы еңбек заты – құрамында мұнай мен газ бар қат, табиғаттың өтеусіз
сыйлығы. Ол еңбектің нәтижесі болып табылмайды және оның бағасы жоқ, сол
себептен мұнай өңдеу өнеркәсібінде шикізатқа жұмсалатын шығындар жоқ, бұл
кейбір техникалық-экономикалық көрсеткіштердің құрылымына, деңгейі мен
жоспарлауға әсерін тигізеді. Келесі бір маңызды мәселе – мұнай өңдеу
кәсіпорындарында еңбек заты аймақты түрде бекітілген болып келеді. Осыдан
кәсіпорынды жобалау мен өндірісті және еңбекті ұйымдастыруға арнап орын
таңдап алудың жергілікті жағдайларға (өнеркәсіп құрылыстарына, тұрғын үйге,
ауа-райы жағдайларына және т.б.) тәуелділігі туындайды.
Сондай-ақ ерекшеліктерге еңбек заты мен пайдалану жабдығының жерасты
бөлігінің тікелей бақылау мен әсер етуден қашықта орналасуы жатады, бұл
мұнай өндірісінде күрделі құрылысты жоспарлау мен ұйымдастырудың қажеттігін
тудырады. Еңбек заты мен пайдалану жабдығының жерасты бөлігінің қашық
орналасуы арнайы зертеу жұмыстарын (қаттар мен ұңғымаларды зерттеу)
ұйымдастыру мен жоспарлаудың, сондай-ақ ұңғымаларды оларға қажет етілетін
түсіру-көтеру әрекеттерімен ағымдағы және күрделі жерасты жөндеулерінің
қажеттігін тудырады.
Ұңғымалардың аймақтық жеке орналасуы, олардың ерекшелігі мен өндірісті
ұйымдастыру ісінің кенішті қазу жүйесіне тәуелді болуы негізгі процесті
ұйымдастырудың ерекшеліктерін белгілейді, мұндай ұйымдастыру ұңғымаларды
күтімге алуға, олардың технологиялық тәртібін реттеуге және ұңғымалар қорын
жұмысқа қабілетті күйінде ұстап отыруға негізделген. Дәл осы ерекшелік
қосалқы және қосымша шаруашылықтарды ұйымдастырудың еркешелігіне, оның
аймақтық орналасуына негіз болады. Мұнай-газ өндірісінде маңызды тағы бір
маңызды нәрсе – ол тек қана дайын өнімді береді, басқа не аяқталмаған
өндіріс, не жартылай фабрикаттар жоқ. Мұнай мен газ өндірудің өндірістік
процесі әртекті жеке өндірістік процестердің кешені болып келеді:
• мұнай мен газ өндірісі;
• механикалық және энергетикалық жабдықты монтаждау және шешіп алу;
• ұңғымаларды жерасты жөндеу;
• ұңғымалар мен жабдықты жерүсті жөндеу;
• ұңғымаларды күрделі жөндеу;
• көлік және мұнайды сақтау;
• газды жинау және кәдеге жарату;
• мұнай мен газды кешенді әзірлеу;
• ұңғымалар мен қаттарды зерттеу;
• қатқа жұмыстық агентті тоғыту және т.б.
Мұнай мен газды өндіру процесі – бұл мұнай-газ өндіру кәсіпорнындағы
негізгі өндірістік процесс, ол бүкіл қат пен кенішті жобаға сәйкес ұтымды
қазуды, сондай-ақ негізгі процесті әртүрлі қуаты көздерімен, көлікпен,
жөндеумен, материалдармен, құралдармен және т.б. күтімге алуды қажет етеді.
Мұнай өндіру процесі өзара тығыз байланысқан бірқатар жекелеген
процестерден құралады: сұйықты забойға ағызу; сұйықты забойдан ұңғыманың
сағасына көтеру; көлік және мұнайды өңдеуге дейін сақтау; мұнай мен газды
өңдеу немесе кешенді әзірлеу және тауарлық мұнайды тұтынушыға тапсыру. Бұл
процестердің барлығы бірдей мұнай мен газ өндірудің өндірістік циклын
құрайды, ол қысқамерзімділігі мен үздіксіздігімен сипатталады. Өндірістік
процестің үздіксіздігін қамтамасыз етудің шарттары:
1. Кенішті қазу жүйесіне сәйкес қаттың технологиялық жұмыс режимін
қатаң түрде ұстану.
2. Мұнай өндіру процесіне қатысатын жекелеген өндірістік буындардың
өндірістік қуаттылықтарының ұңғымалардың қазу мүмкіндіктеріне
сәйкес келуі.
3. Кестеге сәйкес негізгі процестерді қосымша процестермен күтімге
алу.
Мұнай-газ өңдеу кәсіпорнының өндірістік құрылымының негізін анық
түрдегі бағыттану, қосалқы өндірістердің негізгі өндірістен бөлінуі және
өндірістің барынша жоғары мөлшерде шоғырлануы құрайды.
Өндірістік құрылым ретінде кәсіпорынның ішкі өндірістік бөлімшелері мен
қызметтерінің жиынтығы, олардың өзара қатынасы мен байланысы
түсініледі.Мұнай-газ өндірісінде құрылымдық бірлік ретінде цех - өндірістік
әкімшіліктік-бөлектенген бөлімше шығады, оның міндеттеріне өнімді шығару
немесе белгілі бір жұмыс түрлерін жүргізу жатады. Негізгі өндіріс өнімді
шығарумен тікелей қатысты болатын процестерді қамтиды. Қосымша өндіріс
негізгі өндіріс бөлімшелерінің өнімді үздіксіз шығаруына арнап қалыпты
жағдайларды қамтамасыз етеді. Негізгі өндіріс ретінде орталық инженерлік-
технологиялық қызметпен (ОИТҚ) біріктірілген аудандық инженерлік-
технологиялық қызметтер (АИТҚ) бөлінген.
Орталық инженерлік-технологиялық қызметтің негізгі міндеті – мұнай-газ
өнеркәсібінде орталық инженерлік-технологиялық қызметі бекітілген
технологиялық режимін ұстанумен мұнай мен газ өндіру жөніндегі жоспарлық
тапсырмалардың орындалуын қамтамасыз ету. Орталық инженерлік-технологиялық
қызмет төмендегілерді жүзеге асырады:
• аудандық инженерлік-технологиялық қызметтер жұмысын басқару;
• негізгі өндіріс объектілерінде жұмыстарды орындау кезінде мұнай-газ
өнеркәсібінің барлық өндірістік бөлімшелерінің іс-әрекетін тәулік бойы
жедел бақылау және үйлестіру;
• барлық өндірістік объектілер бойынша ақпаратты жинақтау мен өңдеу;
• апаттарды жою жөніндегі жұмыстарды ұйымдастыру;
• оқыс жағдайлар кезінде көмек көрсету және т.б.

Сурет 3 – Негізгі және қосымша өндіріс цехтары

Жұмыстарды жоспарлауға маңызды мән беріледі. Орталық инженерлік-
технологиялық қызмет өздеріне ұңғымалар бойынша барлық қажетті жұмыстар
кіретін айлық кешендік кесте-жоспарларды әзірлейді.
Аудандық инженерлік-технологиялық қызметтер – мұнай өндіруге тікелей
қатысатын инженерлік-технологиялық қызметтің негізгі технологиялық органы.
Бұл қызметтің басты міндеттері – мұнай мен газды өндіру жөніндегі жедел
жоспар-кестелер мен тапсырмалардың орындалуын қамтамасыз ету, тәулік бойы
техникалық тұрғыдан сауатты игеру мен ұңғымаларды пайдалануды жүзеге асыру,
оларды пайдалану режимін сақтау, ұңғымалар мен аудандық инженерлік-
технологиялық қызметтер аумағында орналасқан басқа объектілерді жерасты
және күрделі жөндеу жөніндегі өндірістік процестердің барысына
технологиялық бақылау жүргізу. Бұл органның жұмысын қызметтің бастығы
басқарады. Мұнай өндіру операторлары технологиялық топтар бойынша бөлінген
және аға инженерлердің басқаруымен ұңғымаларды күтімге алу, пайдалану
жұмыстарын жүргізеді, оларды тексеріп және қарап шығады, құрал-жабдықтың
ақауларын жөндейді, жұмыс тәртібін сақтайды, ұңғымаларды іске қосады және
т.б. Бұл топтар әрдайым диспетчерлік пункт пен оның басшылығымен байланысты
болып келеді. Аудандық инженерлік-технологиялық қызметтер мұнайды, газды,
ауаны жинақтау мен сумен қамту, ұңғымалар коммуникацияларының, ауа және газ
үлестіргіш құрылғылардың жүйесінің, компрессорлық станциялардың және т.б.
технологиялық сұлбаларымен байланысқан.
Ұңғымаларды өндірістік күтімге алумен қатысты қосалқы өндірістер
өндірістік күтімге алу базаларына біріктірілген. Өндірістік күтімге алу
базалардың құрамына келесілер кіреді:
• пайдаланушылық құрал-жабдықтың илектеу-жөндеу цехы (ПҚИЖЦ);
• электр жабдығы мен электрмен қамтудың илектеу-жөндеу цехы (ЭЖ мен
ЭИЖЦ);
• ұңғымаларды жерасты және күрделі жөндеу цехы (ҰЖ және КЖЦ);
• өндірісті автоматтандыру цехы (ӨАЦ).
Өндірістік күтімге алу базалар басшылығы кесте-жоспарларға сәйкес
цехтардың іс-әрекетін үйлестіреді және ұңғымалар мен барлық негізгі өндіріс
объектілерінің үздіксіз жұмысын қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, тікелей
мұнай-газ өндіру басқармасына бағынатын құрылымдық бөлімшелер бар, атап
айтқанда:
• мұнайды даярлау мен айдау цехы (МДАЦ);
• қаттық қысымды ұстау цехы (ҚҚҰЦ);
• бу-сумен қамту цехы (БСҚЦ);
• газ сығымдағыш (газ) цех (ГСЦ);
• құрылыстық-монтаждау телімі (ҚМТ) – мұнай-газ өнеркәсібінің дербес
құрылыс ұйымы болмаған жағдайда.
Қабат қысымды ұстау цехының басты міндеті – жұмыстық реагенттің
бекітілген қазу жобасына сәйкес көлемдерде өнімді деңгейжиектерге айдалуын
қамтамасыз ету.
Мұнайды даярлау мен айдау цехы шикі мұнайды жинақтау мен оны жинау
құрылғысына дейін айдау, өңдеуге, сақтауға, есепке алу мен тапсыруға
әзірлеу жұмыстарын жүргізеді. Мұнай мен газ өндіру цехы мұнай мен газды
ұңғыманың түбіне қарай жасанды қозғалу процестерінен, мұнай мен газды
күндізгі жазықтыққа көтеру, тауарлық мұнайды әзірлеу процестерін қамтиды.
Өндірістік қажеттілік болған жағдайда жекелеген мұнай-газөнеркәсіб
бірлестіктің рұқсатымен цехтар құрылуы мүмкін: илектеу-жөндеу, батырмалы
электрқұрылғылар, құбырларды шегендеу (футерлеу) (жемірілуге қарсы
жабындар, әйнектеу, эпоксидтік шайырлармен жабу, эмальдау). Мұнай өндіру
процесінің үздіксіздігі көбінеки мұнай және газ ұңғымаларын дұрыс
пайдалануға, күтімге алу мен жөндеуге байланысты болып келеді. Пайдалану
жабдығының илектеу-жөндеу цехы пайдалану жабдығын жөндейді, оны
пайдаланудың техникалық ережелерін ұстануды бақылайды, механикалық жабдықты
дер кезінде және сапалы жөндейді.
Мұнай-газ өндіру кәсіпорнының өндірістік құрылымын жетілдірудің негізгі
бағыты – негізгі өндірісті бағыттандыру процесін оны бұдан әрі бірқатар
қосымша қызметтерден босату мен оларды дербес кәсіпорындарда шоғырландыру
арқылы жалғастыру, атап айтқанда, МГӨК-тің құрамынан жөндеу және көліктік
қызмет көрсетуді шығару және орталық илектеу-жөндеу базалары мен
технологиялық көлік басқармаларын, және бірлестіктерде арнайы техниканы
құру. Мұнай-газ өндіру кәсіпорнының типтік өндірістік құрылымы 4-суретте
келтірілген.

3. Негізгі және қосалқы өндірісті ұйымдастыру және жоспарлау

Мұнай және газ өнеркәсібі кәсіпорындарындағы негізгі өндірістік
процестің қалыпты жүрісі қосалқы өндіріс арқылы қамтамасыз етіледі. Бұл
кәсіпорындарда қосалқы процестер сан-алуан түрлі болып келеді және оларға
мәні мен өндірістік-шаруашылық бағыты бойынша әртүрлі болып келетін
жұмыстар жатады. Бұрғылау мен қазуда қосалқы өндірістің аса маңызды
бағыттарына келесілер жатады:
• негізгі өндірістік қорларды күтімге алу және қалпына келтіру (сондай-
ақ жабдықты жөндеу);
• кәсіпорынның әртүрлі бөлімшелерін бу-сумен қамту және энергиямен
қамту;
• көлік және қажетті шикізатты, материалдар мен дайын өнімді сақтау;
• ұңғымалардың, мұнайдың, мұнай өнімдері мен газдың сапасын техникалық
бақылау.
Құрал-жабдықты жөндеу, энергиямен қамту, мұнайдың, мұнай өнімдері мен
газдың сапасын техникалық бақылау тәрізді процестерді ұйымдастыру ісі
әртүрлі мұнай және газ өнеркәсібі кәсіпорындарында көбінеки бірдей болып
келеді, алайда ол өндірістің ерекшелігімен негізделген кейбір
ерекшеліктерге ие.

Жөндеу шаруашылығын ұйымдастыру

Мұнай және газ өнеркәсібі кәсіпорындарында құрал-жабдықты, ғимараттар
мен құрылыстарды күтімге алу мен жөндеу жұмыстары үлкен көлемде орындалады.
Жоспарлы-алдын алу жөндеу деген атауға ие болған бұл жұмыстардың басты
мақсаты сол не өзге түрдегі объектілерді олардың ұзақ мерзімділігі мен
өнімділігін мүмкіндігінше арттырудың есебімен сенімді қызмет етуін
қамтамасыз етуге негізделген. Тәжірибеде жөндеудің негізгі үш түрі
қолданылады: қараудан кейінгі, жоспарлы-алдын алу (мерзімді) және жоспарлы-
мәжбүрлі (стандарттық).
Қараудан кейінгі жөндеу кезінде құрал-жабдық сол не өзге түрдегі
жабдықтың шамамен алынған қызмет ету мерзімдеріне негізделумен мерзімді
жөндеуге түсіп отырады.
Жоспарлы-алдын алу жөндеу ғимараттардың, құрылыстардың және т.б.
жоспарланған мерзімдерде жөнделуін ескереді. Бұл ретте жөндеу жұмыстарының
іс-жүзіндегі көлемі қараулар мен ақаулы ведомостерді құрастыруға
негізделумен анықталады.
Стандартты жөндеулер (мәжбүрлі) түзілімдер мен бөлшектерді олардың тозу
дәрежесіне байланыссыз ауыстырумен жүргізеді және олар алдын-ала қарауды
қажет етпейді.
Жоспарлы-алдын алу жөндеу жүйесіне келесідегідей жұмыс түрлері кіреді:
а) жөндеуаралық күтімге алу;
ә) техникалық қараулар;
б) мерзімді жоспарлы жөндеулер (ағымдағы, орташа, күрделі).
Жөндеуаралық қарау кезінде алдын-алу сипатындағы жұмыстар жүргізіледі.
Ол құрылыстардың, құрал-жабдық пен машиналардың күйін бақылаудан, құрал-
жабдықтар мен машиналарды дер кезінде реттеу, майлау және олардың жұмыс
режимін бақылап отырудан құралады. Бұл жұмыстарды операторлар, машинистер,
кезекші шеберлер мен жөндеушілер орындайды.
Техникалық қараулар орын алған ақаулылықтарды анықтауға және оларды дер
кезінде алдын-алуға арналған. Олар бұрғылау кәсіпорындарының, мұнай
шаруашылықтарының, құбырлық магистральдердің, мұнай базаларының, жерасты
қоймаларының және басқа объектілердің сенімді жұмысын қамтамасыз ететін
алдын алу шараларының кешені болып келеді. Техникалық қараулар екі түрге
бөлінеді: техникалық қараулар-1 және техникалық қараулар-2, олар
жұмыстардың көлемі мен құрамы бойынша айырмашылықтанады. Құрылыстардың,
құрал-жабдық пен машиналардың текке тұру уақыты техникалық қараулар мен
жөндеулерге арнап бекітілген нормаларға сәйкес анықталады.
Мерзімді жоспарлы жөндеулер ағымдағы (ұсақ), орташа және күрделі
жөндеуге бөлінеді.
Ағымдағы (ұсақ) жөндеу барысында қызмет ету мерзімі барынша қысқа
болатын бөлшектер ауыстырылуы мүмкін. Орташа жөндеу қызмет ету мерзімі екі
орташа жөндеудің арасындағы кезеңге тең болатын тозған бөлшектерді
ауыстыруға, қалпына келтіруге арналған. Орташа жөндеуге ағымдағы жөндеу
жұмыстары да енгізіледі. Күрделі жөндеу барлық құрылыстардың, құрал-жабдық
пен машиналардың оларды толықтай бөлшектеумен жөнделуін қамтамасыз етуі
тиіс. Күрделі жөндеу кезінде құрал-жабдықтың әрекеттілігі толығымен қалпына
келтірілуі тиіс. Барлық жұмыс түрлері белгілі түрдегі реттілікпен
жүргізіледі. Екі күрделі жөндеудің арасындағы кезең ішінде бірнеше рет
жоспарлы қараулар, ағымдағы және орташа жөндеулер жүргізіліп отырады. Бір
күрделі жөндеуден екінші күрделі жөндеуге дейінгі бұл кезең жөндеу циклы
деп аталады. Жөндеулер мен алдын-алу қарауларының саны мен тәртібі жөндеу
циклының құрылымын құрайды. Кез келген түрдегі екі іргелес жөндеулердің
арасындағы уақыт жөндеуаралық кезең деп аталады.

Энергетика шаруашылығын ұйымдастыру

Мұнай-газ өнеркәсібі кәсіпорындарында энергетика шаруашылығы қосалқы
өндірістің құрамдас бөлігі болып табылады. Кәсіпорындар электр және жылу
қуатымен аудандық станциялардан, сондай-ақ меншікті электрстанциялары мен
қазандықтардан қамтамасыз етіліп отыруы мүмкін.
Мұнай өндірісінде электрқуатының шығыны 1 т. Мұнайға қатысты
есептеледі. Электрқуатының шығынын есептеу үшін орнатылған қозғалтқыштардың
қуаттылығы, агрегаттардың машиналық уақытының коэффициенті, қуаттылықты
пайдалану коэффициенті мен тәулігіне жұмысқа арнап жоспарланған сағаттардың
саны есептеледі. Жарықтандыру қажеттеріне қатысты электрқуатына деген
қажеттілікті жарықтандырылатын алаңды, жарықтандыру нормалары мен
жарықтандыру сағаттарының санына негізделумен анықтайды.

Жылумен қамту

Жылу қуаты бу мен ыстық су түрінде тұтынылады. Бу технологиялық және
қозғалту қажеттеріне арнап жұмсалады. Мұнай базалары, мұнай шаруашылықтары
мен МӨЗ-лардың тауарлық-шикізат парктерінде бу сорғыштардың жетегіне, мұнай
мен мұнай өнімдерін ыдыстар мен цистерналарда ысытуға және т.б. арнап
қолданылады. Аса қуатты жылу шаруашылығы өзіндегі бу құбырларының ұзындығы
ондаған километрді құрайтын мұнай өндіретін зауыттарда құрылады. Сатылып
алынатын электрқуатының ақысы тарифтер бойынша төленеді. Буды меншікті
қазандықта шығарған жағдайда тиісті калькуляция әзірленеді. Кәсіпорынның
шығындарына күтімге алушы қызметкерлердің еңбекақысы, отынның бағасы,
амортизация, цехтық және басқа шығындар жатады.
Мысалы, будың өзіндік құнының есебі төмендегідей болады: жылдық жұмсау
мөлшері – 1500 мың Гкал; будың бағасы 1 Гкалы үшін 4,8 ақш. Бірл., будың
шығындары – 5%; кәсіпорынның буды үлестіру мен пайдалануға жұмсайтын
шығындары – 380 000 ақш.бірл.
Шығындарды ескерумен тұтынылған будың мөлшерін анықтайық:
15 000 000 0,95 ≈ 1 579 000 Гкал бу.
ТЭО-дан сатылып алынатын будың бағасы келесі соманы құрайтын болады:
4,8 · 1 579 000 = 7 579 200 ақш.бірл.
Кәсіпорын үшін будың өзіндік құны келесі шамаға тең болады:
(7 579 + 380 000) 1 579 000 = 5,04 ақш.бірл. Гкал
Энергетика шаруашылығының жұмысын ұйымдастыру барысында энергетикалық
құрал-жабдықты бұрынғысынан да тең түрде жүктемеленуіне, технологиялық
сұлбаларды жетілдіру, құбырларды жылыту сұлбаларын ұтымды ету және қуаттың
меншікті шығынын азайту мәселелеріне үлкен көңіл бөлініп отыруы тиіс. Мұнай
және газ өнеркәсібі кәсіпорындарында жылу ресурстарын үнемдеудің аса
маңызды бағытына жылуды (түтін газдарының, судың жылуын және т.б.) қайталап
пайдалану айналуы мүмкін.

Сумен қамту

Мұнай және газ өнеркәсібі кәсіпорындарының суға қатысты жоспарланып
отырған қажеттігі жүргізілетін жұмыстардың көлемі мен бір жұмыс бірлігіне
жұмсалатын судың нормаларына сәйкес анықталады. Жұмсалған судың ақысы
кубтық метрге қатысты есептеледі. Орталықтандырылған түрдегі сумен қамту
кезінде техникалық суға жұмсалатын шығындар Шс келесі формула бойынша
есептеледі:
Шс = С · t · Бс, (3)
мұндағы, С – судың сағатына куб.метрмен көрсетілген жұмсалуы;
t – объектінің сағ. Жұмыс істеу уақыты;
Бс – 1м3 судың ақш.бірлікпен көрсетілген прейскуранттық бағасы.
Объектіні жергілікті көздердегі (өзендердің, көлдер мен т.б.)
техникалық сумен немесе ұңғыманы қазу арқылы қамтамасыз еткен жағдайда 1м3
суға жұмсалатын шығындарды калькуляциялау арқылы біледі.

Көлік

Көлік шаруашылығының міндеттері – бұл өндірістік процеске сәйкес барлық
жүктерді үздіксіз түрде тасымалдау, көлік құралдарын жарамды және жұмысқа
қабілетті күйінде ұстау, көліктік және тиеу-түсіру жұмыстарына жұмсалатын
шығындарды азайту.
Мұнай және газ өнеркәсібі кәсіпорындарындағы көлік шаруашылығы жүктерді
өндіріс саласынан тұтыну саласына тасымалдайды (магистральдік көлік) немесе
жүктерді кәсіпорындардың арасында тасымалдайды (цехаралық көлік, шаруашылық
ішіндегі көлік және т.б.). Мұнайды, мұнай өнімдері мен газды сыртқы
тасымалдау әртүрлі құралдармен орындалады.
Кәсіпорынның көліктік қызметінің міндеттері, оларға төмендегілер
жатады:
• көлік қызметінде қолданылатын нормативтерді әзірлеу;
• жүк ағымдары мен жүк айналымын есептеуге негізделумен барлық көлік
түрлеріне қатысты қажеттерді жоспарлау;
• қосалқы бөлшектерге және оларды сатып алуға деген қажеттілікті
анықтау;
• кәсіпорынды барлық көлік түрлерімен қамтуды жедел түрде жоспарлау
және диспетчерлеу;
• өндірістік процестерді көліктік құралдармен қамту;
• көліктік құралдардың қараулары мен жөндеуін ұйымдастыру;
• қозғалыс қауіпсіздігін қамтамасыз ету;
• көліктік құралдарды күтімге алуды ұйымдастыру;
• жаңа көліктік құралдармен қамту, оларды мемлекеттік органдарда
тіркеу, жүктер мен адамдарды тасымалдауға лицензиялар алу, көліктік
құралдарды шығынға жазу және кәдеге жарату.
Көлік қызметіне деген қажеттерді тиімді жоспарлау үшін кәсіпорынның жүк
айналымы мен жүк ағымдары белгіленеді.
Жүк айналымы – бұл кәсіпорында белгілі бір уақыт аралығында
тасымалданатын барлық жүктердің жиынтығы (немесе кәсіпорынның барлық жүк
ағымдарының жиынтығы). Жүк ағымы – цехтар мен қоймалардың арасында белгілі
бір уақыт аралығында тасымалданатын жүктердің саны (т, дана, кг).
Жүк ағымдары тасымалданатын жүктердің түрлеріне, жөнелту мен жеткізу
пунктілеріне, пунктілердің арасындағы қашықтықтарға, тасымалданатын
жүктердің көлеміне, тасымалдаулардың жиілігі мен мерзімділігіне
негізделумен есептеледі. Мұнай және газ өнеркәсібі кәсіпорындарындағы
мұнайды, мұнай өнімдері мен газды тасымалдау көлігі көбінеки бүкіл
өндірістік процесстің тиімділігін белгілейді. Сол себептен кәсіпорын
ұжымының маңызды міндетіне көліктің қызметін вагондардың текке тұрын
азайту, тиеу-түсіру жұмыстарын механикаландыру деңгейін арттырудың,
көліктің технологиялық процесін негізгі өндірістік цехтардың жұмысымен
тығыз байланыстырудың арқасында жақсарту жатады. Мұнай мен газды
тасымалдаумен қатар көлік шаруашылығы құрал-жабдықты, материалдарды, отын
мен басқа материалдарды жеткізу ісін жүзеге асырады.
Көліктің жұмысын зерттеу нақты және жоспарлы жүк айналымын, көліктік
құралдардың техникалық күйі мен оларды пайдалануды, пайдалануды, жөндеуді
ұйымдастыруды талдаудан және тағы басқа факторлардан құралады. Мысалы,
автомобиль көлігіне арнап автомобильдердің техникалық әзірлігін, жүрісін
пайдалануды, жүк көтерімділігін және т.б. сипаттайтын көрсеткіштер
белгілейді. Автомобильдердің техникалық әзірлігі кәсіпорынның көліктік
құралдарын пайдалану мүмкіндігі туралы айтады:
Кт.ә. = nт n (4)
мұндағы, Кт.ә- автомобиль паркінің техникалық әзірлігінің коэффициенті;
nт – техникалық тұрғыдан жарамды автомобильдердің саны;
n – паркте бар автомобильдер.
Жүрісті пайдаланудың тиімділігі жүктемеленген автомобильдердің жүрісі
мен бос күйіндегі жүрісінің (бос жүріс) арасындағы қатынасымен белгіленеді:
Кж.п. = L L + L0 (5)
мұндағы, Кж.п. – жүрісті пайдалану коэффициенті;
L – жүгі бар автомобильдің жолы, км;
L0 – автомобильдің бос жүрісі, км.
Жүк көтерімділігін пайдалану автомобильдің жүктемесін сипаттайды:
К жүк = Qq · m (6)
мұндағы, К жүк – автомобильдің жүк көтерімділігін пайдалану коэффициенті;
Q – тасымалданған жүктің салмағы, кг;
q – автомобтльдің оның паспортына сәйкес жүк көтерімділігі, т;
m – орындаған сапарлардың саны.
Көліктің жұмысын жақсартудың негізгі бағыттарына келесілер жатады:
тасымалдауларды көліктік құралдарды пайдалануды жоспарлау мен оны жақсы
пайдалану деңгейін арттырудың (орталықтандырылған тасымалдарды, жүріс
уақытын арттыру және т.б.) арқасында ұтымды ету, тиеу-түсіру жұмыстарын
және құю-ағызу әрекеттерін кешенді түрде механикаландыру және
автоматтандыру, жолдарды салу және жеткілікті дәрежедегі мықты жөндеу
базасын құру.

Ұңғымаларды жерасты жөндеу

Шаруашылықтарда ұңғымалардың жерасты жабдықтарының ағымдағы және
күрделі жөндеулерін жүргізеді.
Ұңғымаларды ағымдағы жерасты жөндеу жерасты пайдалану жабдығын мұнайды
өндіру жоспарын орындауды қамтамасыз ететіндей жұмысқа қабілетті жағдайда
ұстауға арналған шаралар кешені болып келеді. Ағымдағы жерасты жөндеу
жоспарлы-алдын алу жөндеулерін тәртібімен жүргізіледі. Алайда тәжірибеде
ұңғымаларды қалыпты пайдаланудың немесе жоспарлы-алдын алу жөндеу
мерзімдерін өткізудің салдарынан болған кез-келген түрдегі бұзушылықтарын
жою мақсатында қалпына келтіру жөндеулері де жүргізіледі. Мұндай бұзушылық
дебиттердің төмендеуіне немесе мұнайдың берілуінің толық тоқтауына әкеп
соқтырады.
Ағымдағы жерасты жөндеулеріне келесілер жатады:
1. сорғыны немесе оның жекелеген бөлшектерін ауыстыру;
2. сорғылық қарнақтардың үзілуін немесе ағытылып бұралуларын жою;
3. сорғылық-сығымдағыш құбырларды немесе қанақтарды ауыстыру;
4. сорғыны жуу;
5. құмдық тығындарды тазалау және жуу;
6. көтергіш құбырлардағы ағып кетулерді жою;
7. жұмыстық жалғастырғыштарды, іске қосу айлабұйымдарын тексеру;
8. көтергіш құбырлардың батырылуын өзгерту;
9. сорғыш зәкірді тазарту және т.б.
Жерасты жөндеудің құрамына кіретін ұңғымаларды жерасты және күрделі
жөндеу цехы орындайды. Жұмыс барысында ұңғыманың сағасының жанында оператор
және оператордың көмекшісі, көтергіш трактордың қасында машинист тұрады.
Ұңғымалардың ағымдағы жөндеуін жүргізбес бұрын әзірлеу бригадасы
келесідегідей әзірлік жұмыстарын жүргізеді:
1. ұңғыманың жанына құбырларды, қарнақтарды, көтергіш блокты, ұршықты
(вертлюг), шлангіні, тарталдық арқанды және т.б. әкелу;
2. мұнараны немесе арқалықты ортаға орналастыру, олардың тартпасын
тексеру;
3. тальдерді жабдықтау;
4. алаңшаны тракторлардың жұмыс істеуіне арнап дайындау;
5. едендерді, көпіршелерді жөндеу;
6. арқалықтың ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Мұнай-газ өндіру ұңғымасының жабдықтары
Мұнай газ өңдіру кәсіпорнындағы өндірістің қаржылық ресурстары
Мұнай- газ өндіру кәсіпорындарының инвестициялық қызметі
Қазақстан мұнай газ саласының қазіргі жағдайы
Мұнай өндіру
Қазақстанның мұнай газ саласы
Мұнай-газ саласын дамыту
Қазақстанның мұнай-газ потенциалы
Қазақстанның мұнай-газ өнеркәсібі
Өндірістік процесті ұйымдастыру және мұнай-газ өндіру кәсіпорындарының өндірістік құрылымы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь